Islam dini qazaq dalasyna taralǵannan bastap, ǵasyrlar boiy halyqtyń ómirsheń rýhani-moraldyq qundylyqtarymen, ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerimen kirigip, din men dástúr birligin qurady. Óz bolmysynda moral máselesine basa mán beretin islam dini rýhani qundylyqtardy pir tutqan qazaq tóltýma rýhaniiatymen úndeskende, din men dástúrdiń asqaq adamgershilik ustanymdarǵa negizdelgen qaitalanbas biregei suhbaty qalyptasty.
Qazirgi aqparat keńistiginde islam dini men qazaq dástúrlerin mádenietter suhbaty men dúnietanym úndestigi aiasynda qarastyrýǵa keri baǵyttalǵan mynadai tendentsiialar baiqalady:
- Islamǵa deiingi jetistikterdi joqqa shyǵarý.
- Qazaq salt-dástúrleri men yrym-tyiymdaryn teristeý.
- Qabir ziiaraty máselesin ýshyqtyrý.
- Keńestik kezeńdi rýhani tuldyr dáýir retinde tanytý.
- «Táńirshildik» aǵymy týraly jalǵan daqpyrt taratý.
- Islamǵa deiingi jetistikterdi joqqa shyǵarý – din tazalyǵyn ózderimen ǵana bailanystyrǵysy keletin islam atyn jamylǵan radikaldy aǵym ókilderi tarapynan qazaqty sanaly túrde rýhani tamyrynan ajyratýǵa baǵyttalǵan áreketterdiń alǵashqy satysy.
Islamǵa deiingi qazaq dalasyn islamǵa deiingi arab ólkesimen salystyrý múmkin bolyp tabylmaidy. Árine, arabtardyń islamǵa deiingi tarihy tuldyr emes, belgili bir dárejede ózindik mádeni jetistikterge, ásirese sóz ónerinde eleýli tabystarǵa qol jetkizgen bolatyn. Degenmen jalpyhalyqtyq dástúrde qandy qanmen jýý, tuńǵysh qyz perzentin tiridei kómý, nekeden tys qatynastardy qalypty jaǵdai sanaý sekildi nadandyq ǵuryptar keńinen taralyp, el ómirine úlken aýyrtpalyq týdyrǵany aiqyn edi. Sondyqtan da bertinde arab halqynda islamǵa deiingi kezeń «jahiliia» – nadandyq dáýiri atandy.
Al búgingi qazaq dalasynda islamǵa deiingi dáýirde birqudailyq qaǵidalary men izgilik ustanymdaryna negizdelgen túrkilerdiń tól dini – táńirlik senim saltanat quryp turdy. «Obal», «kie», «qut» sekildi qasterli uǵymdar arqyly tereń tamyrly rýhani qundylyqtardy qalyptastyrǵan, izgilik pen úndestikke negizdelgen táńirlik senimniń dilimizdegi, dástúrimizdegi, mádenietimizdegi izderi áli sairap jatyr.
Islamǵa deiingi dáýirde joǵary dárejede uiymdasqan ákimshilik-basqarý júiesi, jaýyngerlik ónerdi tereń meńgergen áskeri, tas kitaptarǵa tarihyn tańbalaǵan jazý mádenieti bolǵan, jarty álemdi jaýlap, «bastyny eńkeitip, tizelini búktirgen» Kók Túrik qaǵanatynyń mádeni jetistikteri de álem órkenietinen óz ornyn aldy. Olardyń adamgershilikti tý etken mol rýhani murasy búginge deiin saqtalyp jetti, ulttyq dúnietanymymyzǵa negiz bolyp qalandy. Kók túrikterge deiingi «tarihtyń dyraý qamshysy bolǵan» saqtar men ǵundardyń dańqty tarihyn da jasyryp-jabý múmkin emes.
Mundai burys aqparattar, birinshiden, el azamattarynyń otanshyldyq sezimine syzat túsirip, tól tarihyna degen teris kózqaras qalyptastyrady. Ekinshiden, rýhani tamyrynan alystap bara jatqan qazirgi qazaqstandyq qoǵam úshin ejelgi tarihyn tuldyr etip kórsetý kúretamyryn qyrqýmen birdei qaýipti. Úshinshiden, islamdai uly dinniń abyroiyn oǵan deiingi jetistikterdi joqqa shyǵaryp, jalǵan tarih jasaý arqyly kóterý múmkin emes. Kerisinshe sol jetistikterdi rýhanilyqtyń biik satysyna kótergeni, qazaq dalasynda belgili bir tarihi kezeńderde ómir súrgen dinder arasynan oq boiy ozyp shyǵyp, jeke-dara tańdalyp, ult dinine, ata dinge ainalýy islamnyń shyn mánindegi ozyqtyǵyn aiqyndaidy.
- Qazaq salt-dástúrleri men yrym-tyiymdaryn teristeý– qazaq musylmandyq mádenietin joqqa shyǵarýǵa baǵyttalǵan áreketterdiń eń pármendi quraly retinde qyzmet etýde. Qazaq ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerin eshbir shariǵatsyz islamǵa qarsy qoiyp, kúpirlik pen nadandyqtyń, Allaǵa serik qosýdyń kórinisi retinde aiyptaý múddeli toptar tarapynan beleń aldy. «Salt-dástúrimizdi aqylǵa qonbaityn, ǵylym-bilimge qaishy, sanany ýlap, dinsizdikke, imansyzdyqqa ushyratatyn negizi joq yrym-syrymnan ajyratyp alý kerek, bul ata-baba dástúrine degen qurmet pen súiispenshiliktiń kórinisi bolmaq» degen jasandy urandar jekelegen BAQ-tarda birshama jalaýlatyldy.
Osy oraida eń aldymen «aqylǵa qonbaityn, ǵylym-bilimge qaishy, sanany ýlap, dinsizdikke, imansyzdyqqa ushyratatyn negizi joq yrym-syrymdar» qazaq mádenietinde joqqa tán ekendigin atap aitýǵa týra keledi.
Birinshiden, árbir yrym-tyiymnyń negizinde tek senimge qatysty ǵana emes, ǵylymǵa, ásirese meditsinaǵa qatysty da kóptegen sebepter bar ekeni ǵylymi turǵydan áldeqashan dáleldengen. Ekinshiden, shariǵatqa qaishy sanalatyn táńirlik senimnen qalǵan yrym-tyiymdardyń kópshiliginiń qazirgi kúni ǵuryptyq (ritýaldyq) jaǵy ǵana burynǵysha saqtalyp, senimdik jaǵy, mazmuny múlde ózgerip ketti. Birqatar yrymdardyń negizinde kóne táńirlik senimniń izi bar ekenin eshkim joqqa shyǵarmaidy, biraq qazir mundai yrymdardy eshkim ejelgi túsinikterge negizdep jasamaidy. Mysaly, aq bosaǵa attap, otqa mai quiyp jatqan qazirgi kelinder bul yrymdy ot pen maiǵa tabynǵandyqtan jasamaidy, ata-baba dástúrine degen qurmetpen «burynǵy-sońǵynyń joly» jasaidy. Iaǵni qazaqy tanymda qalyptasqan «shyraǵym sónbesin», «otym óshpesin» degen igi tilekpen qaiyryn Alladan tilep, otqa mai quiady.
Yrym bólek te, nanym bólek. Yrym tikelei nanymnyń kórinisi bolsa, qazaq ekeýine eki ataý bermes edi. Yrymda «osylai etse, solai bolady» degen úzildi-kesildi nanym-senim emes, «osylai etsek, solai bolsa eken» degen tilek, niettený, suraý turady. Onyń bárin adam shyn nietimen jaqsylyqtan úmit kútip jasaidy. Al jaqsylyqty jalǵyz Jaratýshynyń ǵana beretinin atamyz qazaq «Jamandyq kórsem ózimnen, jaqsylyq kórsem qudaidan» dep bir-aq aýyz sózben bekitken. Izgi nietpen jasalǵan yrymdardy Paiǵambarymyzdyń da unatqany hadisterde keltiriledi.
Qazaqtyń yrym-tyiymdary ózin-ózi tepe-teńdikke keltirip, tabiǵi túrde júrip jatqan úderis. Taǵy bir eskeretin nárse – yrymdy oryndaǵannan din islam jolynan azyp, kúpirlikke salynyp, basqa dinge aýysyp ketken eshbir qazaq joq. Qazirgi qazaqtyń intellektýaldyq deńgeiiniń táńirlik senimge ilanǵan babalarynan aiyrmasy jer men kóktei. Joǵaryda aitylǵan yrym men nanymǵa qatysty jaittardy búgingi qazaqtyń kópshiligi ajyrata biledi.
Qazaqy yrymdar kún sanap turmysymyzdan alystap, jutap, joiylyp, tutynýshysy azaiyp bara jatyr. Zaman aǵymyna ilese almaǵan talai yrymdar óz-ózinen qalyp qoiýda. Al jaqsylyqtan úmittendiretin, izgi isterge jeteleitin, janǵa dúniege senim uialatatyn jaǵymdy yrym-tyiymdar ult dúnietanymynyń ajyramas bir bóligi retinde ómir súrýge quqyly.
Ulttyń minezi men dástúrleri – egiz uǵym. Birinen biri týyndap, birin-biri qalyptastyryp jatady. Din qaǵidalarynyń senimdik jaǵyn dindes ulttar ózgerissiz qabyldaidy, alaida bir ulttyń dástúrin ekinshi ult kóshire almaidy. Oǵan dinimiz de májbúrlemeidi. Arab ta, qazaq ta islam dini aiasynda damyp kele jatqan ulttar, biraq dástúrleri qabysa bermeidi. Bir ǵana balanyń dúniege kelýine bailanysty keibir rásimderdi alaiyq. Arabtar náresteniń dúniege kelgenine 7 kún tolǵanda, shashyn alyp, shashynyń salmaǵymen birdei sadaqa beredi. Qazaqy dástúrde dúniege náreste kelgende shildehana jasalady, besikke salynady, jiyrma kúnde kishi qyrqynan, otyz toǵyz nemese qyryq bir kúnde úlken qyrqynan shyǵarady. Qyryq izgi tilek aityp, qyryq qasyq sýmen jýyndyrý, shash-tyrnaǵyn alý, kelýshilerge «juǵysty bolsyn» dep syi káde berý (qazaqsha sadaqa) – qazaqqa tán dástúrler. Eshkim eshbirin shariǵatqa shalys dep aiyptai almasa kerek.
Qazaqy minez ben dúnietanymda izet pen qurmetke erekshe mán beriledi. «Qazaqy minez» degen uǵymnyń ózi kishipeiildilik, darhandyq, erkindik tárizdi kesek minezdermen aiqyndalady. Sol qazaqy minezdiń tinin quraǵan kishipeiildiliktiń kórinisi ispetti dástúrlerdiń biri – kelinniń sálem salýy. Árbir amal nietimen qaiyrly, al qurmetteý nietimen sálem salýdyń sájdege jyǵylýmen bir emestigi, tabyný nietinde jasalmaǵandyqtan, Allaǵa serik qosýmen úsh qainasa sorpasy qosylmaityny aidan-anyq. Kórnekiden kómeski jasap, saý adamdy aqylynan adastyratyn jalǵan úkimder jasaýshylardyń túpki nieti – dástúrli qundylyqtarǵa syna qaǵyp, ishki turaqtylyqqa nuqsan keltirý.
- Qabir ziiaraty máselesin ýshyqtyrý. Qabirlerge, áýlielerge ziiarat etý – qazaq salt-dástúrleriniń yqpaldy bir bóligi, ǵasyrlar boiy qalyptasqan tárbie institýty. Osy yqpaldy institýtty halyqtyń sanasynan sylyp tastaýǵa tyrysýshylyq din men dástúr birligine qarsy baǵyttalǵan is-qimyldyń maqsatty jeke bóligi deýge bolady. Bul oraida radikaldy aǵym ókilderi «Ata joly» sekildi ziiarat ádebin dúniiaýi maqsattarǵa paidalanyp, túsinispeýshilikterdiń týyndaýyna sebep bolǵan uiymdardyń is áreketinen týyndaǵan teris kózqarasty tiimdi paidalanýda. Qabirge ziiarat etýdi serik qosý kúnásimen bailanystyrýǵa kúsh salýshy aǵymdar bul áreketterin asqan ultjandylyq belgisi retinde tanytýǵa tyrysyp baǵady. «Ult úshin kúnáni dástúrge ainaldyrý – qurdymǵa bet burý bolmaq. Osy turǵyda ultymyz úshin úlken qaýiptiń biri – serik qosý kúnási dep aita alamyz», «Azǵyrýshy shaitannyń adamnyń osal tusyn izdeitini, qazaq halqynyń osal tusy – árýaqty syilaǵany ekendigi belgili. Árýaqty syilaý ornyna syiynýmen ainalysatyn serik qosýshylardyń shyǵa bastaýy ult rýhynyń daǵdarysy bolyp tabylady» dep bastalǵan «qamkóńil» ári qyzý nasihattardyń, ziiarat máselesin ýshyqtyra túsý maqsatynda kóptep daiyndalyp, taratylǵan ótirik shyny-aralas dybystyq-beine taspalardyń, BAQ jáne ǵalamtor materialdarynyń sońy qabirler men qulpytastardy qiratý áreketine ákelip soqtyrǵany kózi qaraqty kópshilikke jaqsy málim.
Qabirge ziiarat etýdi serik qosý kúnásimen bailanystyrý qanshalyqty qisyndy degenge kelsek, qabirdi ziiarat etýge, árýaqtarǵa quran baǵyshtaýǵa islamnyń tyiym salmaityny, qaita qoldaityny belgili. Baǵyshtalǵan quran sońynan árbir musylmannyń Alladan tilek surap, duǵa etetini belgili jait. Osy tilekti qabir basynda aitqany úshin ǵana adamnyń árýaqqa syiynǵan bolyp sanalmaityny anyq. «Serik qosý kúnásine batty» dep aiyptaityndai, kesenege baryp, qol jaiyp otyrǵan adamnyń Alladan tilek suramai, árýaqqa syiynyp otyrǵanyn qalai dáleldeýge bolady?
Islamda ǵasyrlar boiy qabir ziiaratynyń birtutas ádebi qalyptasqan. Neden bastap, qalai aiaqtaý, neni jasaý, neni jasamaý kerek – barlyǵy belgilenip, ara-jigi aiqyndalǵan. Túrki-qazaq dalasyna islamnyń alǵashqy engen kezeńinen – VIII ǵasyrdan bastap ziiarat ádebimen jergilikti halyq etene tanysty, ony ǵasyrlar boiy ustanyp, óz dástúri men dúnietanymynyń ajyramas bóligine ainaldyrdy. Bul jaiynda az aitylyp, az jazylyp júrgen joq. Másele múddeli tulǵalar tarapynan qate uǵymdardyń qasaqana órshitilip, tolassyz ýaǵyzdalýynda bolyp otyr.
Qabir ziiaratyndaǵy birqatar túsinispeýshilik taýassýl máselesiniń durys uǵynylmaýynan týyndaidy. Allanyń kórkem esimderin, paiǵambarymyzdyń nemese taqýalardyń qurmetin dáneker etip, solardyń qurmetine tilek tileý úrdisi islamnyń bastapqy kezeńderinen bar ekeni belgili. Quran aiattarynan, Paiǵambar hadisterinen bastaý alǵan bul taýassýl úrdisi óz kezinde pikir kelispeýshilikterin týyndatpai qalǵan joq. Degenmen durys oryndalǵan taýassýldiń, iaǵni dáneker etilýshiden (paiǵambardan, áýlie-taqýalardan) emes, jalǵyz Jaratýshydan ǵana kómek suraýdyń shariǵatqa qaishy iske jatpaityny da talai ǵulamalar tarapynan dáleldengen.
Qazir belgili bir aǵymdardyń bel alyp, ziiarat máselesinde saýatsyzdyqtyń kúsheiýine sebep bolyp otyrǵany málim. Biraq ol saýatsyzdyqty qasiretti qaýipke, uly dertke balaýdyń qajeti joq. Adam tanymynyń shatasýy ásirese qazirgidei ideologiialyq-formatsiialyq ótpeli kezeńderde kúsheiedi. Budan shyǵýdyń joly shabýyldaý emes, aǵartý, nasihattaý jumystary bolýǵa tiis. Ziiarat institýtyn túbegeili joiýǵa tyrysý áreketi asa qaýipti. Óitkeni ziiarat institýty joiylǵan jerde paida bolǵan rýhani bos keńistikti mindetti túrde ásire destrýktivti aǵymdar jaýlaidy. Qazaqta buryn-sońdy bolmaǵan qabir qiratý sumdyǵy da osyndai oisyzdyqtardan týyndady.
Qulpytastardy qiratý oqiǵalary – islamnyń birigýge bastaityn kemel ilimin tanyp-túsinbegen azamattardyń bólinýge itermeleitin alaýyzshyl aǵymdardyń ideologiiasyna boi urýynyń ashy saldary. Shyn máninde islamda qabirdi qiratý turmaq, ony aiaq asty etýge, ústine otyrýǵa, tipti súienip turýǵa da tyiym salynatyny belgili. Qabir ádebin saqtamaýdy bylai qoiǵanda, ony qiratý isine deiin barý sol áreketti jasaýshynyń rýhani-adamgershilik turǵydan quldyraýynyń da saldary bolyp tabylady.
Ulttyq negizden alystap, dástúrli qundylyqtaryn qunsyzdandyrǵan býynnyń tobyrlyq psihologiiaǵa beiim keletini belgili. Qazaq qazaq bolǵaly óz tarihyn ózi talqandardai qasietsizdikke boi uryp kórgen joq. «Óli razy bolmai, tiri baiymaidy» degen ustanymdy úlgi etken ulttyń búgingi býyny ata-babasynyń mazaryn qiratyp jatsa, muny rýhtyń jutaýy, sananyń jattanýy, tarihi tamyrymyzdan irge ajyratýdyń kórinisi demeske laj joq. Bul eń aldymen ult urpaqtarynyń rýhani sabaqtastyǵynyń joiylýyna kúsh salyp otyrǵan múddeli taraptar áreketiniń teris nátijesi ekeni kúmánsiz.
- Keńestik kezeńdi rýhani tuldyr dáýir retinde tanytý. Bul ádis – qazaqtyń dini-ulttyq biregeiligin joqqa shyǵarýdyń keshendi ádistemesiniń bir bóligi. Dálirek aitqanda islamǵa deiingi jetistikterdi joqqa shyǵarý, qazaq salt-dástúrleri men yrym-tyiymdaryn teristeý, qabir ziiaraty ádebin Allaǵa serik qosý kúnásimen bailanystyryp ýshyqtyrý áreketteri kútkendegidei nátije bermegen soń, nasihatty basqa arnaǵa burýdyń bir joly bolyp otyr. Bul ádis boiynsha: «Qazaqtyń ejelden musylman bolyp kele jatqany shyndyq (qandai musylman bolǵany basqa másele), biraq keshegi Keńes úkimetiniń dinsizdendirý saiasaty saldarynan qazaq dininen aiyrylyp, seniminen jurdai boldy. Din úiretetin moldalar elden bezip ketti, birde-bir meshit-medrese qalmady, qysqasy halyq jetpis jylda barlyq din-imanynan aiyryldy. Táýelsizdik alǵannan keiin ǵana qazaq dindi jańadan qabyldai bastady, onda da óz elinde din biletin eshkim qalmaǵan soń, shetten oqyp kelgen azamattardyń arqasynda islamǵa qaita bet bura bastady» degen daqpyrtqa ilandyrý belsendi túrde júrgizilýde.
Shyn máninde jetpis jyl tarih úshin kózdi ashyp-jumǵandai qysqa kezeń ekeni belgili. Keńestik bilik dinsiz dáýirdi ornatýǵa bel sheshe kiriskenimen 1930-jyldarǵa deiin qazaq dalasynda medreselerdiń jumys istep turǵany taiaý tarihymyzdan málim. Qoja-moldalardy qýdalaý úderisi de keńestik bilik kózdegendei aqyryna deiin jalǵasqan joq. Ekinshi dúniejúzilik soǵys jyldarynda ótpeli qundylyqtardyń halyqtyń rýhyn kóterýge qaýqarsyz ekendigin moiyndaǵan keńestik bilik máńgilik qundylyqtardy qaita jańǵyrtyp, el rýhyn kóterý, otan qorǵaýǵa jigerlendirý úshin dinge erik berýge májbúr boldy. 1943 jyly Orta Aziia musylmandarynyń dini basqarmasy qurylyp, Qazaqstannyń atalǵan dini basqarma quramyna qaziiat retinde engeni belgili. Bul qazaq din ziialylarynyń azdy-kópti ashyq jumys júrgizip, dini eńbekter jazýyna, ǵuryptyq rásimderdi atqarý, dini merekelerdi ótkizý sekildi sharalarmen shektelse de, belgili bir dárejede dini qyzmetpen ainalysýyna múmkindik berdi.
Ekinshi jaǵynan dini senimniń saqtalýy men dini bilimniń jalǵasyn tabýy meshit-medreselerdiń nemese resmi din ieleriniń qyzmetine ǵana táýeldi dúnie emes. Din – ulttyń bolmysymen ǵasyrlar boiy tutasqan rýhani qundylyqtar men dúnietanymdyq kózqarastar júiesi, ol bir ǵana dáýirdiń dinsizdendirý áreketinen joiylyp kete salmaidy. Sondyqtan «Din – apiyn» dep jetpis jyl urandaǵanymen, keńestik kezeń ultymyzdyń din-tuǵyryn shaiqalta alǵan joq. Namazyn jasyryn oqyp, nasihatyn úzbegen, aityn ashyq toilap, janazasyn jariia ótkizgen halyqpen alysyp júrip-aq Keńes úkimetiniń de dáýreni ótti.
Úshinshi jaǵynan keńestik kezeńde qazaq halqynyń jasampaz rýhani qundylyqtaryn din dúniesinen kórkem ádebietke, óner týyndylaryna, ǵylymi muralarǵa kóshirip, sol arqyly óskeleń býynǵa daryta bilgen, el jadynda jańǵyrtqan ult ziialylarynyń janqiiarlyq eńbegin de este saqtaý qajet.
Keńestik kezeńdi rýhani tamyrdan birjola ajyratqan tuldyr dáýir retinde sýretteý búgingi qoǵamnyń din ǵulamasy ózderi sekildi kórinýge, din tazasyn ózderimen ǵana bailanystyryp, rýhani ustazdyq tuǵyryn ielenýge, sol arqyly qazaqstandyq musylman úmbetiniń oi-sanasyn jaýlap alýǵa jan salyp júrgen radikaldy aǵym jetegindegilerdiń kezekti quraldarynyń biri.
- «Táńirshildik» aǵymy týraly jalǵan daqpyrt taratý.Barlyq sáikes jaǵdailardaǵydai bul baǵyttaǵy nasihattar da qazaqtyń tól tarihyna shabýyl jasai otyryp, baiyrǵy senimine degen jek kórýshilik sezimin oiatý, sol arqyly ulttyq negizden alystata túsý, óz kezeginde kóneden kele jatqan birqatar ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerge degen teris kózqarasty týyndatý maqsatymen júrgizilýde.
Osyndai maqsatty BAQ kórsetilimderiniń biriniń stsenariiindegi «Qazir qazaqqa úsh jaqtan shabýyl júrip jatyr. Bir top – búkil tarihymyzdy kústanalap, musylmandyq tarihymyzdy joqqa shyǵarǵysy keledi. Endi bireýleri Táńirshi jasaǵysy keledi. Putqa, otqa tabyndyrǵysy keledi. Endi bir top – qazaqtyń bolmysyna kereǵar – hristiandyqty tyqpalap áýre» degen úzindiden ańǵarýǵa bolady.
Bul oraida qazaqtyń musylmandyǵyn teriske shyǵarýshylar qatarynda táńirshilderdiń keltirilýiniń eshbir dáleldi negizi joq. Qazirgi Qazaqstan qoǵamynda táńirshildik seniminiń erekshelikterin, qyr-syrlaryn zerttep júrgen ǵalymdar, tabiǵatpen úndes táńirlik senimniń artyqshylyqtary týraly kózqarastardy ustanatyn jekelegen tulǵalar bar, biraq «táńirshilder» degen toptasqan uiym da, dini aǵym da joq, dini birlestik te tirkelmegen. Táńirshildik ideialaryn belsendi túrde nasihattaý qoǵamda kórinis taýyp otyrǵan joq.
Sondai-aq osy stsenariide táńirlik senimdi qoldaýshylar jóninde «batystyń demeýimen selkem senim, shamandyqty nasihattap júr» degen ádistemelik turǵydan saýatsyz ári sátsiz anyqtama qoldanylǵan. Táńirlik senimniń islamǵa deiin qazaq dalasyna keńinen taraǵany, onyń islammen astasqan mádeni jáne dúnietanymdyq negizderi qazaq mentalitetinde qazirge deiin saqtalǵany belgili. Sondyqtan táńirlik senimdi qoldaý kózqarastarynyń batystyń demeýine súienýine rýhani turǵydan qajettilik joq. Kerisinshe «táńirshildik» degen qalyptaspaǵan aǵymdy qoldan qosyp, oidan dushpan jasaý – qazaqtyń islamǵa deiingi dúnietanymdyq tuǵyrlaryn kúiretýge kúsh salýshy aǵymdardyń maqsatty túrde iske qosyp otyrǵan ydyratýshylyq tetikteriniń biri dep sanaýǵa negiz bar.
Jalpy BAQ-tarda oqtyn-oqtyn boi kórsetip júrgen táńirshildikke qatysty daýryqpa mátinder saýatsyzdyǵymen, ózara bailanyssyzdyǵymen, qarabaiyrlyǵymen kózge uryp turady: «Táńirshildik degenimiz ne ózi? L.Gýmilev buǵan ejelgi túrikter men mońǵoldardyń nanym-senimi men dúnietanymynyń jiyntyǵy dep anyqtama bergen eken. Qaitalap aitamyz... Nanym senim-jiyntyǵy. Demek, ol din emes»; «Já, Táńirge sendi degen túp babamyz túrikterge keleiik. Óńgeden aiyrmasy, kópqudaishylyqty emes, birqudaishylyqty ustanypty. Bul da bolsa, olarǵa Jaratýshy Haqtan elshi keldi degen boljamǵa bolmashy bolsa da negiz. Biraq, bul – bar bolǵany boljam. Tutastai teristei de, tutastai quptai da almaisyz». «Ásili, sol tákfirińiz ben táńirshilińiz shamamen bir uǵym, bir tarap. Áiteýir, eldi musylmanshylyqtan alystatý»; «Sol kezde, Túrik babalarymyz da burynǵy senimin tastap, yń-shyńsyz musylmandyqty qabyldaǵan joq pa?», t.b.. Táńirshildiktiń negizderin, onyń tarihi dáýirlerdegi mán-mańyzyn, túrki-qazaq jurtynyń islamdy qabyldaý kezeńderin durys paiymdai almai turyp, «tise terekke, timese butaqqa» dep áiteýir tuspalmen shabýyldai berýdegi basty maqsattardyń endigi biri – qoǵam nazaryn din men dástúr birligine syna qaǵyp, dini-ulttyq biregeilikten aiyrýdy kózdegen ashyq dushpandyq baǵyttaǵy aǵymdardan aýdaryp, usaq máselelerge qarai burý bolyp tabylady.
Joǵaryda sanamalanǵan negizderden basqa radikaldy aǵym jeteginde júrgenderdiń («ideologtarynyń» deýge sapasy kelińkiremeidi) jańa bir ádistemelik kózqarasy – kúni búginge deiin ózderi moiyndamai kelgen qazaq halqynyń ejelden musylman ekenin taný (moiyndaý), sonyń negizinde islamnan tys ómir súrýdiń múmkin emestigine sendire otyryp, islamdyq memleket formasyn nasihattaý. Sonymen bir mezgilde islamnyń jergilikti ómir súrý formasyn nadandyq retinde tanytatyn ideialardy astyrtyn sińire otyryp, din tazasyn ózderi ákelgendigine degen senimdi ornyqtyrý jalǵastyrylýda. Bul oraida olar «musylman qazaq, hristian qazaq bolyp qatar ómir súrý múmkin bolmaidy, bul mindetti túrde ishki soǵysqa, apatqa alyp keledi» degen ideiany sińirýge tyrysady. Árine, sońǵy qubylystyń saldaryn oń baǵalaý rasynda da múmkin bolyp tabylmaidy, biraq bul ideiany olar qazaqtyń musylmandyǵyn saqtaý múddesine emes, kópdindilik apatymen úrkitý arqyly islamdyq memleket formasyn idealdandyrýǵa paidalanýda. Bul ádisteme bolashaqta «taza islam» men «taza emes» islam máselesin syrttan tańylǵan emes, tabiǵi túrde ishten týyndaǵan qubylys retinde kórsetip, ýshyqtyrý úshin jasaqtalyp, nasihattalýda. Ekinshi jaǵynan bul ádisteme qazaqy bolmysqa tán mámileger minezge (dinishilik jáne dinaralyq qatynastaǵy) soqqy berip, kúiretetin qural retinde qyzmet atqarady.
Qazaq halqynyń dini, dástúri, dúnietanymy ǵasyrlar boiy ózara kirigip, bólinbes biregei qundylyqqa ainaldy. Dástúrli qundylyqtardyń saqtalýy men jandanýy ulttyq bolmysty saqtap, ulttyq minezdi tiriltedi. Qazaq óz minezine oralsa, eshqashan shetin dini kózqarastarǵa boi aldyrmaidy. Sebebi qazaq – mámileger (tolerantty) halyq, onyń bolmysynda shetin kózqarasqa beiimdilik joq. Qazaqtyń mámilegerligi – sharasyz kónbistik emes, parasatty mámilegerlik; ǵasyrlar tájiribesi negizinde qalyptasqan ómir súrý óneri, ádebi, mádenieti. Mámilegerlik kelisimge qarai bir qadam artyq jasaýdan tanylady. Biraq mámilegerlik – momyndyq ta, tózimdilik te emes. Ol – keńdik (dúnietanymnyń, oi-óristiń, paiymdaý qabiletiniń keńdigi), kelisimpazdyq, beibitsúigishtik, darhandyq, jan jomarttyǵy sekildi abzal qasietterdiń jiyntyǵy. Onyń shegi «Ashylyp kelgenge alaqan, jumylyp kelgenge judyryq» qaǵidatymen belgilengen.
Qazaqy bolmys sharttylyqtarǵa tózbeidi. Qazaq formaǵa emes, mazmunǵa mán bergen halyq. Islamdy qabyldaýda da osy ulttyq erekshelikter kórinis tapty. Ult qundylyqtary uǵymdardan tanylady. Qazaqy tanym islamdyq uǵymdardyń bárin birdei qabyldaǵan joq. Óz bolmysyna jaqyn jáne islamnyń rýhy úshin mańyzdy qundylyqtardy ekshep qabyldady. Mysaly, qazaqta «ǵazaýat» jáne «sháhid» uǵymdary keńinen tarady. Sebebi qazaq dalasynda islamnyń taralý kezeńinde san ret ǵazaýat maidany júrdi, myń-san sháhidter dúnieden keshti. Al «jihad» uǵymy «qarýly soǵys» maǵynasynda el ishinde taralǵan joq. Sebebi qazaq úshin qarýly jihad qundylyq bolyp sanalmady. «Biz qazaq degen mal baqqan elmiz, Eshkimge tiispei, jai jatqan elmiz. Elimizdiń shetin jaý baspasyn dep, Naizasyna úki taqqan elmiz» dep qaz daýysty Qazybek bi aitpaqshy, eshkimge tiispei, jai jatqan el úshin qarýly jihadtyń halyqtyq deńgeide mańyzy bolǵan joq. Al qorǵaný maqsatyndaǵy qarýly kúresti qazaq «jihad» dep atamaǵan, sebebi syrt halyqty «kápir» dep aiyptap, onymen kúresti jihadqa balaýǵa beiimdilik mámileger minezdi, keń paiymdy qazaqqa tán bolǵan joq. Sonymen qatar qazaq tarihynda ózge dindegilermen qatar musylman kórshilermen de qaqtyǵystar oryn alǵanyn eskerý qajet.
Qazaq jihadtyń óz bolmysyna sai keletin basqa maǵynasyna mán berdi. Ol Paiǵambarymyz aitqan úlken jihad – nápsimen kúres edi. Qazaq topyraǵynda ómir súrgen barlyq ǵulamalar jazyp, jyrlap ótken nápsimen kúres, jan tazalyǵy, ar ilimi, aqiqattaný tájiribesi tolyǵymen osy úlken jihadqa baǵyttaldy. Bul oraida qazaq «jihad» uǵymyn emes, onymen túbirles «yjdahat» sózin paidalandy, al yjdahattylyq negizinen ilim-bilim úirenýge, izgi ister jasaýǵa degen qulshynysty bildiretin jaǵymdy maǵynada ǵana qoldanyldy. Beineli túrde aitqanda, qazaqtyń jihady – yjdahat bolatyn, ol ilim men izgilikke baǵyttaldy.
Árine, «jihad» uǵymyn qarapaiym halyq qoldanbaǵanymen, din ǵulamalary, dindar aqyndar men bilikti ult tulǵalary bul uǵymmen jaqsy tanys boldy. Olardyń tanymynda oryn alǵan «jihad» uǵymy da keń maǵynadaǵy qoldanysyn saqtaǵan. Eki mysalǵa ǵana toqtalaiyq. Abylai hanǵa kezinde Qoqan hany elshi jiberip: «Myna irgemizdegi orys eli – jat dindi kápirler, biz bularǵa qarsy tize qosyp, jihadqa shyǵaiyq» dep qolqa salady. Sonda han Abylai: «Men qazaqtyń úsh júziniń basyn qosyp, bereke-birligi jarasqan el ete alsam, meniń jihadym sol» degen eken. Bul – keshegi Elbasynyń búgingi kún úshin de mańyzyn joimaǵan jihad jaily tereń túsinigi.
Bertindegi dindar aqyndar arasynan Turmaǵambet Iztileýuly qoldanǵan «jihad» uǵymyna mán bersek:
Balalar, bos bolmasyn sabaqtaryń,
Jarqyrar jattasańdar qabaqtaryń.
Jastyqta jatpai turmai jihad etip,
Jyrtyqtyń jańartyńdar jamap bárin,
dep, ǵulama shaiyr «jihadty» dástúrli «yjdahat» maǵynasynda, bilim úirenýge kúsh salý máninde jyrlaǵan.
Sózdik qoryna «hijab» degen sózdi engizbegen, «iman» syndy islamnyń tirektik uǵymyn senim máselesimen shektemei, ultymyzdyń bolmys-bitimine, salt-sanasyna tán tereń maǵyna darytyp, rýhani qundylyqtardyń jiyntyq uǵymyna ainaldyrǵan qazaqy dúnietanym zamanaýi syn-tegeýrinder aiasynda kúrdeli qaita paiymdaý úderisin basynan keshirýde. Jahandanýdyń qaiyrymsyz da qaitarymsyz úderisinde qazaqtyń dini-ulttyq biregeiligi rýhani bastaýlarǵa oralyp, ulttyq sanany qaita jańǵyrtý arqyly saqtalmaq.
Ulttyq sananyń jat ideialarǵa aldanýynan ulttyń qorǵanys qabileti álsireidi. Ult tragediiasy túisik pen sananyń ajyrap qalýynan týyndaidy. Din men dástúrdiń arasyn aiyryp, bir-birine qarsy qoiýǵa baǵyttalǵan áreketter ult bolmysyn ekige jarýdyń amaly retinde qaýipti. Bolmysy ekige jarylǵan ultta bolashaq joq. Sondyqtan din men dástúr birligi – ult bolashaǵynyń kepili.
A.Ábdirásilqyzy, filol. ǵ. k.
