Erenǵaiyp OMAROV,
akademik, Qazaqstan Ulttyq jaratylystaný
ǵylymdary akademiiasynyń vitse-prezidenti, Qainar ýniversitetiniń rektory
Kóp túrik enshi alyp tarasqanda,
Qazaqta qara shańyraq qalǵan joq pa?
Maǵjan
Qazaq halqynyń qalyptasýy týraly máseleni tarih ǵylymy kópten beri zerttep kelse, qazaq órkenietiniń damý problemasy taiaý ýaqytta ǵana jolǵa qoiyldy. Qazaq halqynyń paida bolý protsesi men áleýmettik ózara bailanystary da birshama jaqsy zerttelgen. Memlekette turatyndardyń ózderin «qazaq» dep ataý sebepteri eshqandai daý týǵyzbaidy. Bul másele «Qazaqstan tarihy» atty kóp tomdyq monografiiada, osy problemaǵa arnalyp 1998 jyly Qazaqstan damý institýty shyǵarǵan «Qazaqtar» monografiiasynda, sondai-aq «Qazaqtar – Hazar qaǵanatynyń muragerleri» maqalasynda jan-jaqty baiandalǵan. Qazaq órkenietiniń qalyptasýy men genezisi qazaq etnosy men memlekettiginiń qalyptasýymen tikelei bailanysty.
ÓRKENIETTIŃ BASTAÝY
Tarihi damý protsesinde qalyptasqan órkenietter ózgermei qoimaidy. Ásirese jahandaný jaǵdaiynda olar ishki qaishylyqtarǵa, syrtqy ortanyń surapyl áserine ushyraidy. Sondyqtan kúlli órkenietter úshin qaidaǵy bir ámbebap tsikldy, ishki dinamikalyq birtutas printsipterdi ornyqtyrý áreketi áli kúnge deiin jetistikke jetken emes. Bul máseleniń bilgirleri E. Rashkovskii men V. Horostardyń paiymdaýynsha, óz kezinde N. Ia. Danilevskii, O. Shpengler, A. Dj. Toinbi jáne basqalar usynǵan konstitýtsiialardy qazirgi kóptegen zertteýshilerdiń qabyldaǵysy joq. Olardyń pikiri boiynsha F. Brodel men onyń zertteýshileriniń pozitsiiasy shyndyqqa anaǵurlym jaqyn; olar qazirgi áreket etip turǵan kez kelgen órkeniet júiesinde órkeniettiń damýyndaǵy satylyq – tarihi joldy jańǵyrtyp otyratyn, tym quryǵanda, arkaizmdik, ózekti ári zamanaýi deńgei ómir súredi dep tujyrymdaǵan edi.
Sonymen qatar tarihnamalyq problemany taldaý jáne jańa kózqarastar máseleniń shynaiy aqiqatyn aiqyndaýǵa septigi tietin basqa da pikirlerdi joqqa shyǵarmaidy. Mysaly, E.Hantington qoǵamnyń órkenietti jáne mádenietti damýyn aiqyndaityn negizgi faktorlardyń ishinen geografiialyq, klimattyq, biologiialyq, demografiialyq, fiziologiialyq t.b. faktorlardy qarastyrdy. Árine alǵashqy adamdar otyryqshy emes edi, ómir súrý úshin tamaq pen baspana izdep, olar Afrikadan Ortalyq Aziiaǵa jaiaý-jalpylap keldi, odan ári Eýropaǵa ótedi, bul protsess budan 80000 jyl buryn bastaldy.
Batys órkenietiniń basymdyǵyn bir jaqty moiyndaǵan órkeniet esonizmi bir jarym myń jyl boiy batys qoǵamynyń ideologiiasynda sairan salyp júrdi. Bul dominant basqa órkenietterdiń jalpy adamzat qundylyǵyna qosylýdyń quraly retinde Batystyń jetekshi elderiniń san ǵasyrlar boiy otarlyq ústemdigi men otarlaýdyń ideologiialyq negizdemesiniń faktylaryna súiendi. Sóz joq, mundai aralasý «bilektiń kúshimen, naizanyń ushymen» júzege asyrylyp, álemniń kóptegen halyqtaryna qisapsyz qaiǵy-qasiret ákeldi.
Sóitip, ǵylymdaǵy «órkenietti ádisnama» eýropalyq gegemondyqtyń álemge keń qanat jaiýyna kúsh salyp, eýrotsentrizmmen ýlanbaǵan ózge pikirler men tujyrymdardyń, ozat oily ǵalymdar kózqarastarynyń bárin túgeldei mansuq etti.
Buǵan qaramastan ártúrli adamzat qoǵamyn shapshańdatý men damytýdyń jalpy tabiǵi-tarihi zańdaryn jáne printsipterin tujyrymdaǵan kezde «órkeniet» uǵymy akademiialyq ǵylymda barǵan saiyn keńinen qoldanyla bastady. Órkeniet kategoriia men ádisnama retinde óz boiyna birneshe teoriiany jinaqtaǵan; biz solardyń bireýin – qazaq órkenietin taldaǵan kezde, menińshe, anaǵurlym tujyrymdy kórinetin jaǵdai teoriiasyn qarastyraiyq.
[caption id="attachment_9586" align="alignright" width="360"]
E. Hantingtonnyń «Órkeniettiń qozǵaýshy kúshteri» atty kitabynda (Ielsk ýniversitetinde «kóptegen amerikan professorlarymen aqyldasqannan keiin» jaryq kórgen) órkeniet degenimiz ne, onyń yrǵaq-qalpy men tarihi dinamikasy neden quralǵany týraly ózgeshe pikir baiandalǵan.
Ejelgi adamdar qoǵamynyń varvarlyqtan órkenietti turmysqa kóshýiniń dál ýaqytyn anyqtaýdyń kúrdeliligi siiaqty, órkenietke durys anyqtama berýde sondai qiyn. Jalpy eńbek bólinisi jaqsy damyǵan, eginshilikke kóshken adamdar otyryqshy ómir qalpyn qoldanǵan, basqarýdyń belgili bir túrin ornatqan, jazý-syzýdy jasap, igergen jerde órkeniet kórinis beredi.
Bul tezis – eýrotsentrizmniń kesirli printsipinen týyndaǵan zamannyń jalpy qatesi. Eger qazirgi eýropalyq halyqtar órkenietti desek, sonda olardyń ata-babalary alǵashqy eginshiler bolǵany ma?! Alaida bul tezisti eýropalyq halyqtardyń DNK genomyn 100%-ǵa deiin dál zertteý arqyly búginde joqqa shyǵarǵan. Qazirgi eýropalyqtardyń budan 10000 jyl buryn qonystanǵan ata-babalarynyń 20%-y ǵana eginshi, al eýropada 40-50 myń jyl buryn ómir súrgen ata-babalarynyń 80%-y jergilikti ańshylar bolǵan. Bul boljamnyń rastyǵyn 2001 jyly eýropalyq ǵalymdardyń ózderi eksperiment túrinde dáleldep, ǵylymi fakt retinde qabyldaǵan (Buryn eýropalyqtardyń 80%-y eginshiler bolǵan dep esepteletin). Ańshylardyń urpaqtary kóshpeliler bolǵan degen pikir ǵylymda aksioma retinde qabyldanatyn.
Órkeniet genezisin zertteý, ásirese, onyń alǵashqy satysy kezinde qalyptasýyna yqpal etken birneshe faktordy qarastyrýdy kózdeidi. Olardyń birqatary dáleldenbedi, basqalary kóp ýaqyt boiy úlken daý-damai týǵyzdy. Mysaly, násilder men qorshaǵan orta faktorlaryn qarastyraiyq. HIH ǵasyr men HH ǵasyrdyń ortasyna deiin Batys áleminde áleýmettik qubylystardy «násildikpen» túsindirý keń etek alǵan edi. Ǵylym kez kelgen salada, árine, órkenietter genezisiniń máselesi týraly da mundai kózqarastyń qisynsyz ekenin baiaǵyda-aq dáleldegen. Sondyqtan násildik faktorlarǵa toqtalmaimyz da, qajet etetinderge A. Dj. Toinbidiń eńbekterin qaraýdy usynamyz. Demek, gen týraly ǵylymnyń sońǵy jetistikteriniń kórsetýinshe, biz bárimiz budan 150000 jyl buryn Afrikada ómir súrgen bir anadan taradyq. Onyń urpaqtary budan 80000 jyl buryn Afrikadan shyǵyp, qazirgi Iemendegi Bab-ál Mandet buǵazy aýdanyndaǵy Qyzyl teńiz arqyly dúnie júzine taraǵan, sonyń ishinde Eýropa arqyly Ortalyq Aziiaǵa da jetken. Sonymen násildik faktordyń negizsiz ekenin ǵylym dáleldedi.
Bizdiń pikirimizshe, kelesi faktor - órkeniettiń qalyptasýyna igi áseri tigen eń basty sebep der edik; ol – adamdar tirshiliginiń tarihi ortasy nemese ánsheiin jaǵdai teoriiasy. Osyǵan bailanysty biz órkeniettiń negizgi túrlerin jáne naqty ári tarihi dinamikada qazaq órkenietin olarmen salystyra qarastyramyz.
Ózen órkenieti
Eýraziia dalalary landshaftarynynyń jáne Tómengi Nil alqaptarynyń, Amýdariia men Syrdariia ózenderiniń aralyǵynda jáne kóshpeli qoǵam men ejelgi Egipet qoǵamynyń erekshelikteriniń ózara sebep-saldarly bailanystary týraly boljam bar. B.e.b. VIII-VII ǵasyrlarda álemdik saiahatshylar soltústik jerlerde, Qara teńiz jaǵalaýlarynda jáne Azov teńiziniń boiynda baqylaǵan kóshpeliler ómiri birkelkiligimen jáne birqalyptylyǵymen erekshelengen, bul, árine, relikt qoǵamdardyń ómirine jáne bizdiń qazirgi kezimizge tán siiaqty. Olardyń Ortalyq Aziiada jáne Amýdariia men Syrdariia aralyǵynda ómir súrgen skifter men saqtardy kórmeýi múmkin emes. Eýraziia dalalaryndaǵy kóshpendilerdiń tirshiligi ózinshe úzilissiz bolǵan siiaqty, olar burynnan qala salǵan, sýlandyrý kanaldaryn qazǵan, astronomiia men matematika negizderin bilgen. Sondyqtan birtutas máseleniń jekelegen bólshekterin salystyrmai, bir-birinen táýelsiz ómir súretin ár túrli júieler men tutas qoǵamdy salystyrý kerek. Teń jaǵdaida paida bolǵan uqsas qoǵamdar ǵana adamdar turatyn ózen aimaǵynyń mysalynda órkenietter genezisiniń jaǵdai teoriiasyn shynaiy túrde dáleldei alýy múmkin.
Uly ózender ańǵaryndaǵy taipalardyń tirshiligin taldaý ózen órkenietiniń negizinen nomandyq qoǵam men eginshilikti damytatynyn kórsetedi. Shynynda, jansyz tabiǵatty igergennen góri, janýarlardy qolǵa úiretý adamǵa qiynyraq bolǵan. Janýarlardy qolǵa úiretý – tabandylyqty, aqyl-oidy kóbirek talap etetin anaǵurlym joǵary óner.
Tómengi Nildiń alqaby Afraziialyq dalalardyń jalpy júiesimen tabiǵi túrde úilesedi, Egipettiń klimaty da mańaiyndaǵy jerdegidei, sál ǵana ereksheligi – uly ózen alqapty sýmen barynsha qamtamasyz etip, sýmen birge kelgen tunba topyraqty qunarlandyryp otyrady. Egipet órkenietin jasaýshylar bul faktorlardy buryn da bilgen jáne olardyń potentsialdyq múmkindikterin tiimdi túrde paidalanyp kelgen. Olardyń qoǵamy kóshpeli Afraziia dalasymen orasan zor qarama-qaishylyqta bolǵan. Mysaly, Egipettegi Nil jasaǵan tabiǵi ortanyń bolýy Egipet órkenietiniń paida bolýyna igilikti áser etken joq pa degen suraq týyndaidy. Mundai tezisti maquldaý nemese teriske shyǵarý úshin osyǵan uqsas ortasy bar basqa da táýelsiz aýmaqtarda «ózen» órkenietiniń shyǵýy múmkin ekenin dáleldeý qajet. Kórshi aýmaqqa – Tigr men Efrattyń tómengi alqabyna oralaiyq. Munda da jaǵdai negizinen sondai: Afraziia dalasy, qurǵaq klimat, sýmen jetkilikti qamtamasyz etilgen jáne berekeli tunba qabaty bar. Biz osynyń bárin salystyryp, munda da sondai «ózen» órkenieti – birshama Egipet mádenieti siiaqty shýmer órkenieti paida bolǵan dep aita alamyz.
Amýdariia men Syrdariia ózenderiniń ańǵarlaryndaǵy taipalardyń tirshiliginde de osyndai ózgerister týyndap, úshinshi ózen órkenietiniń – ariiler, saqtar órkenietiniń otanyna ainaldy.
Nil mádenietine uqsas mysaldardyń keminde bes-alty túrin tabýǵa bolady, biraq solardyń tórteýi ǵana – «ózen» tipindegi órkeniet. «Mundai ortadaǵy egipettik jáne shýmerlik mádeniet genezisi, rasynda, qaǵidadan góri – erekshelik. Demek, jaǵdai faktory bul eki mádeniettiń paida bolýyna sebepshi bolǵan igi faktor retinde qarastyrylmaýy múmkin emes» degen A. Dj. Toinbidiń bul pikirimen kelispeý qiyn. Orta Aziiadan basqa (Amýdariia men Syrdariia ózenderiniń aralyǵy), Edil men Oral ózenderiniń saǵasy tórtinshi ózen órkenietiniń jarqyn mysaly bola alady. Ertede jáne b.e. H ǵasyryna deiin Kaspii teńiziniń deńgeii qazirgi deńgeiinen 14-15 metr tómen bolǵan.Ol kezde Edil men Oraldyń saǵasynda kimmeriiler, skifter, sarmattar turǵan. Saqtar-sarmattar III ǵasyrda ǵundardyń qýǵynyna ushyraǵan. IV ǵasyrdan munda hazarlar paida boldy, olar múlde basqa sipattaǵy halyq – balyqshylar men eginshiler edi. Halyqtyń tańdaǵan órkenieti onyń turyp jatqan geografiialyq ortasyna da bailanysty bolýy tabiǵi shart bolyp esepteledi de, bul órkenietter teoriiasyndaǵy tabiǵi ortaǵa bailanysty dep atalady. Biraq olarda jaýyngerler jáne mádenieti jaqsy damyǵan adamdar boldy. Olar ǵundar konfederatsiiasynyń quramyna endi nemese Attila imperiiasy qulaǵannan keiin ǵundardyń ózderi Hazar memleketin qurdy. Qalai desek te, Hazarlar shyǵystan kelgen. Árine, bul másele naqtylaýdy qajet etedi. Hazarlar – memlekettiń ataýy, al adamdar ózderin qasa, qasaqtar, kazaktar dep ataǵan, sóitip olar Kaspii oipatynyń mańynda ózen órkenietin jasady. Alaida, ózen órkenieti buǵan deiin de Ortalyq Aziiada bar edi. Este joq erte zamannan bastap munda keme jasaǵan, balyq aýlap, ony jasandy túrde qoldan ósirgen. Bul týraly naqty derekter jeterlik.
Ejelgi qazaqtardyń ózen órkenietiniń negizin qańlylar salǵan, bul jóninde Avestada aitylǵan.Qańlyny Qazaqstanda ózen órkenieti jaqsy damyǵan ejelgi iri memleketterdiń birine jatqyzý artyq emes. Shymkent mańyndaǵy Sháýildirde kemeniń qaldyǵy tabylǵan, ǵalymdardyń pikirinshe, oǵan shamamen 2000 jyl bolǵan.
Ertedegi qazaqtardyń ózen órkenietin jasaǵan ekinshi iri etnosy – oǵyzdar. «Oǵyz» sózi ejelgi túrki tilinde ýǵýz - ózen, sý adamy nemese úlken sý degendi bildiredi. Ortalyq Aziiada qýatty imperiialar qurǵan oǵyzdar -ǵuzdar men qańlylar, Eýraziiada hazarlar alǵashqy kezde ózen órkenietine arqa súiedi. Ejelgi qazaqtardyń ózen órkenieti týraly boljamdy birinshi ret kezinde biz usynǵan edik. Ony taqyrypqa qyzyǵýshylar avtorlyq kitaptardan taba alady.
EGINShILIK ÓRKENIET
Eginshilik órkeniettiń zamanynda mańyzdy bolǵany sonsha, Eýropa halyqtarynyń, orys, túrik pen ózbek tilderinde mádenietti kýltýra dese, ol latyn tilinde kýltýra - ósimdikterdiń tuqymy degen maǵynany beredi. Qazaqtardyń, ertedegi túrkilerdiń eginshilik mádenieti aitarlyqtai joǵary deńgeide damydy.
Qańly (Avestadaǵy kangiýi degenge uqsas) termin retinde irandaǵy «qan» túbirimen negizdes, ózbek pen tájikte «qan» – kanal, múmkin «aryqtar eli» degendi bildirer, álde «aǵyndar eli» degeni me nemese ejelgi túrikshe «qan el». Qan – Syrdariianyń ertedegi ataýlarynyń biri, demek, qanǵarlar-keńgerler elin Syrdariia, Amýdariia jáne basqa ózenderdiń saǵalaryna, toǵandar men kanaldar mańynda ornalastyrýǵa bolady. Qańlylar jasaǵan sýlandyrý júiesiniń adamzat, álemdik órkeniet úshin asa zor mańyzy boldy, sondyqtan úlken aryqtardy solardyń qurmetine «kanaldar» dep atady (S.P.Tolstov), bul «qan el – kanal» degen sóz. Qazaqtar turǵan aýmaqtaǵy otyryqshy órkeniet K. Baipakov, Ý. Shálekenovter tarapynan jaqsy zerttelgen. «Huqyqsyz ári qorǵansyz, ondaǵan alym-salyqpen jáne boryshpen shyrmalǵan, ár túrli sanattaǵy qarjy sheneýnikteri men jer ielenýshilerdiń tonaý júiesine ushyraǵan otyryqshy diqannyń ólmeshi kúnin kórgennen góri, kóship júrgeni paidalyraq edi…» (I.P.Petrýshevskii. «HVI-HIH ǵasyrdyń basyndaǵy Ázirbaijan men Armeniiadaǵy feodaldyq qatynastar tarihynyń ocherkteri»). Sondyqtan qazaqtar otyryqshylyq pen eginshilikke tym asyqpai, shaǵyn toptarmen bai da qýatty kóshpendi ómirin tastamaǵan.
KÓShPENDILER ÓRKENIETI
Mitohondriiasy DNK zertteýshileri men arheologtardyń málimetteri kórsetkendei, alǵashqy adamdar áýeli terýshilikpen, balyq aýlaýmen, ańshylyqpen shuǵyldanyp, sodan keiin ǵana eginshilikke kóshken. Kaspii mańyndaǵy dalada eginshilikti ań aýlaý tolyqtyrdy, bul sharýashylyq tirshiliktiń eki formasy uzaq ýaqyt boiy birge boldy. Biraq adamdar sonymen birge sý toǵandary men ózenderdiń paidasyn jáne artyqshylyqtaryn da paidalanyp, tirshilik etti.
A. Dj.Toinbidiń jazýynsha, Eýraziiadaǵy ańshy adam qýańshylyqqa ushyrady da, ony diqanshylyqpen shuǵyldanýyna itermeledi, al ekinshi qýańshylyqta ań aýlaýdy qosymsha kásip retinde paidalanǵan eginshiler men malshylar ushyrasty. Eýraziialyqtar sapaly sekiris jasap, olar kóshpeli mal sharýashylyǵyna aýysty. Ómirdiń kórsetkenindei, kóshpeli ómir qalpyna kóshý klimattyń nasharlaýyna berilgen jaýap edi jáne ol bul aimaqtaǵy ejelgi halyqtardyń saqtalyp qalýyna sebin tigizdi.
Bizdiń buǵan qosarymyz: nomadizmniń paida bolýy tek tabiǵi kataklizmaǵa ǵana emes, sondai-aq adamdardyń sana-seziminiń ósýine, ózderin sol kezdegi tabiǵi dúnieniń intellektýaldy shyńynda turǵanyn túsingenine de bailanysty edi. Bálkim, adam kóptegen jabaiy ańdardy qolǵa úiretip, úide ustap, tabiǵi kataklizm jaǵdaiynda qajetti taǵam qorymen ózgeshe saqtandyrý jasaýdy, múmkin, sapaly túrde, múmkin, kezdeisoq túrinde paidalanǵan shyǵar.
Kóshpeli órkenietti eginshilik mádenietimen salystyra kelip, A. Dj. Toinbi nomadizmniń kóp artyqshylyqtary baryn eskertedi.
Janýarlardy qolǵa úiretý ósimdikterdi úide ósirgenge qaraǵanda óte úlken óner edi, óitkeni bul adamnyń aqyl-oiy men jigeriniń yryqqa kóne bermeitin materialdy jeńýiniń belgisi bolatyn. Basqasha aitqanda, baqtashy – eginshige qaraǵanda asqan sheber, bul pikir ataqty siriialyq mifologiiada kórinis tapqan: Adam ata óz áieli Haýa anany túsindi, ol júkti boldy da, Qabyldy týǵan soń: «men Táńirimnen pendeni taptym» dedi. Odan keiin onyń inisi Abyldy týdy. Abyl qoi baqty, Qabyl diqan boldy. Biraz ýaqyt ótkennen soń, Qabyl jerden alǵan syilyǵyn Táńirge ákeldi, Abyl da tabynnyń birinshi tólin ákeldi, olarǵa qarap turyp, Táńir Abylǵa jáne onyń syiyna kóz qyryn saldy, al Qabyldyń ózine de, onyń syilyǵyn da kózge ilmedi.
Janýarlardy qolǵa úiretýde jetken eń joǵary jetistik salt atta júrýmen bailanysty boldy, muny b.e.b. paida bolǵan kentavrlar – adam-jylqylar jónindegi ańyzdar dáleldeidi. Sodan beri kóshpendilerdi salt atpen júrýdi igergen halyqtar dep sanaidy. Jylqyly-kóshpeli órkeniet týraly ideiany bizdiń ǵalymymyz M.Áýezov ta usynǵan.
Orys ǵalymy L. N. Gýmilev bylai deidi: «Kóshpeliler mádenieti óziniń 3000 jyldyq ómiri ishinde Jerorta teńizi men Shyǵys ólkesiniń halyqtarymen salystyrǵanda, shyǵarmashylyq evoliýtsiiany bastan keshirdi». Onyń pikiri boiynsha, kóshpeliler álemdik órkenietke qomaqty úles qosty. Qazaq órkenietiniń qainar kózi Uly daladan birte-birte Messopotamiiaǵa qonys aýdaryp, Shýmer memeleketin qurǵan ariiler zamanynan bastalsa kerek.
Dala órkenieti Qazaqstannyń arheolog-ǵalymdary Á. Marǵulan, K. Aqyshev, K. Baipaqov kóshpeli órkeniet uǵymyn jii qoldanady. Kóshpeliler qoǵamy termini negizinde S. Tolybekov pen D. Kishibekovterdiń pikirlerinde kóbirek qoldanylady. Sońǵy jyldary K. Baipaqov pen M. Qozybaev Eýraziia saharasynda kóshpeliler órkenietiniń ornyna dala órkenieti uǵymyn qoldaný durys dep sanady.
Kóshpendilerdiń mádenietiniń qanshama zaman ótse de sol baiaǵy báz qalpynda bizdiń ýaqytymyzǵa deiin jetip qana qoimai, dástúriniń, tárbielik mańyzynyń saqtalýyna tań qalǵan Eýropa (Frantsiia) ǵalymdary Delez ben Gvattari kóshpendiler teoriiasyn damytyp, ǵylymǵa nomadologiia teoriiasy dep engizgen. Olar osy jumystarynda kóshpendini tegis jazyqtyqqa (dalaǵa) ornalastyryp, qoldaryn bos qoiǵan. Atqa otyrǵan kóshpendi óz jazyqtyǵynda emin-erkin qalaǵan jaǵyna qarai qozǵalǵan. Qazaq kóshpendileri jolynda unaǵan jerlerge belgi qoiyp, báiterek otyrǵyzyp, dyń turǵyzyp (mońǵoldar oba turǵyzǵan), qala salǵan. Sóitip, kóshpendiler órkenietin qalalyq mádenietpen biriktirgen iaǵni dala órkenietin qurǵan qazaqtar ǵana ekeni nomadologiia teoriiasynan shyǵyp tur. Qazaqtardyń danalylyǵy qalalyq jáne kóshpendilik órkenietterdi biriktire bilýinde. Delez ben Gvattari teoriialarynyń jemisi osynda jatyr.
Qazaqstandaǵy arheologiialyq eskertkishterdi zertteý negizinde ár túrli mádeniet dástúrleriniń ózara qarym-qatynas protsesteri aiqyn kórinis tapqan. Ortalyq Aziia men Eýraziia aýmaǵy tarihi-mádeni sintez ortalyqtarynyń biri bolǵan. Kóshpeli jáne otyryqshy halyqtyń ózara bailanysynyń máni men mazmunyna kóz júgirtken, ár túrli taipalar men halyqtardyń mádenietteriniń ózara kirigýi men birin-biri baiytýy álemdik protsestiń dańǵyl joly bolǵan tárizdi. Mundai sintezdiń negizinde shekaralas órkenietter men Qazaqstan halyqtary mádenietiniń kóptegen jetistikteri jatady. Sintezdiń mundai mysaldary kóp.
K. M. Baipaqovtyń pikirinshe, «kóshpeli mádeniet», «kóshpeli órkeniet» terminderi onsha sátti emes. «Dala mádenieti men órkenieti» týraly aitsaq, durys bolar edi, bul tek kóship-qonýdy emes, otyryqshylyqty, tek mal sharýashylyǵyn emes, eginshilik pen qala tirshiligin de bildirer edi. Saqtardyń, úisinderdiń, túrkilerdiń, qazaqtardyń tek nomadtar ǵana bolmaǵany dáleldengen. Óitkeni «tek qana nomadizm» dep júrgenimiz Qazaqstannyń bos jatqan jerleri týraly, kóshpeliler mádenietiniń qubylmalylyǵy týraly pikirlerge «oi tastaidy». Nomadizm degenimiz Qazaqstannyń dala sharýashylyǵynyń, tirshiligi men turmysynyń bir ǵana bólshegi, biregei dala órkenietiniń ózindik bir bóligi ǵana. Bul pikirdi M. Q. Qozybaev ta qoldaǵan. Qalai desek te, kóshpelilik áleýmettik artyqshylyq dep sanalǵan. Únemi qozǵalysta júrý nomad úshin tek sharýashylyq shara ǵana emes, tirshilikte bolǵan. Kóship-qonǵanda adamdar ómirge kelgen, eseiip kámeletke tolǵan, erjetken, nekelesken, toi toilaǵan, demalǵan, dúnieni tanyǵan, qaza bolǵan… Der kezinde júrip-turmaý sharýashylyqqa zalal ákeledi, rýdyń jarlyǵynyń belgisi dep sanaǵan. «Ashtan ólip, kóshten qalýdy» úlken áleýmettik sor, ashtyq pen kúizelis siiaqty apat degen. Sondyqtan kósh asa bai, saltanatty bolǵan.
Jahandaný zamanynda jańa kóshpendiler paida boldy, olar - «týrister». Týrister qaida barsa da jat halyq, soǵan qaramastan, olardy álbette jyly shyraimen qarsy alady. Qazirgi zamanda tek qana, osy jańa kóshpendiler – týristerden túsetin tabysqa qarap qalǵan usaq memleketter kóp.
QALA ÓRKENIETI
Latyn sózi «civilis» - azamat, qala turǵyny nemese qala órkenieti degendi bildiredi. Osyǵan bailanysty ejelgi grek tarihshysy Strabonnyń «órkeniet bolsa, bir qala da jetip jatyr» degen sózin taǵy bir keltirýdiń artyqtyǵy joq. Eger tarihi esep júrgizýdi Arqaiym qalasynan bastasaq, onda qazaqtar turǵan jerde 300-400 shamaly qala bolǵan. Shýmer memleketiniń aýmaǵynda bolǵan qalalar: Órik (ekinshi aty –Orhon), Or, Om, Laǵash, Samara, Soza, Esen, Mary, Vavilon, t.b. Árbir qala belgili aýmaǵymen birge, jeke memleket siiaqty tirshilik etken. Eýraziia keńistiginde qalalar keshteý paida boldy, sondyqtan olardyń kópshiligi shýmer ataýlaryn alǵan (Samara, Mary, Sozaq, Or, Omby, t.b.). Taiaýda Túrkistannyń – 1500, Tarazdyń 2000 jyldyǵy toilandy, bul – erte zamanda gúldei jainaǵan qalalarymyzdyń bolǵanyn dáleldeitin derek.
Órkeniet teoriiasy qalalardy órkeniettiń alǵy sharty men bazalyq negizi dep sanaǵan. O.Shpenglerdiń pikirinshe, tirshiligi qainaǵan, halqy sapyrylysqan jáne ózara bailanysy damyǵan qala – órkeniettiń eń mańyzdy kórinisi. Al A.Toinbi qala men órkeniettiń ózara bailanysyna shek qoimaǵan, qaita ol «kóshpeli órkeniettiń» bar ekeninen qaitpaǵan («Tarihty óńdeý», HII tom). A. Toinbidiń bul pikiri batys ǵalymynyń erligi úshin qurmetteýge turarlyq, degenmen «kóshpeli órkeniet» «kesheýildegen» órkeniet tizimine engizilip qoiǵan. Tarihta taza kúiinde nomadtyń bolmaǵany qazir málim bolǵan, al qazaqtar da taza kóshpeliler bolǵan emes.
Áskeri-demokratiialyq nemese áskeri-kóshpeli órkeniet. Qasaqtardyń, saqtardyń áskerlerine áskeri jabdyqtar, semserler, saýyttar, dybysty jebeler, sadaqtar, t.b. jasaityn sheberler, sondai-aq, er-turman, t.b. zattar ázirleitin ustalar, qolónershiler bolǵan. Olar qosynnyń mańynda, jeke-jeke qonystarda ońasha turǵan. Mundai qonystar muqiiat qorǵalǵan, ásirese, qolóner buiymdarynyń jasalý tehnologiiasynyń qupiiasyn erekshe qupiiada ustaǵan. Qazba kenderin, topyraq qasietterin jaqsy bilgen tájiribeli adamdar kóp edi. Olardyń ishinde, qazirgi tilmen aitqanda, agronomdar, agrotehnikter, selektsionerler, geologtar men qudyq qazýshylar, damba jáne basqa gidrotehnikalyq qurylystardy salýshylar da bar edi.
Eýropanyń kóptegen áskerbasylaryn Attilanyń áskeri taktikasyn zertteý qyzyqtyrǵan. Al ózi muny qupiia sanamaǵan, tiri kezinde Eýropalyq ásker basylaryn óz ónerine úiretken. Bul áskeri istiń joǵary deńgeide damyǵanyn, ǵundardyń mádeniet jaǵynan da, órkeniet jaǵynan da zor jetistikterge jetkenin dáleldeidi. Olar kezinde batysqa qarai álsiregen kúide, azdaǵan adamdarmen saparǵa shyqqan edi, alandardan basqa eshkimmen soǵyspaǵan, kóptegen taipalar olarǵa óz erkimen qosylǵan-dy. Olardyń áskeri óner salasynda jetken tabystaryna zor baǵa berilgen. Olar «Attila jáne kóshpeliler ordasy» atty tamasha áskeri kitaptar seriiasynda sýretteldi (avtory – David Nikolle. London, 1997 j.). Ol bul kitapta bylai dep jazdy: «Grek shejiresinde Attilanyń áskeri taktikasy men onyń soǵysty júrgizý taktikasy sipattaldy, ol, sondai-aq, strategiialyq jáne taktikalyq ádisterdi de jaqsy bilgen. Ol qaraqshylyq jasamaǵan, uly qolbasshy jáne aqyldy kósem edi. Ǵundar Rim legionerleri siiaqty qanisher emes edi, olar mádenietti, tártipti saqtaǵan. Ǵundardyń eýropalyq órkeniettiń aldyndaǵy kinási – olardyń ózgeshe syrt kelbeti, kózqarasy men ádet-ǵuryptary edi. Eýropalyqtar soǵys óneri men adamgershilikti ǵundardan úirendi, sonymen birge, ásker túri retinde atty áskerdi, qural-jabdyqtar men qarý-jaraqtardy úlgi etip aldy. III-IV ǵasyrdaǵy arab ustalary áskeri qarýlar jasaýdy saqtardan, ǵundardan, hazarlardan, bulǵarlar men qypshaqtardan úirenýdi ózderine uiat sanamady (múmkin, damaskilik bolat shyǵar). HI ǵasyrdaǵy arab tarihshysy ál-Jihaz aitqandai, «túrkilerdiń soǵystaǵy rolin jáne mánin Qytaidyń ónerdegi jáne Grekiianyń ǵylymdaǵy rolimen salystyrýǵa bolady».
Ǵundar, saqtar men qasaqtar úshin rámiz jáne soǵys qudaiy retinde qylyshtyń mańyzy zor edi. Alandar, skifter, ǵundar jáne tipti skif-sarmat rýynan shyqqan aǵylshyn koroli Artýr da qylyshty jerge qadalǵan nemese tasqa shanshylǵan soǵys rámizi dep sanaǵan.
Qazaq mádenieti, mýzykasy, ádebieti is júzinde jeke dara. Kórshi ózbek, qyrǵyz, tatarmen uqsamaidy. Qazaq mádenietin jeke qarastyramyz, onyń ózi bir tóbe. Qazaq mádenietine eshkim kúmán keltirmeidi.
Sóitip, qazirgi kezde dala jáne kóshpeli órkeniet uǵymy keń ǵylymi ainalymǵa tabiǵi túrde endi, ony ázirleýge QR Ǵylym akademiiasy Tarih jáne etnologiia institýtynyń akademigi M. Q. Qozybaev bastaǵan ǵalymdar toby zor úles qosty. Bul problemanyń zerttelýin odan ári jalǵastyryp, biz de jańa uǵymdy – áskeri-kóshpeli órkeniet uǵymyn engizdik, bul uǵym ejelgi qazaqtardyń basym bóliginiń keide áskeri demokratiia dep atalatyn ómir súrý qalpyn anaǵurlym tolyq sipattaidy. Áskeri demokratiia ertedegi hazarlardyń basqarý formasy boldy, eger olar soǵysta iri jeńiliske ushyrai qalsa, qaǵandy óz halqy ólim jazasyna kesken. Mundai jaǵdai Hiýa handarynda da bolǵan.
Qazaqtar qonystanǵan aimaqtarda ózderine tán mádenieti nemese qalalyq mádenieti bar jáne oǵan qosymsha eginshilik jáne ózen órkenieti gúldengen kóptegen qalalar boi kóterdi. Joǵaryda aitylǵan mádenietter jiyntyǵynan barynsha sátti órkeniet qazaq jerinde paida boldy, óitkeni qazaqtardyń ata-babalary órkeniettiń osy bes tipin sheberlikpen úilestirip, qazaqtyń ózindik mádenietin jasaǵan. Atap aitqanda, buǵan yńǵaily geografiialyq jaǵdai, bai da san túrli tabiǵi qorlar, damyǵan qarym-qatynas júiesi, Uly Jibek jolyndaǵy saýdadan jáne ony qorǵaýdan túsken tabystar, iaǵni, ekonomikalyq sáttilikter járdemdesken bolý kerek. Bul rette qazaq órkenietiniń erekshelikterin taldai otyryp, meniń pikirimshe, Eýraziialyq keńistik ataǵyn alǵan Qazaq dalasy men onymen shekaralas aimaqtyń tarihyna da súiený barynsha qajet.
«Órkeniet» uǵymyna birjaqty, birjola anyqtama berý qiyn. Shynynda órkeniet uǵymy birqatar áleýmettik genotipti, áleýmettik stereotipti meńgergen, sondai-aq, úlken, jetkilikti, avtonomiialyq, barynsha tuiyqtalǵan geografiialyq keńistikti igergen jáne osyǵan orai álemdik tarihtan berik oryn alǵan adamdardyń mádeniet qaýymyn bildiredi.
Belgili bir mádeniettiń turaqtylyǵyn, beiimdelýin, tartymdylyǵyn jáne ómirsheńdigin qamtamasyz etetin ekonomikalyq qurylym kez kelgen órkeniettiń eń mańyzdy elementi bolyp tabylady. Munda ózimdik uiymdastyrý faktory, sóz joq, kez kelgen órkenietti jasaý men saqtaýda basty oryn alady. Osy turǵydan alǵanda, ózindik ekonomikalyq qurylymdy, qoǵamnyń áleýmettik-saiasi qurylysyn jáne bolmystyń basqa da mańyzdy elementterin kúsheitetin qazaq órkenieti týraly da aitý zańdy ári qajet. Tipti, kez kelgen kóshpeli órkeniettiń negizi – salt attylyq nemese qarýlanǵan salt atty jaýynger– áleýmettik-ekonomikalyq maqsatqa sai ázirlengen, óitkeni olar áskeri soslovieni qurdy jáne memlekettiń rámizi men negizi, onyń ulttyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń quraly boldy. Salt atty jaýynger mártebe sanalǵan, oǵan qoǵamnyń mursatty músheleriniń, keide bedeldi uly jaýyngerdiń ǵana qoldary jetken. Eń bastysy, mundai áleýmettik-mádeni qaýymdastyq (qazaq órkenieti) evoliýtsiiaǵa óziniń sáikestigi men qabilettigin saqtap qaldy, óitkeni onyń mundai qasietteri san ǵasyrlar boiy tepe-teńdiktiń belgili bir júiesinde turaqtaldy. Qazaq órkenietiniń kategoriialyq-uǵymdyq aqparaty endi ǵana quralyp keldi desek te, eger esepteýdi ariiler men shýmerlerden bastap júrgizsek, ol tarihi jyl boiynsha basqa da kóptegen órkeniettermen qatar turady. A. Dj. Toinbidiń pikirinshe, qazaq órkenieti úshin shýmer órkenieti genetikalyq jaǵynan týys qoǵam bolyp tabylady, al qazaq órkenieti, óz negizinde, órkeniet kategoriiasyna, dálirek aitqanda, jergiliti órkenietke qoiylatyn talaptardyń bárine jaýap beredi. Jańa nárseniń báriniń jaqtaýshylary da, qarsylary da bolatyny tabiǵi nárse. Alǵash ret «qazaq órkenieti» termini 1999 jyly 31 mamyrda «Qazaq órkenieti» resmi túrde jýrnalynyń tirkeý kýáligin alǵan kezde kórsetildi. «Qazaq órkenieti» atty kitap osy oqiǵanyń 15 jyldyq mereitoiy qarsańynda jaryq kórgeli tur. Ǵylymi turǵyda qazaq órkenieti týraly habardy men 2000 jylyAlmatyda ótken halyqaralyq konferentsiiada jáne 2001 jyly Avstraliiada ótken Globaldy órkeniet týraly 1-halyqaralyq kongreste jariia ettim (Sidnei qalasy, 10-19 shilde). Bul uǵym birtindep memlekettik basylymdardan jáne «Qazaq órkenieti» jýrnalynda jariialanǵan kóptegen maqalalardan qoldaý tapty.
«Úlken Larýss» kitabynda baiandalǵandai, órkeniet degenimiz «basqalarǵa ideal, úlgi retinde sanalatyn naqty qoǵamdardyń áleýmettik, ekonomikalyq, saiasi jáne mádeni jaǵdaiy». Olai bolsa, tarihta qazaqtardy ideal retinde qabyldap, qazaq órkenietine enip, iaǵni, basqa halyqtyń buratana qazaqtanyp ketken mysaldaryn keltireiik.
Basty idealdy qazaqtar Qazaq handyǵyna deiin-aq jasaǵan, sondyqtan jańa memleket quralǵan kezde ózderin qazaqpyz dep eseptegen halyqtyń bári Jánibek pen Kereige qosyldy. Olardyń kóptigi sondai, Úsh júzge bólinýge týra keldi. Qazaq handyǵyn moiyndap, jaqyn tartqan basqa halyqtardy 4-júzge qosyp, «qurama» dep atady. Negizgi halyqtar – qazirgi qazaq halqynyń «elderi» (taipalary), uly imperiialar men memleketter edi. Olar: qańlylar, úisinder, arǵyndar – burynǵy aq ǵundar imperiiasy, Hazar qaǵanatynyń qaǵandary – berishter, Deshti-Qypshaqtaǵy – qypshaqtar, qońyrattar, qushandar, naimandar, kereiler, jalaiyrlar, dýlattar – Hazar handyǵynyń negizgi uitqysy, adailar – ejelgi dailar, shómekei-shómerler, t.b.
Mynany atap ótý kerek: qazaq jáne qypshaq mátinderi men olardyń tilderi HV-HVII ǵasyrlarda júz elý jyldai Ýkraina aýmaǵynda (negizinen Lvov pen Kamenets-Podolskide, barlyǵy 70 shamaly qonystarda), Polshada, Rýmyniiada, Moldovada, Qyrym men Túrkiiada qoldanyldy. Qypshaq tili qazirgi Ýkraina aýmaǵynyń Rech Pospolitaianyń quramyna engen aimaǵynda óte keń taraldy. Muny bul jerge armiandardyń qonys aýdarýmen bailanysty qolaily jaǵdai jasalǵanymen túsindirýge bolady. Qypshaqtardyń bir bóligi rýna jazýyn, shaǵyn bóligi armian jazýyn paidalandy.
Qypshaqtardyń ortasynda ómir súrip jáne olardyń ústemdiginiń astynda bolyp, armiandar kóbinese assimiliatsiiaǵa ushyrady. Ýkrainadaǵy negizgi atalǵan armian qonystarynyń turǵyndary ózderin armiandarmyz dep sanady, biraq kópshiligi tildi bilmedi, tek óz erikterimen áýeli qypshaq tilinde sóiledi, jazdy jáne syiyndy! Ýkrainanyń oń jaǵalaýy men batysyna armian migratsiiasynyń alǵashqy tolqyny (300-400 otbasy), kóptegen derekterge sáikes, HVI ǵasyrda Qyrym men Bessoriiadan bastalyp, kóbinese ózine armian-qypshaqtardy qamtydy. Bul sol kezdegi taipalar men aimaqtardyń qonys aýdarýyn sipattaityn Eýropaǵa tán jaǵdai edi.
2007 jyly Armeniianyń astanasy Erevanda konferentsiiaǵa qatysqanymda armiandardyń qazaqtarǵa degen baýyrmashylyǵyn kórip, tań qalǵanym bar, negizgi áńgimeleriniń biri sol armian – qypshaq qarym-qatynasy. Erevannyń negizgi maqtanyshy qoljazbalar mýzeii Mazandaran bolsa, sonda armian - qypshaq Tilashary áli kúnge deiin saqtaýly tur. Armeniia jerinde Qazaq degen jer aty jáne ózen bar eken.
Qypshaqtardyń ortasynda ómir súrip jáne olardyń ústemdiginiń astynda bolyp, armiandar kóbinese assimiliatsiiaǵa ushyrady. Ýkrainadaǵy negizgi atalǵan armian qonystarynyń turǵyndary ózderin armiandarmyz dep sanady, biraq kópshiligi tildi bilmedi, tek óz erikterimen áýeli qypshaq tilinde sóiledi, jazdy jáne syiyndy!
Jas Mońǵol memleketinde óz úkimetiniń qurylymyn, sondai-aq, jazýyn jasaý úshin Shyńǵyshan Naiman handyǵynyń memlekettik sheneýnigi Tata-Tondy shaqyrady. Oǵan óz balalary men jaqyndaryna jazý-syzýdy, memleket basqarýdy, áskeri ómirdi, saiasat pen mádenietti úiretýdi tapsyrdy. Kereiden Shyńqai, sondai-aq, qazaq taipalary: qarlyq, qańly, merkit, jalaiyrlardan basqa da kóptegen muǵalimder boldy. Qazaq taipalarynyń tirshiligi, olardyń órkeniettegi jetistikteri úlgi retinde qyzmet etti, olardy mońǵoldar óz memleketin qurǵan kezde kóptep paidalandy.
Iýan órkenietiniń qalyptasý kezeńin sýrettep jazý úshin, memlekettik institýttar men shejirelerdi jasaý úshin qazaqtyń naiman, qypshaq, ýaq, kerei men jalaiyr siiaqty taipalarynan ǵalym toby qalyptastyryldy. Bul rette avtor mońǵol dinastiiasy Iýan qulaǵannan keiin jazylǵan qytai derek kózi «Iýan-shige» (Iýan dinastiiasynyń tarihy, A. Qadyrbaev aýdarmasy) súiendi.
Sh.Ýálihanov kórsetkendei, ózderiniń ańyzy boiynsha qazaqtar ózderin Altyn Ordanyń muragerlerimiz dep esepteidi. San jaǵynan shamaly mońǵol jaýyngerleri Deshti-Qypshaq halqynyń joǵary mádenietimen kezdeskennen keiin tez arada sińisip ketti, iaǵni, qypshaq órkenieti mońǵoldardy jutyp qoidy. QR UǴA-nyń akademigi M.Qozybaevtyń pikirinshe, qazaq halqy Shyǵys halyqtarynyń ishinen birinshi bolyp órkenietke memlekettiktiń, derjavanyń, bilim men mádeniettiń tájiribesin taratty.
XVIII - HIH ǵasyrda qazaq jerine alǵash kóship kelgen orystar - prozelitterdiń qazaqtanyp ketkeni belgili. Qazaqtyń ishinde turǵan orystardyń musylman dinin, qazaqtyń salt-dástúrin qabyldap, sińisip ketip jatqandary kóp. Bul qazaq halqynyń ult retinde qalyptasqanyn jáne mádenieti men órkenietiniń adam qyzyǵatyndai deńgeige jetkendigin kórsetedi. Ondai mysaldardy oqyrman qaýym ózderi de kórip, kýá bolǵan shyǵar. Bul másele ǵylymi basylymdarda da jariialandy. Alǵashqy kóship kelgen orystardyń «pereselenetster» men orys kazaktarynyń musylman dinin, qazaqtardyń dástúrin qabyldap, óleńderin oqyp, ánderin shyrqap, qudandaly bolyp sińisip ketkeni sonsha, keide bir-birinen aiyra almaityndai jaǵdailar da kezdesken. Sebebi olar qazaqtyń ulttyq kiimderin de kigen, turmysyn qabyldaǵan, keibiri orys minezderin de umyta bastaǵan. Jaǵymsyz qylmystardy da úirene bastaǵan, mysaly, orys kazaktary da barymtashylyqqa úirenip alyp, qazaq barymtashylarynan kem túspegen. Jalpy orys kazaktarynyń qazaqtarmen týystas ekenin ǵalymdar aityp júr. Osyndai jaǵdaiǵa kóshken orys pereselenetsterin prozelitter- dep ataǵan.
