Qazaqtyń baiyrǵy dástúri: Bala asyrap alý
Bala asyrap alýshy otaǵasynyń áieli úlken báibisheniń kóilegin kiiz úidiń oń jaǵyna uzynynan tastaidy. Bala sol kóilektiń jaǵasynan kirip, eteginen shyǵady.
Bala asyrap alý dástúri atam qazaq zamanynda óte jii kezdesedi. Oǵan negizgi sebep eldiń basyndaǵy jaýgershilik, qoǵamda ústem bolyp otyrǵan týysqandyq bailanystar júiesi, ata balasy rý-taipa ishindegi adam sany kóp bolsyn degen múdde, sebebi, san keiin sapa týǵyzady.
Qazaq shejiresiniń uzyn-yrǵasy osyndai asyrap alý oqiǵalaryn jii baiandaidy. Qazirgi qazaq rý-taipalarynyń kópshiligi belgili bir tarihi kezeńde bir-birimen saiasi jáne sharýashylyq múddeniń ortaqtyǵy jaqyndastyrǵan qaýym dep esepteýge bolady. Bizdiń ákimshilik-territoriialyq qurylym, iaǵni aýdan, oblys dep júrgenimizdi baiyrǵy zamanda rý-taipa uǵymdary almastyrǵan.
Bala asyrap alýǵa múddeli qazaq eshkimdi de bótensinbeidi aǵaiyn-týystyń balasy, alys jamaǵaiyn, qolǵa túsken tutqyn, at arqasyna mingesip kelgen olja, panasyz qalǵan jetim bári de qazaq ishinde eger pysyq, eti tiri bolsa, óz ornyn, iaǵni ákesi men sheshesin taýyp ketedi.
Bala asyrap alatyn adam aldymen aýyl aqsaqaldarymen aqyldasady, batasyn alady. Sodan keiin aýyl-eldi jiyp, bir qoiyn soiyp, qazan kóteredi. Osy toidyń ústinde balanyń qolyna qoidyń, ne jylqynyń ortan jiligin ustatyp, úige kerege astynan kirgizedi. Ol úshin birneshe qarýly jigit kiiz úidi azdap kóteredi, sol sańylaýdan bala úige eńbektep kiredi.
«Ortan jilik ustady ma eken ?» degen sóz osyǵan bailanysty qalǵan, ol jilikti ustaǵan bala ákeden qalǵan jan men malǵa murager esepti.
Eger balany aýyl-aimaq túgel moiyndasyn dese, otaǵasy mańaiyndaǵy ata balasyn túgel shaqyrady. Sol ata balasynyń ishindegi úlken bir báibisheniń kóilegin daiyndaidy. Bala syrttan kiiz úidiń ishine eńbektep kirgen soń, ekinshi bir ǵuryp jasalady. Bala asyrap alýshy otaǵasynyń áieli úlken báibisheniń kóilegin kiiz úidiń oń jaǵyna uzynynan tastaidy.
Bala sol kóilektiń jaǵasynan kirip, eteginen shyǵady. Bul ishara bala sol báibisheniń ishinen shyqty degenmen birdei.
Asyrap alǵan balany osyǵan bailanysty «kiimdi ul» dep ataidy jáne báibisheniń baýyrynan taraǵannyń bári ony birge týǵan týysyndai qabyldaidy. Eger otaǵasy jáne aýyl aqsaqaldary tutas rý osy balany jatsynbasyn dese, artyq sóz aitylmasyn dese, rý basy kósem-bilerge osy sheshimdi habarlaidy.
Osyǵan bailanysty rý kósemi bastap jinalǵan qalyń eldiń aldynda úshinshi bir ǵuryp ótkiziledi.
Ol aýyl-aimaqqa aty belgili bes bereke atanyp júrgen úlken báibishelerdiń otyz-qyryǵy tizilip tura qalyp, asyrap alynatyn bala aiaqtarynyń arasynan eńbektep ótedi. Endi ol osy eldiń balasy, eshkim bótensimeidi degen ishara.
Qyryq báibisheden taraǵan urpaq ony endi tumsyqtyǵa shoqyttyrmaidy, qanattyǵa qaqtyrmaidy. Ol da óz kezeginde óziniń aǵaiyndary úshin janyn berýge daiyn turady.
Jambyl Artyqbaev, tarihshy-etnograf
