Bala tárbiesi: dástúr jáne aýyz ádebieti
Jas urpaqty tárbieleýde aýyz ádebietindegi óleń-jyr, taqpaq, jańyltpash, ertegi, maqal-mátel, jumbaqtar, sheshendik sózder, tiym sózder, sanamaqtar ár tárbieshiniń jumysynda negizgi oryn alýy tiis. Osy salalardy balalardyń jas erekshelikterine qarai jáne olardy jalyqtyryp almaityndai etip, boilaryna sińirý ári olardyń tilderin damytý úlken jaýapkershilikti talap etedi. Óitkeni, sábi jastan bastap balalarǵa ertegi tyńdatyp, halyq aýyz ádebietimen sýsyndatý keleshek urpaqtyń oiynyń ushqyrlyǵyna, tiliniń bailylyǵyna, sana – seziminiń ósip damýyna kóp áserin tigizedi.
Halyqtyq tálim-tárbiedegi sanamaqtar balany tez sanaýǵa jáne de aýyzsha esepterdi tez úirenýge tárbieleidi. «Oilaiyq ta, oinaiyq», «Sheshendikke baýlý», «Oinai bil, oilai bil», «Sergitý jattyǵýlary», «Ádemilik, ádeptilik» atty kitapshalar 5-6 jastaǵy balalarmen oiyn túrinde ótkiziletin sabaqta qoldanýǵa bolady.
Sanamaqty halyq negizinen jas balaǵa san úiretý maqsatynda shyǵarǵan. Sanamaq balaǵa sandy úiretedi, ári dúnie tanytady, ári balanyń qisyndy oilaýy men matematikalyq oilaý qabiletin damytady. Balalardy sheshendikke baýlýda bilermen handardyń, aqyndar men sheshenderdiń, danyshpandardyń ónegesin únemi úiretip otyrý qajet. Halyq aýyz ádebietiniń ishindegi balalardyń eń súiip tyńdaityny ertegiler.
Halyqtyq shyǵarmalar ishinde balany durys, anyq sóileýge úiretetin, tilin jattyqtyrýǵa beiimdeitin janr jańyltpashtar men jumbaqtar. Jańyltpashtar arqyly sózderdi durys sóileýge jeke dybystardy almastyrmai durys aitýǵa úiretedi, al jumbaqtar balany baiqaǵyshtyqqa, tapqyrlyqqa baýlyp, oi-qiialyn ushtaýǵa áser etedi.
Mektepke deiingi balalardy óz ana tilinde sóileýge úiretýde, tárbie men bilim berý jumystaryn uiymdastyrýda olardyń sóileý tilin damytýǵa, sóz qurastyryp sóileýine, sózdik qorynyń molaiýyna basa kóńil bólgen jón. Sábilerdiń dúnietanymyn keńeitip, oiyn óristetip, til bailyǵyn jetildirýde kórkem ádebiettiń alatyn orny erekshe.
Balabaqshada til damytý jumystaryn ainala qorshaǵan ortamen, sondai-aq kórkem ádebietpen tanystyrý arqyly júzege asyrýǵa bolady. Balaǵa áńgimelep aitýǵa, oqyp tyńdaýǵa, jattaýǵa arnalǵan material onyń damý deńgeiine, jas shamasyna laiyqty bolǵany jón. Ádebi shyǵarmalardyń tili jeńil de, kórkem, balaǵa túsinikti, olardyń sóz qoryn jańa sózdermen baiytatyndai bolýy kerek.
Ertegi – adam danalyǵynyń qiial-ǵajaiyp týyndysy, ol adamdy qýanyshqa keneltedi, óz kúshine, bolashaǵyna degen senimin ushtap, batyrlyqqa, adamgershilikke, shynaiylyqqa tárbieleidi. Halyq aýyz ádebietiniń ishindegi balalardyń eń súiip tyńdaityny ertegiler. Balalarǵa ertegini áńgimelep bergennen keiin ony sahnalap qoiyp, jáne qýyrshaq, saýsaq teatrlary arqyly kórsetip úiretken tiimdi.
Qazaq ertegileri adamdy siqyrly kúshtermen tańǵaldyrady: samuryq qustyń alyptyǵy, adamsha sóileitin Shalquiryq, jándikter de bar... Bul ǵajaiyp keiipkerler ertegiden ertegige «kóship» júredi. Ertegi men keiipkerlerdiń attary ártúrli, siýjetteri uqsas bolyp keledi. Balaǵa adamdyq qasiettiń nári ertegi arqyly ana sútimen qosa sińiriledi. Óitkeni, onyń jany kúnádan pák, taza, kóńilinde kúdik joq. Bárimiz de jaqsy, janǵa jaily, rahat tabatyn ertegini tyńdap, sol ertegilerden adam boiyna kerektini sińirip óstik. Bala janyn qorektendiretin rýhani qor – ainaladaǵy barlyq tabiǵat bolmysy, jandy maqulyqtyń bárimen tabystyratyn, tereń de tańǵajaiyp syrlarǵa toly ertegiler.
Tárbieniń negizgi maqsaty – deni saý, ulttyq sana-sezimi oianǵan, rýhani oilaý dárejesi biik, mádenietti, parasatty, ar-ojdany mol, eńbekqor, isker, boiynda basqa da igi qasietter qalyptasqan urpaq tárbieleý. Erteginiń rýhani tárbielik máni zor. Ol – balalarǵa rýhani lázzat berip, qiialǵa qanat bitiretin, jas balanyń ósip jetilýine qajetti nárseniń mol qory bar rýhani azyq. Rýhanilyq – jeke tulǵanyń negizgi sapalyq kórsetkishi. Rýhanilyqtyń negizinde adamnyń minez-qulqy qalyptasady, ar-uiat, ózin-ózi baǵalaý jáne adamgershilik sapalary damidy. Munyń ózi meiirimdilikke, izgilikke shaqyrady.
Balalyq shaqtan balalardy qorshaǵan bolmysqa durys túsinikti tárbieleý qajet. Árine, bala qorshaǵan ortamen ózi tanysady. Degenmen, otbasy, balabaqsha balada bolmysqa degen belsendi tanymdyq qatynasty oiatýǵa baǵyttalýy kerek. Bolmysqa tanymdyq qatynasty oiatý men tárbieleýdiń bir joly – ómirdi tikelei baqylaýdan basqa tanymdyq ádebietterde jatyr. Búgingi kúni oqytýǵa qoiylyp otyrǵan talaptardyń biri – ómir shyndyǵyn balalarǵa halyq aýyzeki shyǵarmashylyǵy arqyly kórsetý, onyń negizinde balalardyń oi-órisin, qiialyn, estetikalyq jáne adamgershilik sezimderin damyta otyryp, olardyń halyq shyǵarmashylyǵyna súiispenshilik, eńbeksúigishtikke degen kózqarasyn arttyrý bolyp tabylady.
Eger halyq ertegilerine pedagogikalyq-psihologiialyq turǵydan qaraityn bolsaq, munyń jasóspirimderge tanymdyq áseri joǵary. Halyq ertegileriniń tańdaýly úlgileri ǵasyrlar boiy jasalǵan halyq shyǵarmashylyǵy bolǵandyqtan onyń ishinen kórkem til de, tereń oi da, tamasha úzdik keiipkerler de tabylady.
5-6 jastaǵy balalarǵa kitaptan kólemdirek ertegi, áńgime oqyp berip, oqylǵan shyǵarmany 15-20 minýt tynysh tyńdai bilýge, áńgimelep berýge úiretý qajet. Sondai-aq oqylǵan áńgime, ertegi mazmunyna sai bir oqiǵa tóńireginde (demalysta, saiahatta) sýret boiynsha áńgime qurap aitýǵa múmkindik jasaý kerek. Mysaly. «Shalqan» ertegisindegi keiipkerlerdi ret-retimen qoiý arqyly bala ertegini tolyqtai aityp shyǵýǵa talpynady.
Shyǵarmalardy oqytqan kezde qoǵamdyq ómirge, is-áreketterge bailanysty jańa sózderdiń mán-maǵynasyn túsindirip otyrǵan jón. Kórkem ádebiet arqyly bala tilin damytýda tek qana ertegi, óleń, áńgimemen shektelmei jumbaq, jańyltpash, sanamaq, maqal-mátel túrleriniń de máni zor.
Bala tilin damytýǵa kórkem ádebiet túrlerin oryndy paidalana bilgen árbir tárbieshi balanyń sanasyn arttyra otyryp, túsinigin keńeitip, uǵymyn baiytady.
Balabaqshadaǵy balaǵa beriletin búgingi tárbieniń eń ózek alatyn jeri – ol ata-babadan qalǵan asyl mura. Biz bolashaq urpaq tárbiesimen ainalysatyn qazaq tili muǵalimderi halqymyzdyń taýsylmas bai asyl murasyna júginsek, urpaǵymyz bizdiń is-tájiribemizge, oi-sanamyzǵa, parasatymyzǵa júginýi tiis. Bizdiń balabaqshamyzdaǵy júrgizilip jatqan jumys baǵyty balalardy ata-babadan qalǵan salt-dástúrlerge, adamgershilikke baýli otyryp, jańa dáýir tehnologiiasyn tabysty igerý. Alǵa qoiǵan maqsatymyzdy júzege asý úshin biz eń aldymen ózimizdiń ana tilimizdi tolyq meńgerýimiz qajet. Búgingi tańda til týraly kóp aitylady. Ana tilin qasterlegen adam óz halqynyń tarihyn, turmys jaǵdaiyn, tynys tirshiligin jaqsy biledi.
Sondyqtan balabaqshadan bastap óz ana tilimizde sóilep, óz halqymyzdyń qadir-qasieti, rýhani qundylyǵymyzdy bilip óssek, bolashaq urpaqta óz tilin qadir tutady. Tipti ómirde bolyp jatqan jańalyq ta, basqa da ózgerister bizdiń sana-sezimimizge óz deńgeiinde kelip jetip, jalǵasyn tabady. Bala boiyna Otanyna degen súiispenshilik qasiet sábi shaǵynan bastap sińedi. Tilimizdiń qundylyǵy bala júreginde saqtalady.
Bizdiń «177 bóbekjai» balabaqshasynda tárbieleý, oqytý jumysynda balalardyń tilin, sózdik qorlaryn damytý, aýyzsha sóileýge úirete otyryp, úirengen sózderin kúndelikti is-áreket kezinde tildik qarym-qatynasta qoldana bilýge jattyqtyrý isine erekshe mán beriledi.
Balalarmen sózdik jumysyn júrgize otyryp, olardy ainalasyndaǵy zattarmen tanystyryp, atyn atai bilýge, qasieti men sapasyn, túr-túsin jáne pishinin ajyrata bilýge, ómirdegi, qorshaǵan ortadaǵy túrli qubylystar jaiyndaǵy uǵym, túsinikterin damyta otyryp, belsendi túrde tildik qarym-qatynas jasai bilýge úiretemiz. Balalardyń sózdik qoryn damytýda oiyn tapsyrma jattyǵýlardyń orny erekshe.
Otbasynda, uiymdastyrylǵan oqý, is áreketter de balalarǵa ertegi, áńgime, óleńderdi oqyp berý – balalardyń oqylǵan shyǵarmalardyń mazmunynan qýanyshqa bólenip, oqiǵany taldaýǵa qatysýǵa, ony sahnalaýǵa yntasyn oiatady.
Ata-babalarymyz ómirdegi bar asylyn urpaǵyna arnaǵan, onyń keleshegin áriden oilap, náresteniń dúniege kelgen sátinen-aq shildehana, besiktoiy, tusaýkesý, tilashar rásimderin jasaǵan. Ony óleń jyrmen kestelep, balanyń qulaǵyna áýenmen jetkize bilgen. Halyqtyq pedagogika – ulttyq qazyna, sondyqtan da oqý-tárbie jumystaryna ony keńinen qoldanyp, bala boiyna ata-baba ósietterin, salt-dástúrin sińirip, halyq qamyn oilaityn tilin, dinin tereń biletin, ultjandy, bilimdi jas urpaq tárbieleý barshamyzǵa ortaq mindet. Olai bolsa, tárbie salasyndaǵy eńbegimiz qashanda jemisti bolsyn.
Jańagúl BOLYSBEKOVA, Almaty qalalyq №164 jalpy bilim beretin mekteptiń bastaýysh synyp muǵalimi
