قازاقتىڭ بايىرعى دەستٷرٸ: بالا اسىراپ الۋ
بالا اسىراپ الۋشى وتاعاسىنىڭ ەيەلٸ ٷلكەن بەيبٸشەنٸڭ كٶيلەگٸن كيٸز ٷيدٸڭ وڭ جاعىنا ۇزىنىنان تاستايدى. بالا سول كٶيلەكتٸڭ جاعاسىنان كٸرٸپ, ەتەگٸنەن شىعادى.
بالا اسىراپ الۋ دەستٷرٸ اتام قازاق زامانىندا ٶتە جيٸ كەزدەسەدٸ. وعان نەگٸزگٸ سەبەپ ەلدٸڭ باسىنداعى جاۋگەرشٸلٸك, قوعامدا ٷستەم بولىپ وتىرعان تۋىسقاندىق بايلانىستار جٷيەسٸ, اتا بالاسى رۋ-تايپا ٸشٸندەگٸ ادام سانى كٶپ بولسىن دەگەن مٷددە, سەبەبٸ, سان كەيٸن ساپا تۋعىزادى.
قازاق شەجٸرەسٸنٸڭ ۇزىن-ىرعاسى وسىنداي اسىراپ الۋ وقيعالارىن جيٸ باياندايدى. قازٸرگٸ قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ بەلگٸلٸ بٸر تاريحي كەزەڭدە بٸر-بٸرٸمەن ساياسي جەنە شارۋاشىلىق مٷددەنٸڭ ورتاقتىعى جاقىنداستىرعان قاۋىم دەپ ەسەپتەۋگە بولادى. بٸزدٸڭ ەكٸمشٸلٸك-تەرريتورييالىق قۇرىلىم, ياعني اۋدان, وبلىس دەپ جٷرگەنٸمٸزدٸ بايىرعى زاماندا رۋ-تايپا ۇعىمدارى الماستىرعان.
بالا اسىراپ الۋعا مٷددەلٸ قازاق ەشكٸمدٸ دە بٶتەنسٸنبەيدٸ اعايىن-تۋىستىڭ بالاسى, الىس جاماعايىن, قولعا تٷسكەن تۇتقىن, ات ارقاسىنا مٸنگەسٸپ كەلگەن ولجا, پاناسىز قالعان جەتٸم بەرٸ دە قازاق ٸشٸندە ەگەر پىسىق, ەتٸ تٸرٸ بولسا, ٶز ورنىن, ياعني ەكەسٸ مەن شەشەسٸن تاۋىپ كەتەدٸ.
بالا اسىراپ الاتىن ادام الدىمەن اۋىل اقساقالدارىمەن اقىلداسادى, باتاسىن الادى. سودان كەيٸن اۋىل-ەلدٸ جيىپ, بٸر قويىن سويىپ, قازان كٶتەرەدٸ. وسى تويدىڭ ٷستٸندە بالانىڭ قولىنا قويدىڭ, نە جىلقىنىڭ ورتان جٸلٸگٸن ۇستاتىپ, ٷيگە كەرەگە استىنان كٸرگٸزەدٸ. ول ٷشٸن بٸرنەشە قارۋلى جٸگٸت كيٸز ٷيدٸ ازداپ كٶتەرەدٸ, سول ساڭىلاۋدان بالا ٷيگە ەڭبەكتەپ كٸرەدٸ.
«ورتان جٸلٸك ۇستادى ما ەكەن ?» دەگەن سٶز وسىعان بايلانىستى قالعان, ول جٸلٸكتٸ ۇستاعان بالا ەكەدەن قالعان جان مەن مالعا مۇراگەر ەسەپتٸ.
ەگەر بالانى اۋىل-ايماق تٷگەل مويىنداسىن دەسە, وتاعاسى ماڭايىنداعى اتا بالاسىن تٷگەل شاقىرادى. سول اتا بالاسىنىڭ ٸشٸندەگٸ ٷلكەن بٸر بەيبٸشەنٸڭ كٶيلەگٸن دايىندايدى. بالا سىرتتان كيٸز ٷيدٸڭ ٸشٸنە ەڭبەكتەپ كٸرگەن سوڭ, ەكٸنشٸ بٸر عۇرىپ جاسالادى. بالا اسىراپ الۋشى وتاعاسىنىڭ ەيەلٸ ٷلكەن بەيبٸشەنٸڭ كٶيلەگٸن كيٸز ٷيدٸڭ وڭ جاعىنا ۇزىنىنان تاستايدى.
بالا سول كٶيلەكتٸڭ جاعاسىنان كٸرٸپ, ەتەگٸنەن شىعادى. بۇل يشارا بالا سول بەيبٸشەنٸڭ ٸشٸنەن شىقتى دەگەنمەن بٸردەي.
اسىراپ العان بالانى وسىعان بايلانىستى «كيٸمدٸ ۇل» دەپ اتايدى جەنە بەيبٸشەنٸڭ باۋىرىنان تاراعاننىڭ بەرٸ ونى بٸرگە تۋعان تۋىسىنداي قابىلدايدى. ەگەر وتاعاسى جەنە اۋىل اقساقالدارى تۇتاس رۋ وسى بالانى جاتسىنباسىن دەسە, ارتىق سٶز ايتىلماسىن دەسە, رۋ باسى كٶسەم-بيلەرگە وسى شەشٸمدٸ حابارلايدى.
وسىعان بايلانىستى رۋ كٶسەمٸ باستاپ جينالعان قالىڭ ەلدٸڭ الدىندا ٷشٸنشٸ بٸر عۇرىپ ٶتكٸزٸلەدٸ.
ول اۋىل-ايماققا اتى بەلگٸلٸ بەس بەرەكە اتانىپ جٷرگەن ٷلكەن بەيبٸشەلەردٸڭ وتىز-قىرىعى تٸزٸلٸپ تۇرا قالىپ, اسىراپ الىناتىن بالا اياقتارىنىڭ اراسىنان ەڭبەكتەپ ٶتەدٸ. ەندٸ ول وسى ەلدٸڭ بالاسى, ەشكٸم بٶتەنسٸمەيدٸ دەگەن يشارا.
قىرىق بەيبٸشەدەن تاراعان ۇرپاق ونى ەندٸ تۇمسىقتىعا شوقىتتىرمايدى, قاناتتىعا قاقتىرمايدى. ول دا ٶز كەزەگٸندە ٶزٸنٸڭ اعايىندارى ٷشٸن جانىن بەرۋگە دايىن تۇرادى.
جامبىل ارتىقباەۆ, تاريحشى-ەتنوگراف
