Búgingi zamannyń "geroiy" kim?
Qazaq halqynyń tarihyna kóz salǵan adam ótken dáýirlerde el múddesin bárinen de biik qoiǵan aimańdai azamattardyń kóp bolǵanyn baiqaimyz. Bul bizdiń tarihymyz. Tehnologiia damyp, innnovatsiialyq ómirge aiaq basqan qazirgi zamanda el damýyna katalizator bolyp júrgen azamattardy kópshilikke nasihattaýdyń mańyzy zor.
Bul týrasynda Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń maqalasynda: «Ult maqtanyshy bizdiń burynǵy ótken batyr babalarymyz, danagói bilerimiz ben jyraýlarymyz ǵana bolmaýǵa tiis. Men búgingi zamandastarymyzdyń jetistikteriniń tarihyna da nazar aýdarýdy usynamyn. Bul ideiany «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy arqyly iske asyrǵan jón. Elimizdiń Táýelsizdik jylnamasy jazyla bastaǵanyna nebári 25 jyl boldy. Bul tarih turǵysynan qas qaǵym sát desek te, elimiz úshin ǵasyrǵa bergisiz kezeń. El damýyna zor úles qosqan azamattardyń ózderi men olardyń tabysqa jetý tarihy ádette qurǵaq faktiler men tsifrlardyń tasasynda qalyp qoiady. Shyn máninde, Qazaqstannyń árbir jetistiginiń artynda alýan túrli taǵdyrlar tur», – degen bolatyn. Óte oryndy aitylǵan pikir. Ár zamannyń óz geroiy bolýy shart.
Memleket basshysy atap kórsetken osy bir mańyzdy baǵytta basshylyqqa alǵan "Qala men Dala" gazeti Táýelsizdigimizdi nyǵaitýǵa kúsh salyp, qoǵamdyq ómirimizdiń ár salasynda eńbek etip júrgen azamattar jaiynda oi tolǵaýdy jón sanap otyr.
Baqytjannyń oiy
Tilge qatysty aitsaq, qazir áleýmettik jelilerde latyn qarpine kóshý máselesi qyzý talqylanyp jatyr. Bireý ótken durys deidi, bireý ótpeý kerek deidi. Biraq osynyń ózi durys emes. Óitkeni latyn qarpine kóshýdi Qazaqstan baiaǵyda sheshilgen. Osy rette «Bul arada qoǵam aldynda oǵan qalai kóshemiz, álipbi jobasy qalai bolady degen naqty másele talqysy tur. El osyny durys túsinbei júr», – dep oryndy pikir aityp júrgen jas saiasattanýshy Baqytjan Buqarbaidyń qazaq tilin órkendetý jolyndaǵy atqarǵan naqty isterine toqtalǵandy jón sanap otyrmyz.
– Prezident osyǵan deiin elimizdiń 2050 jylǵa arnalǵan strategiialyq baǵdarlamaǵa súienip, óziniń halyqqa Joldaýynda latyn qarpine kóshý týraly aitqan. Ol Joldaý shyqqanǵa deiin qoǵamda osy taqyrypta talqylaý boldy. Kóshemiz be, kóshpeimiz be degen. Al ol Joldaýdyń jaryq kórgenine de 5 jyl boldy. Sodan soń, mine Elbasynyń latyn qarpine kóshýdiń ár qadamyn naqtylaityn maqala jaryq kórip otyr. Demek, bul máseleniń sheshimi áldeqashan qabyldanǵan, sondyqtan ol kerek pe, kerek emes pe degendi talqylaýdyń qajeti joq, – deidi saiasattanýshy.
Latyn álipbiine kóshýdiń tórt ereksheligi
Qazirgi ózekti másele latyn qarpiniń modelin jasaýda bolyp tur. Utylyp qalmaýymyz kerek. Baqytjan Buqarbai utymdy nusqa retinde kompiýter túimetaqtasyndaǵy áripterdi qazaq dybystalýyna airyqsha mán berý kerek ekenin alǵa tartady. Latyn qaripterine súienip, qosymsha jańa tańbalar jasaýdyń qajeti joq degendei pikirler aitylyp júrgeni belgili. Qalai degenmen de qazir latyn qarpiniń álipbii qandai bolady, adamdardyń oǵan beiimdelip, tóselýi degen kezeńdi júzege asyrý mańyzdy.
Saiasattanýshynyń pikirinshe, latyn qarpine kóshýdiń 4 erekshe qasieti bar.
Latyn qarpi – aǵylshyn tili, ǵylymnyń tili. Dúniede jańalyq shyǵyp jatsa, ol bizge aǵylshyn emes, orys tilinde, iaǵni kirillitsa arqyly kelip jatyr. Mysaly, «politsiia» sózin nege «polis» dep aitpasqa? Al osy sózdi kirillitsamen kóz aldymyzǵa elestetsek, ol tipti basqa maǵynaǵa ie. Al aǵylshynsha, iá onyń politsiia ekenin bireý aitpasa da túsinemiz. Bir jaǵynan, ol qazaq tiliniń úndestik zańdylyǵyna da qaishy emes.
Ekinshiden, qazaqtardyń ózi kirillitsanyń sheńberinde qyzyl keńirdek bolady. Máselen, rejim sózin alalyq. Qazaqsha da solai jazýǵa bolady, biraq oǵan qarsylar da kóp. Iaǵni, latyn qarpine aýyssaq, osyndai daýlarǵa ózdiginen núkte qoiylady.
Úshinshiden, bul órkenietti tańdaýymyzǵa qajet. Qoldanyp jatqan zattardyń quramy týraly derekter nemese ómir súrý saltynyń ózi, máselen, tez tamaqtaný, kiiný, tyńdaityn mýzyka, mádeniet – barlyǵy qai jaqtan kelip jatqanyn jaqsy bilemiz. Sondyqtan bulaisha adamdardyń osy maqsattaryna jaqyndatyp, ýaqyttaryn únemdeýge kómektesýge bolady.
Tórtinshiden, túrki áleminiń barlyǵyna derlik latyn qarpin qoldanady. Qyrǵyzdardy sanamaǵanda.
Iaǵni, biz sońǵylardyń biri bolyp kóshemiz, latynǵa kóshsek.
Sondyqtan buǵan deiingi memleketterdiń tájribesi bizge jaqsy úlgi bola alady, olardyń qatelikterin qaitalamaýǵa tyrysýymyz kerek, – deidi Baqytjan Buqarbai.
Kóshe ataýlary baiaǵyda latynǵa kóshken…
Sondai-aq saiasattanýshy latyn qarpine kóshýge narazylarǵa qarsy argýment keltirdi.
– Latyn qarpine kóshýge qarsylar "Ol biýdjetke aýyr salmaq túsiredi, odan da ol aqshaǵa jol jóndep, mektep pen balabaqsha salmaimyz ba" degendei argýmentterdi alǵa tartady.
Shynyn aitqanda, bul oidy basqa arnaǵa buryp jiberip, máseleniń mán-maǵynasyn joiý. Árine, ol durys emes.
Iá, bul arada kóp nárse aýysady. Tipografiialyq zattar túgeldei jańarady. Kóshedegi jazýlar men belgiler aýysady. Kósheniń ataýlary men qujattar jańarady. Biraq qujatty merzimi kelgende onsyz da aýystyrasyz. Bul arada kóshtik eken dep bárin jappai aýystyra bermeidi ǵoi. Máselen, qujattardy merzimine qarai aýystyrady degendei. Kóshe tańbalary eskirdi me, josparǵa sai aýystyrý merzimi jetti me, sol kezde latynshasy qoiylady.
Jańa tólqujatta onsyz da latynsha jazý bar, qazir kóshe ataýlary da latynsha jazylyp júr, iaǵni bul protsess aqyryndap bastalyp ketken.
Eń bastysy, halyqtyń úirenýine ýaqyt berý kerek. Elbasy maqalasynda kirillitsa men latyn qarpiniń qoldanysy qatar júredi dep aityldy. 10-15 jyl júrsin delik. Tarihi turǵydan qaraǵanda, 10-15 jyl qas-qaǵym sát. Ótedi de ketedi. Másele, biraq, menińshe, osylai sheshiledi.
Endi ese qaitaratyn kez kep turǵan sekildi. Múmkin keńestik ideologiiaǵa qurylǵan sotsrealizmdegi ábediettiń qajeti joq shyǵar bizge.
Jalpy, latyn qarpine kóshkende ádebietimiz, órkenietimiz qazaq mádenietine sai bolýy kerek. Bul qatar júretin protsess, menińshe. Jái qarip eshqandai ról atqarmaidy. Qarip til men mádenietińdi beineleitin bir dúnie. Olai bolmasa, qarip óziniń fýnktsiiasyn joiyp alady. Iaǵni, latyn qarpine kóshýdi ulttyq mádeniet, ulttyq ádebietti qalyptastyratyn dúnie retinde qarastyrý kerek.
2017 jyldyń sońyna deiin latyn qarpiniń álibiin túzý tapsyrmasy naqtylandy. Osyny qadaǵalap, mamandardan surap, únemi nazarda ustaýymyz kerek. Múmkin belsendiler tobyn quryp jiberý kerek pe? Áitpese bir adamnyń úni eshkimge jetpeidi. Jaiaýdyń shańy shyqpas, jalǵyzdyń úni shyqpas demekshi, ortaq múdde bolsa da jeke-jeke áreket qylǵan soń daýysymyz estilmei qalýy bek múmkin.
Qazaq tilin úiretý kýrsyn ashqan Baqytjan myrza qazirgi qazaq tilin kóterip turǵan demografiia ekenin basa aitady.
