Qazaq qalai bata beredi?
Jańbyrmenen jer kógerer,
Batamenen el kógerer.
Batalar túrli jaǵdailarda beriledi. Bata kóbinese óleń túrinde bolady. Qazaqtar batadan tek jaqsylyq kútedi. Jalpy qazaqtyń turmys-saltynyń qai jaǵy bolmasyn batasyz bolmaidy. Batany ádette úlken kisiler beredi. Er adamdar men qatar áiel adamdar da bata beredi. Bata náreste dúniege kelgende, oǵan esim tańdalǵanda, bala tái-tái júrip tusaýyn keskende, balany ashamai erge otyrǵyzǵanda, bala mektepke barǵanda, jastar otaý qurǵanda, qudalyqta, kelin túsken kezde betasharda, qonaǵasy kezinde, egin jinalyp bitkende, toi-tomalaqtarda, halyq merekelerinde, sarbazdar jaýǵa qarsy shaiqasqa shyǵar aldynda beriledi. Aqyn, sheberler ustazynan bata alady, batyrlar da úlken áýlie kisilerden, bilerden bata alady. Bata berý jaǵdailary da túrleri de óte kóp. Batalardyń kólemi men mazmuny da túrli-túrli bolyp keledi.
Bata qalai beriledi? Bata beretin kisi eki alaqanyn aldyna keýde tusynda jaiyp ustap turyp bata beredi. Basqalarda osylaisha qolyn jaiyp turady. Bata berlip bolǵan soń, kópshilik betin sipaidy. Bata túregep turyp ta, otyryp ta beriledi. Bata kún-tún demei jaǵdaiǵa bailanysty qai mezgil bolsa da, beriletin bolǵan. Mysaly, shaiqasqa bara jatqan batyr Raiymbek Hankeldiulyna anasy batany túnde bergen.
Qazaq tarihy batalar tarihy dese de bolady. Sebebi, tarihi tulǵalarǵa berilgen batalar mátini kóptep saqtalǵan. «Abai» entsiklopediiasynda mynadai málimet keltirilgen: «Jánibek Qoshqaruly (1693-1752). Halyq arasynda Shaqshaq Jánibek atanǵan – Shaqshaq úshinshi atasy. 126 jastaǵy Qarakerei Sary abyzdan, 90 jastaǵy Toiǵan qariiadan bata alǵan. 17 jasta jasynda jekpe-jekte qalmaqtyń bas batyryn óltiredi».
Ataqty Ańyraqai shaiqasynda erligimen aty shyqqan Qoigeldi batyrǵa Tóle bi bylai dep bata bergen eken:
Ataly uldyń sózi baian-dy,
Atasyz uldyń sózi shaian-dy.
Ataly ul Qoigeldim,
El úshin neden aiandy?!
Jelkesin úzdi sum jaýdyń,
Degende qater taiandy.
Olja ápergen erińe
Saialat elim saiańdy!
Qoigeldim, jai qolyńdy,
Alla ońǵarsyn jolyńdy!...
Ata jolyn qýǵan ul
Alashqa ámse pana bol!
Uldaryna aǵa bol!
Qyzdaryna pana bol!
Qoigeldim ámse qyran bol,
El-jurtyńa uran bol!
Halyq jadynda saqtalǵan batalardy túrli ádebiet kózderinen jinap qurastyryp kitap shyǵarǵan K.J.Orazalinnyń jinaǵynda basqa da batalar keltirilgen. Solardyń biri jońǵarlarǵa qarsy joryqqa attanbaq bolǵan Raiymbekke anasynyń bergen batasy:
Qolyńdy jai qulynym,
Járdem bolsyn qudaiym.
Medet tilep pirlerden,
Jaratqanǵa jylaiyn.
Ǵaiyp eren, qyryq shilten,
Adassa jolǵa salyp júr,
Syrtyńnan qorǵap baǵyp júr...
Jaýǵa attanyp barasyń,
Anańnyń qurttyń sharasyn.
Qalmaqtan kekti aldyryp,
Jazǵaisyń kóńil jarasyn.
Seskenbei júr shyraǵym,
Atańa jetip barasyń.
Jaratqan ie qoldasyn,
Jolbarys bolsyn joldasyń!
Qazaq basqa halyq ókilderine de, tipti qaraqshylarǵa da bata beretin bolǵan. Mysaly, Domalaq ana áýlie atanǵan Nurila Maqtymaǵzamqyzy óz aýylyna kele jatqan qaraqshylardy kórip, kempirdiń kiimin kiip otyra qalady. Jón suraǵan qaraqshylarǵa jylqyǵa da, jylqyshylarǵa da timeýin eskertedi. Biraq olar Domalaq ananyń aitqanyn tyńdamai jylqyny qýyp ketedi de, tasyp jatqan Boraldai ózeniniń taiazdaý jerinen ótpek bolǵanda sýǵa ketip qala jazdap, áreń degende jaǵaǵa shyǵady. Sodan soń, Domalaq ananyń tegin adam emestigin sezip, qaityp baryp, keshirim suraidy. Sonda Domalaq ana:
– Endeshe qoldaryńdy jaiyńdar!
Qudai ońdasyn, árýaq qoldasyn!
Adal júrip, adal turyńdar
Aldaryńnan jarylqasyn! –
dep bata beripti.
Qazaqtyń belgili jazýshy Sábit Muqanuly «Ómir mektebi» atty ómirbaiandyq shyǵarmasynda halyqqa keń tanymal «Gákký» ánin shyǵarǵan ánshi-kompozitor Úkili Ybyraiǵa qatysty mynadai qyzyqty derek keltirgen:
«Buryn atyn da estitin, óleńderi men ánderin de estitin Taijan, ataqty Ybyrai aqyn Sandybaiulynyń týǵan jieni bop shyqty. Onyń – sheshesi Bopysh Ybyraidyń bir áke, bir shesheden týǵan apasy eken. Taijannyń túr-tulǵasy da, bet beinesi de aýmaǵan – Ybyrai... Ybyrai jeńiltek, oinarqy, qaljyńbas ne aitsa da, óleńdetip uiqastyra sóileitin saýyqqoi, kúlegesh. Taijannyń da minez-qulqy sondai...
Taijan kishkene kúninen saiqymazaq, jyndylaý bop ósken, árkimdi óleńmen syqaqtap, maza bermeitin bolady. On bes, on alty jasqa jetken shamada ol tipti qutyrynyp, mańaidaǵy eldiń mazasyn alady. Jurt ony «jyndandy» dep bailap tastaidy. Biraz ýaqyt jatqanda úiine sózi tyńdaýly áldekim kep túsedi de:
– Bunyki jyn bolmaý kerek, naǵashysy Ybyrai aqynnyń árýaǵy
qonǵan bolýy kerek. Ybyraidan bata alsa, jyny jazylady, buny soǵan jiberý kerek, – deidi.
Mezgil qys bastalǵan shaq eken... Ybyraidyń mekeni «Jaman jalǵyztaý» osy joldyń ústinde bolady. Ákesi Taijannyń «barmaimyn» dep baibalam salýyna qaramastan, kiizge bóleidi de, kireshige qosyp, Ybyraiǵa jiberedi.
Ybyraidan «bata alǵannan» keiin Taijannyń «jyny» jazylyp, aqyn bolady. Aldaǵy jyldyń jazynda Ybyrai ony úiirine qospaq bop kóshken elmen alyp júredi. Naǵashysy atalǵan Qaraýyl rýynan da, týǵan naǵashysy Ybyraidan da zor syi-qurmet kórgen Taijan, raqmet retinde:
– Halqym súiip, atymdy qoiǵan Taijan,
Egiz týǵan anadan Arǵyn, Naiman.
Osy aradan bóten esh jumysym joq,
Bata alǵaly kelip em Ybyraidan.
Biriń emes, báriń de naǵashymsyń,
Sazdai jerge órbigen aǵashymsyń.
Osy joly Taijandy syilap jiber,
Budan bylai Taijannyń baǵy ashylsyn.
Halqym súiip atymdy qoiǵan Taijan,
Egiz týǵan anadan Arǵyn, Naiman.
On eki ata – Qaraýyl, – segiz ata – Dáýit,
Jienge umytpaityn tidi paidań.
dep alǵys aitady».
Halyqtyń merekelerde beriletin batalar da bar. Mysaly «Naýryz» merekesinde bata bylaisha beriledi:
Nietteriń aq bolsyn,
Naýryzdyń aqsha qaryndai.
Bastaryńa baq qonsyn,
Shashtaryńnyń barlyq talyndai!
Sanasy asyl adamnyń,
Kóńilde kiri qalmasyn.
Quty qashyp jamannyń,
Jaqsy tapsyn jalǵasyn!
Tynysh bolsyn dalamyz,
Túgel bolsyn nýymyz.
Taza bolsyn aýamyz,
Tunyq bolsyn sýymyz.
Qaiǵy-ýaiym joq bolsyn,
Oralmasyn kez ógei.
Yrysymyz kóp bolsyn
Búgingi naýryz kójedei.
Úlkender Naýryz merekesi kezinde Naýryz kóje pisirgen kelinshekterge rizashylyq batasyn beretin bolǵan:
Kóje istegen kelinder,
Kópke jaqyn elshi bol,
Boztorǵaidai tólshil bol,
Or qoiandai kózdi bol,
Adam tappas sózdi bol!
Qazaq jańa aiǵa da bata bergen:
Ótken ai ózimen ketsin,
Týǵan ai jarylqasyn,
Aiaz álin bilip,
Kúnekei kún jarlyqasyn!
Uly sýretshi Ábilhan Qasteiulynyń shańyraǵynda qonaqta bolyp, jubaiy Saqysh apanyń qolynan shai ishkenim bar. Tańǵy sháiden soń apamyz bylai dep bata jasady:
Qudai joldy ońdasyn,
Esh jamandyq bolmasyn.
Densaýlyǵymyz zor bolsyn,
Dastarhanymyz mol bolsyn!
Keibirde jasy kishi syily adamdar úlkenderge bata aitatyn bolǵan. Aqyn Fariza Ońǵarsynqyzy qariialarǵa bylai dep bata bergeni belgili:
Túnderiń tynysh bolsyn,
Úilerińe yrys tolsyn.
Kelinderiń esti bolsyn,
Uldaryń sesti bolsyn.
Balalaryń qýanysh ákelsin,
Nemereler jubanysh ákelsin.
Oryndaryń tór bolsyn,
Dastarhandaryń mol bolsyn.
Qatarlaryń kóp bolsyn,
Ýaiym-qaiǵylaryń joq bolsyn.
Jastardyń qazasyn kórmeńder,
Zulymdardyń jazasyn kórmeńder!
Elińde birlik bolsyn,
Jarasty tirlik bolsyn!
Bata árqashan adamnyń janynan tabylady. Úlken adamdar kóńili tússe, beitanys kisilerge de bata beredi. Birde avtobýs aialdamasynda jalǵyz otyrǵan bir aqsaqalmen amandastym. Qasymda kishkentai ulym bar edi. Álgi qariia maǵan qarap:
– Men Túrkistan qalasynda turamyn, qazir zeinetkermin. Balańa bata bereiin, – dedi.
Ulymdy aldyma alyp, qariianyń qasyna otyry, alaqanymdy jaidym. Ol kisi ulyma kóptegen jaqsy tilekter aityp, batasyn berdi. Úige kelgen soń, kúndeligime bolǵan jaǵdaidy jazyp qoidym. Qazir ulym jiyrma tórtte, óz ornyn taýyp qoǵamǵa paidasyn keltirip júr. Onyń osyndai bolyp júrgenine sol bir aqsaqaldyń bergen batasynyń da oń áseri bolǵanyna senimdimin.
Qazaq batasy qoǵamnyń durys damýyna, sol qoǵam músheleriniń durys júrýine áseri óte zor. Batalardy úlken kisiler shyǵarady. Bata berýshi úlkenderdiń batalarynda óz zamanynyń ómir tynysy kórinis taýyp otyrǵan. Bul úrdis búginde de óz jalǵastyǵyn tabýda. Osydan biraz ýaqyt buryn bir jiynda belgili aqyn Orazaqyn Asqar qariianyń batasyn estidim:
Elbasymyz alysty kórsin,
El-jurtymyz tabysty bolsyn.
Qyzdarymyz sulý,
Uldarymyz namysty bolsyn!
Kórshilerimiz tynysh bolsyn,
Tańdaǵanymyz jumys bolsyn.
Malymyz tóldep, eginimiz kóktep,
Dastarhanymyzǵa yrys tolsyn!
Naryq qaltany qaqpaityn bolsyn,
Teńgemiz teńdik saqtaityn bolsyn.
Qazaqstannyń barlyq azamattary
Qazaqsha sóilep, alǵa attaityn bolsyn!
Soǵystyń beti bolsynshy ári,
Renjimesin ómirine kári.
Baýyr etimiz balalar túgil,
Satylmasyn qus balapandary!
Mádenietimiz mándi bolsyn,
Turmysyz sándi bolsyn.
Bárin ait ta, birin ait,
Derbestigimiz máńgi bolsyn!
Qazaq halqy – óz ádet-ǵuryptaryn silaityn halyq. Jas urpaqty tárbieleýde úlken mańyzdy oryn alatyn batalar urpaqtan urpaqqa jalǵasa bermek.
Berdaly OSPAN, mádeniettanýshy.
