Qazaq salt-dástúrleri týraly ne bilemiz?
Uldyń tóbe shashyn uzarta ósirip, monshaq aralastyra órip qoiý. Onyń aty – aidar. Bul ǵuryp negizinen, til-kózden saqtaý úshin er balalarǵa jasalady. Kenesarynyń inisi Naýryzbai batyrdyń uzyn aidary bolǵany tarihtan belgili.
Aqsarbas ataý. Adamdar qaýip-qaterge ushyraǵanynda «Allah Taǵala meni osy qiyndyqtan qutqara gór! Aqsarbas!» dep qudaiy ataityn bolǵan. Mundai jaǵdaida «Aqsarbas!» dep úsh ret aiqailaǵan. Sosyn qaýip-qaterden aman qalǵanynda álgi adam aýyl aimaǵyn shaqyryp qudaiy bergen. Aqsarbasqa shalynatyn maldar: bozqasqa (qoi), kókqasqa (jylqy), qyzyl-qasqa (siyr). Adam aqsar-bas ataǵanda qai malyn aitsa, sony qudaiyǵa soiýǵa tiis.
Aq quiyp shyǵarý. Halqymyzda: «Úige kirgen jylanǵa da aq quiyp shyǵarady» degen mátel bar. Qazaqtyń aq dep ataityny: sút, qymyz, shubat, airan. Qalyń órt kelip qalǵanynda aldynan aq shashady, úige jylan kirip ketkeninde basyna sút ne airan quiyp úiden shyǵaryp baryp óltiredi. Bul qazaqtyń úiine kelgen jaýyna da jamandyq jasamaityn ulttyq minezinen shyqqan ádet.
At tergeý. Ol – adamdy syilaýǵa arnalǵan izettilik ádet-ǵuryp. Ulttyq bolmys boiynsha áielder atasyna, qainaǵasyna, qainysyna, qaiyn-sińilisine atyn atamaý úshin qosymsha at qoiady. Muny at tergeý dep ataidy. Mundaida qoiylatyn attardyń keibiri mynandai: «Myrza qainaǵa», «bai atam», «bi aǵa», «tentegim», «erkejan», «sheber sheshei», «aq áje», «syrǵalym», «shashbaýlym». Jeńgeleri qainylaryna ázildep, boilary tapal bolsa, «suńǵaqtym», jaibasar bolsa, «júirigim» dep te at qoiady. Er adamdar da ózinen úlkenderdi Máke, Sáke dep qurmetteidi. Anttasý. Jaýdan kek qaitarý úshin, adamdar bir-birine degen adaldyqtan ainymaý úshin, elaralyq tatý kelisimdi saqtaý úshin ant aitatyn salt-dástúr bar. Halyq antyn buzǵan adamdy «Ant atqan» dep jek kórip, «Ýa, aitylǵan ant, serttesken ýáde, alysqan qol qaida?» dep kinálasady.
Arasha túsý. Daýlasqan, janjaldasqan adamdarǵa basý aityp, ajyratý, sabasyna túsirý – arasha túsý dep atalady. Buryndary mundai janjalda aýyldyń, eldiń abyroily abyzy «Arasha!» Arasha! dep aiqailap, ot shyqqaly turǵan ortaǵa baryp, aǵaiynǵa arasha túsken.
Aryzdasý. Bul fánidegi (ómirdegi) tatatyn dám-tuzy taýsylyp, ómirden ótip bara jatqan ǵarip otbasymen, týǵan-týystarymen, kórshi-kólem, dos-jarandarymen sońǵy ret tildesip, hosh aitysady. Muny aryzdasý dep ataidy. Aryzdasýda baqilyq bolǵaly jatqan pende bilip, bilmei jasaǵan qatelik, kúná, kinálary úshin jinalǵandardan, olar odan keshirim suraidy.
Asar jasaý. Úi salý, qoi qyrqý, tai tańbalaý, kiiz basý, egin orý, shóp shabý tárizdi qaýyrt jumystardy kóptiń kúsh-qairatymen, kómegimen tez atqarý úshin rý basynyń, úi iesiniń aýyldastaryn, týǵan-týystaryn shaqyryp, birlese qimyldaýyn asar jasaý dep ataidy. Onyń ekinshi ataýy – úme, serne. Úi iesi járdemdesýge kelgenderge tamaq daiyndap, syi-qurmetin kórsetedi. Asarǵa kelgender atqarǵan jumysyna, kómegine aqy almaidy.
Asatý. Ony S.Muqanov óziniń «Halyq murasy» degen kitabynda keń nasihattap jazǵan. Dastarqan basynda et jep otyrǵandar toǵaia bastaǵanynda, tórde otyrǵan aqsaqal qalǵan etti qolymen qonaqtarǵa, jas balalarǵa asatady. Buryndary aýyl balalary et asaimyz dep qonaq kelgen úidiń qasynda júretin-di.
At tuldaý. Er adam qaitys bolǵanynda minip júrgen atynyń jal-quiryǵyn kúzep, ony bos jiberedi de, ólgen adamnyń jylynda sol atty ákelip soiady. Bul dástúrdi at tuldaý dep ataidy. Aýnatý. Qazaqtar úiine kelip qonaq bolǵan, qonyp ketken adamdardyń otyrǵan, jatqan jerine «balamyz osy atasyna tartsyn, boiyna osy atasynyń qasietteri qonsyn» dep balalaryn aýna typ alatyn bolǵan. Elge, aǵaiynǵa syily azamat kindik qany tamǵan týǵan jeri ne kelgeninde halyq, týǵan-týystary, dos jarandary ony sol jerdiń topyraǵyna aýnatyp alǵan. Shyńǵys Aitmatov úiine Muhtar Áýezov kelgeninde, ol otyrǵan oryndyqqa ulyn aýnatyp alǵan kórinedi.
Aýyz tiiý. Alys saparǵa attanarda sol adam aýylyndaǵy nemese áýletindegi úlken úige kirip dám tatyp, jolǵa shyqqan. Sonda ol «Osy qara shańyraqtyń kiesi qoldaidy» dep sengen. Otbasy tamaqtanyp otyrǵanda dastarqan ústine kelgen adam ondaǵy dámnen aýyz tiiýge tiis. Ásirese, tańǵy astan aýyz timeýge bolmaidy. As tan aýyz tiiý - úi ieleriniń qonaqqa, qonaqtyń dastarqandaǵy asqa degen ystyq yqylasynyń bir belgisi bolyp sanalady.
Aýzyna túkirtý. Bul – qazaqtardyń erteden kele jatqan yrymy. Olar batyrlar men bilerge, aqyndarǵa, taǵy da basqa ataqty adamdarǵa balasynyń aýzyna túkirtip alatyn bolǵan. Túkirgende onyń yrymy ǵana jasalady. Bul yrym balamyz sondai adamǵa uqsap, ónegeli bolsyn degennen týǵan. Balasynyń aýzyna bir adamǵa túkirtse, jetkilikti.
Aiaǵyna jyǵylý. Keshirim suraýdyń eń úlken, kishireiýdiń eń aýyr túri – osy ǵuryp. Ony oryndaǵanda aiypty adam janyna abyroily, qadirli kisilerdi ertip alyp, tiisti adamnyń úiine ruqsat surap kirip, keshirim suraidy. Aiyby úlken bolsa, aiypker ózi kináli bolǵan adamnyń aiaǵyna jyǵylyp, ony qushaqtaǵan qalpy jylap, keshirim surap, jalynǵan. «Aiaǵyna jyǵylý» – ári ǵuryp, ári jazanyń bir túri.
Baiǵazy berý. Úlkenniń kishige, iaǵni balaǵa beretin syiy. Jas ul-qyz, boijetken, bozbala jańa kiim kigende, jańa zat alǵanda aǵa, apa, ata-ájesinen, týǵan-týystarynan oǵan baiǵazy suraidy. Olar baiǵazyǵa aqsha, mal, múlik, áiteýir bir zat berip, qutty bolsyn aitady. Bazarlyq ákelý. Alys saparǵa shyqqan, qydyryp qaitqan, saýda jasap kelgen adamdar týǵan-týysqandaryna, kórshi-kólemderine, dos-jarandaryna irili-usaqty syilyqtar ákelip beredi. Muny bazarlyq dep ataidy. Ol jaqsy kórgenniń, syilaǵannyń belgisi.
Bastańǵy jasaý. Úidegi úlkender jolaýshylap ketkeninde qalǵan jastar ózderi bas qosyp (kelinder, abysyndar, kúieýler, baldyzdar bolyp), nemese zamandastaryn shaqyryp, oiyn-sýyq ótkizedi, áńgime-dúken qurady, ár túrli dámdi taǵamdar jasap ishedi. Bul ádet-ǵurypty bastańǵy jasaý dep ataidy.
Básire ataý. Ejelgi ádet-ǵuryptardyń biri. Ata-anasy balasyna arnap jas tólge en salady da ony «básire» dep ataidy. Básire atalǵan tól ósken soń sol balanyń qajetine, toiyna jaratylady. Ony en salyp, maldy tańbalaýmen shatastyrmaý qajet.
Bosaǵa mailaý. Jastar shańyraq qurǵanynda nemese bireý jańa úi alǵanynda jaqyn týǵan-týystary kelip jańa úidiń bosaǵasyna mai jaǵý saltyn jasaidy. Ol osy úi berekeli, maidai juǵymdy, kóptiń úii bolsyn degen nietten týǵan. Bosaǵasyn mailaǵan adamǵa shańyraq ieleri káde beredi.
En salý. Maldyń qulaǵyn tilip, nemese ony oiyp belgi – en salady. Ol malyn tabý, joǵalyp, basqa maldarmen aralasyp ketse taný úshin jasalady. Endi ár qulaqtyń aldy-artyna almastyra salý arqyly mynandai túrlerin jasaidy: tilik en, burysh en, kez en, qiyq en, qumyrsqa en, tesik en, kesik en, t.b. Enshi berý. Ata-anasy balasy balaly bolǵannan keiin «endi óz kúnderin ózderi kóre alady» degen senimge kelip, otaý tigip, bólek shyǵarady. Sonda malynan – mal, múlkinen – múlik bólip beredi, ydys-aiaq syilaidy. Oǵan kelinniń tórkininen kelgen dúniesi qosylyp, jas jubailar jeke shańyraq bolyp shyǵa keledi. Muny enshi berý dep ataidy. Ata-anasy qaitys bolsa, olardyń maly men dúnie-múlki qalǵan aǵasy inisine enshibas berýge tiis. Áke ornynda áke bolyp otyrǵan aǵasynyń ata-anasynan qalǵan murany baýyryna basyp alyp, onyń bar rahaty men qyzyǵyn óziniń ǵana kórýi – tasbaýyrlyq. Ondai aǵa keiin inisi óz betinshe kún kórip, baq-dáýletke ie bolǵanynda «Inim maǵan, balalaryma qaraspaidy» dep kúńkildemeýge tiis. Keibir ata-ana balalarynyń enshi basyn aldyn-ala bólip, atap qoiady.
Erýlik berý. Aýylǵa basqa jaqtan bir úi kóship kelse, baýyrlarynyń biri týǵan-týystaryna japsarlas kelip qonsa, kórshi-kólemi nemese jaqyndary jańa úige «erýlik» dep as pisiredi, tabaq tartyp, qonaqasy beredi. Bul saltty erýlik dep ataidy. Osylaisha qazaqtar tanysyn, tanymasyn bir-birin bótensimei, óz ortasyna tarta bilgen.
Jol berý. Qazaqta úlken adam kele jatqanynda aldyn kesip ótpeidi, oǵan jol beredi, úige kirgeninde ornynan turyp tórge otyrǵyzady. Ań aýlaǵanda da jasy úlken adam birinshi bolyp oq shyǵarady, oljanyń alǵashqysyn iemdenedi. Alystan kelgen qonaqqa da, qyzmeti men sheni úlken adamdarǵa da ár iste jol beredi. Munyń bári qazaqtyń dástúrli ádet-ǵuryptaryndaǵy etikalyq joralǵy bolyp sanalady.
Jylý jinaý. Bir baqytsyzdyqqa ushyraǵanynda, úi múlki, malynan aiyrylǵanynda aýyl turǵyndary, kórshi-kólemi, týǵan-týystary mal, dúnie, aqshalai kómek kórsetedi. Muny olardyń ortasynan bir adam uiymdastyrady. Bul járdem – jylý jinaý dep atalady. Aram jolmen shyǵynǵa ushyraǵandarǵa jylý jinalmaidy. Olar: dúnie-múlkin qartaǵa salyp, utqyzyp jibergender, zinaqorlyqqa salǵandar, iship qurtqandar, qoǵamnyń, memlekettiń dúnie-múlkin jep qoiǵandar.
Jumalyq. Buryndary dáris alyp júrgen shákirtteri juma kúni moldasyna sybaǵaǵa et, qymyz, mai, qurt ákeletin bolǵan. Ony halyq jumalyq dep atap ketken.
Kórimdik berý. Náresteli bolǵanynda, kelin túsirgeninde «qutty bolsyn» aita kelgenderden sábidi, kelindi kórsetpei turyp, «kórimdigin bermeseńder kórsetpeimiz» dep kádesin suraidy. Qyz uzatylarda ul jaǵynan kelgen qudalarǵa bolashaq kelinderiniń jasaýyn kórsetip te kórimdik suraityn ádet-ǵuryp bar. Qazir joǵary oqý ornyn bitirip diplom alǵan jastar da týǵan-týystarynan kórimdik surap jatady.
Kórisý. Qazaq salty boiynsha saǵynysyp kezdesken adamdar bir-birimen qushaqtasyp amandasady, kisi qaitys bolǵanynda qushaqtasyp jylasady, qyz uzatylǵanda da qimastyqpen qoshtasyp, jylaidy. Muny kórisý dep ataidy.
Kógentúp berý. Maldy adamdar jaqyn týǵan-týystarynyń kishkentai balasyna buzaýlarynyń, qulyndarynyń, qozylarynyń, laqtarynyń, botalarynyń birin ataidy. Bul kógentúp berý. Ataǵan kógentúbin keiin bermei ketý - ónegesizdik, dúnie-qońyzdyq.
Qaiyrly bolsyn aitý. Bala týǵanda, kelin túsirgende, taǵy da basqa úlken qýanyshtarǵa ie bolǵanynda týǵan-týystary, kórshi kólemi kelip «qaiyrly bolsyn!» dep quttyqtaidy. Ol – qazaqtyń qýanyshty birge bólisetin izgi salty. Adamdar «qaiyrly bolsyn!» aitpaǵandarǵa renjidi de.
Qazan shegeleý. Jaqyn týys, ázil-qaljyńy jarasqan adamdardyń úiine eki-úsh adam birge baryp: «Osy úidiń qazanyn shegelei keldik» deidi. Bul olardyń tústenip, et jeýge kelgendigi. Úi iesi oǵan ázilmen jaýap qaitaryp: «Jaqsy boldy, qazan shegeleitin adam taba almai otyr edik» dep qonaqjailyq tanytady, áieli et asyp, qonaqasy beredi.
Qalaý aitý. Bireýdiń jaqsy malyna, múlkine kóńili ketken adam sol úidiń iesine nemese áieline, balasyna soǵan laiyqty baǵaly bir tartý ákelip, álgi dúnieni, janýardy «meniń qalaýym osy» dep suraidy. Keide úi iesi mundai syily, jón-joralǵysymen kelgen qonaqqa ózi sóz salyp: «Bul úiden qalaǵan bir zattyń bar ma? Qalaýyńyzdy aityńyz» dep surap, qalaǵan zatyn syilaidy.
Qonaqkáde aitý. Úi iesi qonaǵyna «Qonaq káde aita otyryńyz», - dep qolqa salatyn bolǵan. Ol - óleń aityńyz, kúi tartyńyz, óner kórsetińiz, degen tilek, qonaqtyń ónerin, qabiletin synaý, kóńildi otyrý. Sol sebepti, qazaqtar balasyn jastaiynan án aitý, kúi tartý tárizdi ónerge baýlyǵan. Óitkeni, qonaqkáde aita almai qalý – yńǵaisyz jaǵdai.
Qoryqtyq quiý. Ol – emdik ǵuryp. Aýyrǵan adamnyń tóbesiniń ústine (basyna tigizbei) mai quiylǵan tabany ákelip, ekinshi bir ydysta qorytylǵan suiyq (ystyq) qorǵasyndy onyń ústine quiyp kep jiberedi. Sonda «shar» etip kishkene qorǵasyn suiyǵy bir beine qalpyna túsedi. Emshi soǵan qarap aýrýǵa «Siz itten nemese adamnan, jylannan qoryqqansyz» degendei boljam aityp, aýrýdy jazylatynyna sendiredi.
Moinyna burshaq salý. Ertede balasy joq adamdar moinyna kógenniń bur shaǵyn salyp Allah Taǵala dan perzent surap jalba rynǵan, jylaǵan. Moiynǵa burshaqty bala tilegende ǵana salady.
Salaýat aitý. Ol – Allahty, Paiǵambardy madaqtap aitylatyn duǵa. Ony namazdyń sońynda zor ynta-yqylaspen oqidy. Saýǵa suraý. Buryndary qylmysy úshin bir adam aýyr jazaǵa, ólimge buiyrylǵanynda óte bedeldi kisiler baryp onyń jazasyn jeńildetýdi, keshirýdi suraǵan. Sózi ótse aiyptaýshy jaq ta, biler de ondai adamdardyń ótinishin oryndaǵan. Muny saýǵa suraý dep ataidy. Saýǵaǵa jazasy surap alynǵan adam da jolynan jyǵylmai qun, shyǵyn tólegen, eki jaqty bitistirýge kúsh salǵan.
Saýyn aitý. Bir aýylda, elde úlken as, úlken toi bolatyn bolsa, aldyn-ala (birneshe ai, bir jyl buryn) jan-jaqqa habar jiberilip, adamdardy soǵan shaqyrady. Bul saýyn aitý. Iaǵni, ár júz, ár rý mundai asqa qymyzyn, malyn ala kelip, batyr, balýan, aqyn, ánshi, kúishilerimen óner kórsetip, báigege júirik attaryn qosyp, astyń, toidyń jaqsy ótýine jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Jiynǵa qymyz ákelgenderdiń ydysyna soiylǵan maldyń jilikterin salyp jiberedi. Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» kitabynda: «Myrza óz ákesi Ósekeńe as berem dep, Kókshetaýǵa saýyn aityp, eldi jidy ǵoi» degen sózder bar.
Súiinshi suraý. Óte qýanyshty habardy jetkizýshi adam ol úige «Súiinshi, súiinshi!» dep kiredi. Bul sóz tosynan estilse de, úi ishindegilerdi shoshyndyrmai, qaita qýantady. Sol kezde úi iesi: «Qalaǵanyńyzdy alyńyz» deidi nemese ol riza bolatyndai bir jaqsy syilyq beredi. Súiinshi alýdyń sókettigi joq.
Sálemdeme. Bireý arqyly berip jiberilgen zatty sálemdeme dep ataidy. Sálemdemege jiberiletin zattar: sybaǵa, aqsha, kóilek-kónshek, oramal (bir ushyna saqina, bilezik bailanǵan). Sálemdeme jolaýshynyń júgin aýyrlatpai tyndai bolýǵa tiis. Alystaǵy adamdar bir-birine tanystary arqyly aýyzsha sálem, ótinishterin de joldaidy. Sirge móldireter. Bie aǵytar kúni berilgen qymyzdy - «Sirge móldireter» dep ataidy. Oǵan aýyldyń aqsaqaldary, ájeler, el aǵalary shaqyrylady.
Súiek jańǵyrtý. Buryndary quda-qudaǵi bolǵan jaqtar qaitadan qyz alysyp, qyz berisip, qudalyqty odan ári jalǵastyrsa, ony súiek jańǵyrtý deidi. Bul salt qyz ben jigittiń kelisimimen qazir de jasalyp júr.
