2012 jylǵy statistika boiynsha Qazaqstandaǵy qazaqtyń sany 10 979 511 adamǵa jetken, bul kórsetkish 2009 jylmen salystyrǵanda 900 myńdai adamǵa kóp. Bar-joǵy úsh jyldyń ishinde bir millonǵa jýyq kóbeigen. Al 1999 jylǵy sanaqta qazaqtardyń sany nebári 7 985 039 adam eken. Araǵa 10 jyl salyp, bizdiń halyq 3 millionǵa artqany baiqalady. Ár 10 jyl saiyn 3 million halyq qosylar bolsa, 25 jyldyń ishinde kemi 7-8 million halyq ósimi bolar edi. Búginderi 25 million halqy bar elge ainalar edik. Ókinishtisi, ondai kóbeiý bolmai otyr.
Ózbek óskende, biz nege óspeimiz?
Halyq ósýi úshin eń áýeli memlekettiń demografiialyq saiasaty durys bolýy kerek. Biz úshin eń mańyzdy másele halyqtyń ósýi ekenin túsinbeiinshe, Qazaqstannyń damyǵan 30 eldiń qataryna enýi ekitalai. Ortalyq Aziia elderi týraly málimetterdi aqtaryp otyryp, bizben birge Táýelsizdik alǵan ózge tórt el – Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Túrkimenstan,Tájikstan elderiniń bárinde demografiialyq ósý baryn baiqaimyz. Tipti, ózbek aǵaiynda demografiialyq dúmpý bar desek te bolady. Olar 25 jyldyń ishinde 30 paiyzǵa kóbeigen ári negizgi ult – ózbekterdiń sany jyldan-jylǵa artyp keledi. 2030 jyldary Ózbekstandaǵy halyq sany 40 millionǵa jetedi degen boljam bar. Qazirdiń ózinde 30 millionnan asyp úlgergen. Ortalyq Aziia boiynsha tek Qazaqstannyń ǵana demografiialyq ósimi baiaý bolyp tur. Osydan 25 jyl buryn 17 million halqy bar bizdiń eldiń qazirgi sany da sol mejege ázer jetti. Munyń bir sebebi, Qazaqstandy meken etken ózge ult ókilderiniń tarihi otandaryna qonys aýdarýy bolsa, ekinshisi týý kórsetkishiniń kóńil kónshiterliktei emestigi. Bir jyldary 15 millionǵa deiin quldyraǵan Qazaqstan halqy qazir qaita ósip keledi. Táýelsizdik jyldarynda shetelden oralǵan 1 million qandastarymyzdyń eldiń demografiialyq turǵydan nyǵaiýyna qosqan úlesi zor. Olardyń elge oralýy arqyly Qazaqstandaǵy qazaqtardyń sany artyp otyr.
Shynymen de, ózbek óskende, qazaq nege óspeidi? Shetten keletin qandastar, týý kórsetkishiniń jaqsarýy, ómir súrý jasynyń uzarýy, meditsinalyq kómektiń artýy, t.b. jaǵdailar qai el bolsyn mańyzdy-aq. Biraq halyqtyń ósimi tek barlyq máseleni sheshýmen bitpeidi. Eń áýeli ulttyq psihologiianyń saýyǵýy, kópbalaly bolýǵa yntyq otbasylardyń artýy lázim. Sondai-aq, memlekettik yntalandyrýdy júieli qolǵa alý kerek.
Prezident Nursultan Nazarbaev osydan on shaqty jyl buryn 2020 jyly Qazaqstan halqynyń sanyn 20 millionǵa jetkizýdi tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi ósim boiynsha ol mejege jetýimiz múmkin. Bizdiń ósýimizge, demografiiamyzdyń jaqsarýyna memlekettik zańdar men qaýlylardyń tikelei yqpal etetini aidan anyq. 1996-1999 jyldary Májilis depýtaty bolǵan Tólegen Qýanyshev myrza – sol kezderi «Kóshi-qon týraly zań» men demografiia men ál-aýqatqa qatysty zańdardyń qabyldanýyna bar kúshin salǵan qairatkerlerdiń biri. Ol bizge sol kezdegi ahýaldy ári demografiialyq ósimniń aldaǵy boljamy týraly óz pikirin bildirdi.
Tólegen Shańǵytaiuly prezident aitqan 20 millionǵa ótken 2015 jyly-aq jetýimiz múmkin edi deidi. Sebebi, 1997 jyly qabyldanǵan «Kóshi-qon týraly Zań» jobasynyń jumys tobynda belsendi túrde aralasqan ol osy zańnyń artyqshylyǵy kóp bolǵanyn, shetelden keletin qandastardyń elimizge aǵylýyna, azamattyq alýynyń jeńildeýine, ortaǵa beiimdelip, tez sińisýine atalmysh zań jobasynyń erekshe yqpal etkenin aitady. Sonymen qatar, byltyr osy zań jobasyna ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilgen soń, syrttan keletin aǵaiyndardyń sany taǵy da artýy múmkin degen úmitin de jasyrmaidy. Arada 4-5 jyl ýaqyttyń beker ketkenin, qandai jaǵdai bolsa da kóshtiń toqtamaýy el úshin mańyzdy ekenin túiin etken T.Shańǵytaiuly:
«Biz ósý úshin sheteldegi qandastarymyzǵa kóbirek kóńil bólgenimiz jón. Munyń tarihi mańyzy bar. Birinshiden, sheteldegi qandastardy elge ákelý arqyly sanymyzdy arttyramyz. Ekinshiden, ózge jurttaǵy aǵaiyndy assimiliatsiiaǵa ushyraýdan saqtaimyz. Úshinshiden, myna alyp dalany ózge emes, ózimiz igeremiz», – deidi.
20 millionǵa jetý úshin aldaǵy 5 jylda 3 millionǵa ósýimiz kerek. Onyń birden-bir joly – Kóshi-qon zańynyń oryndalýyn qadaǵalaý. Alda sailanatyn Májilismender eshýaqyt osy máseleni esterinen shyǵarmaý kerek dep oilaityn qoǵam qairatkeriniń pikirinshe, «ult bolashaǵyn oilaityn adam áýeli qazaqstandyqtardyń sanynyń artýyna bar kúsh-jigerimen qyzmet etýi tiis».
[caption id="attachment_13594" align="alignleft" width="449"]
Demografiia – ulttyq saiasat bolýy kerek
Tólegen Qýanyshev ózi depýtat bolǵan jyldary demografiiaǵa qatysty talqylaýlar ótkizip, merzimdi basylymdarǵa maqalalar jazyp, demografiialyq zań men qaýlylardyń qabyldanýyna da bel sheshe aralasqan. «Sol kezde demografiia, áleýmettik máseleler týraly kez kelgen zańǵa biz belsene aralastyq. Áli esimde, demografiia týraly zańnyń mazmunymen tanysyp, qairan qaldym. KSRO kezindegi zańnyń negizinde jasalypty. Shetelden kelgen kez kelgen azamat Qazaqstan azamattyǵyn alýyna tolyq quqyǵy bar eken. Biz ulttyń qaýipsizdigine zor qaýip tóndirýi múmkin zańdy qabyldatpai, ózgertý engizdik. Ásirese, qytailardyń qazaq qyzyna úilenip, elimizdiń azamattyǵyn alýyna múmkindik beretin zań qabyldanǵan bolsa, búginderi milliard halqy bar qytailarmen «qudandaly bolý» qalypty jaǵdaiǵa ainalǵan bolar edi. Bizge ulttyq qaýipsizdikti oilamai bolmaidy. Sheteldikterdiń Qazaqstan azamattyǵyn alýyna zań aiasynda kedergi keltirý kerek. Ulttyń immýniteti – demografiiasynyń ósimine tikelei táýeldi. Sany ósken jurttyń sapasy da artady», – deidi Tólegen Qýanyshev.
Bir kezderi ózi basy-qasynda júrip qabyldanǵan zańnyń arqasynda ózge el azamattarynyń Qazaqstan azamattyǵyn alýy qiyndaǵanyn, biraq qazir keibir derekkózderi áli de bolsa qazaq qyzdaryna úilenip, Qazaqstan azamattyǵyn alǵandardyń bar ekenin jazyp júrgenin aityp, «bul másele beijai qaraityn dúnie emes» deidi.
Onyń oiynsha, aldaǵy ýaqytta demografiiamen ainalysatyn arnaiy agenttik bolǵany jón. «Qazir demografiiamen qandai ministrlik ainalysyp otyrǵanyn da kóp jurt bile bermeidi. Kezinde Ekonomika jáne biýdjettik josparlaý ministrligi ainalysqan, búginde ondai ministrlik joq. Ulttyq ekonomika ministrliginiń bir basqarmasy demografiiany kóp jumysynyń biri dep qana qarap otyr. Statistika komiteti, Densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik damý ministrligi, Ishki ister ministrligi demografiiaǵa qatysty ártúrli jumystardy bólek-bólek atqarady. Birin biri túsinbei jatady. Negizinde, osy ártúrli mekemelerge qaraǵan máselelerdiń basyn biriktirip, agenttik iaki komitet qurý – zaman talaby. Tipti halyqaralyq tájiribege súiensek, arnaiy ministrlikteri bar elder de kezigedi. Qazaqstan úshin eń basty qundylyq – Adam ekeni Ata zańymyzda jazylǵan. Endeshe, halyqty kóbeitý, demografiialyq máselemen júieli ainalysý – Úkimettiń basty jumysy bolýy kerek».
Tólegen Qýanyshev – «Birlik» partiiasynyń quramyndaǵy Májilis sailaýyna usynylǵan úmitkerlerdiń biri. Óziniń aitýyna qaraǵanda, «Birlik» partiiasynyń negizgi ustanymy – demografiialyq ahýaldy jaqsartý ekenin sóz etken ol, aldaǵy ýaqytta demografiia týraly júieli zertteý júrgizýdi qolǵa alý oiy bar ekenin aitady.
«Otandy Otan etetin – halyq. Qazaqstan – barsha qazaqtyń jalǵyz otany. Biz – óskende ǵana myqtymyz. Biz kóbeigende ǵana myǵymbyz. «Kóp qorqytady, tereń batyrady degen. Sanymyz qansha kóp bolsa, Táýelsizdigimiz sonsha baiandy bolmaq», – deidi T. Shańǵytaiuly.
Ó. BISEN.
