Taldan taiaq jas bala taianbaidy
Qazaqtyń óte kóne ánderiniń qataryna jatatyn «Bir bala» deitin áni bar ǵoi, sonyń sózi ǵajap endi! Jalpy, atalarymyz ándi qalai tyńdaidy? Án aitylyp jatqanda onyń ár sózine bailanysty, sol sózdi áýenniń ekpindetip, syzyltyp qubyltýyna bailanysty, ony ánshiniń tamyljytyp, sorǵalatyp, túrlendire, egildire, tógildire salýyna bailanysty óz qiialyn qyr asyryp, kóńil qyranyn aspan kezdirip, ár qiyrǵa kóz saldyryp sharyqtatyp, shabyttanyp, shalqymai ma?! Keide aýyr oiǵa berilip kúrsinbei me, terńinen marjan súzip tebirenbei me?! Sol «Bir bala» ánin atalarymyz tyńdap otyr delik. Ánniń sózi bastalyp aityla bergende-aq onyń mán-maǵynasy tyńdaýshy sanasynda jýsandai burqyrap shyǵa keledi. «Taldan taiaq jas bala taianbaidy…», — dep aqyryn ǵana áýelep barady. Ol ne degen sóz?
Biraz qazaq bilse kerek, Jetisý óńirinen kóbirek baiqaimyz, kisi qaitys bolǵanda marqumnyń týystary esik aldynda taiaq taianyp turady. Belge túsken qaiǵyny taiaqqa súienip áreń kóterip turǵandai beinede eńkishtep, kúrsinip kóńil aita kelgen kisilermen bet kórisedi. Al, bala degen appaq álem, onyń qaiǵyrǵany bolmaidy, ony qaiǵyrtýǵa bolmaidy.
Bala kúnimizde qolymyzǵa qapelimde bir taiaq ustai qalsaq úlkender, «tasta» dep ursatyn. Bul, bala taiaq ustasa kisi ólip qalady degennen emes, qaiǵyrýdyń balaǵa jat ekenin sezindirý. Jetim qalyp bara jatqan bala kóńiline de qapelimde qaiǵy túsip ketpeýiniń qamyna qylǵan is bolsa kerek. Endi osy ǵuryp bir qajetti jerinde ánniń sózine ainalyp otyr ǵoi. Ánge zer sala qarasańyz, ándi shyǵarýshy sol toptaǵy bir balaǵa án saldyrý úshin aityp otyrǵandai elesteidi. Qazirgi tilimizben aitqanda birinshi jol: «Sen jassyń, balasyń ǵoi, endeshe, mundai topta jalyńdy jyǵyp, kóńilińdi pás etpe, al, ánge sal!» degendi aitýdyń alǵashqy emeýrini emes pe!? Mine, ándi tyńdamaqqa otyrǵan atalarymyzdyń qulaǵyna jetken osy bir jol óleń olarǵa ishtei de syrttai «iá, jón-aý!..» degizip shyntaqtap jatqan ornynan qozǵalaqtatyp, maldas qurǵyzady ǵoi!
Bala búrkit túlkiden aianbaidy
Qusbeginiń qolynda ne ushyp júrgen kezinde aý, tor, qaqpan quryp ustaǵan búrkit bolady da, ne jumyrtqa jaryp, áli ushpaǵan kezinde uiadan alǵan búrkit bolady. Alǵashqysyn túzden ustaǵan soń «túz búrkit», sońǵysyn balapan kúninde uiadan alǵan soń «qolbala», «bala búrkit», «balapan qus» degen ataýlarmen ataidy. Kei búrkitshiler ekeýin qatar ustaidy. Sebebi, ekeýiniń ań alý tásili eki túrli bolady.
Ushýdy, ań aýlaýdy qansha degenmen uiabasar men sarshadan (ákesi men sheshesi) tabiǵi túrde úirengen qý ǵoi, túz búrkittiń ań alýyn kásibi deńgei dep túsinińiz. Qalai ustaidy? Tura turyńyz, onyń ańdy qaityp ustaýynyń aldynda adamǵa qalai úiirlesetini jaiynda mynadai bir qyzyqty ádis týraly qysqasha aita keteiin.
Yrǵaqqa otyrǵyzý. Túz búrkitti ustap ákelgen bette qolǵa úiretý múmkin emes. Aspannyń erke serisi emes pe, janyna adam jaqyndasa shalqalai shyryldap jany shyǵyp kete jazdaidy. Sondyqtan ony úige ákelgen kúni «yrǵaqqa» otyrǵyzady. Úidiń ishine arqan kerip sol arqannyń ortasyna búrkittiń sheńgeline tolatyndai keltek aǵash bailaidy da soǵan otyrǵyzady. Basyna tomaǵasyn kigizgen soń kózi de jabylady ǵoi, endi kerýli arqanǵa bir jipti bailap, arqandy qozǵaidy da otyrady. Kózi tańylǵan búrkit qulap ketpes úshin álgi keltekti barynsha syǵa túsedi. Arqandy qozǵaityn jiptiń ushyn bir balaǵa ustatyp qoiyp aýyldyń shaldary áńgimeniń kórigin qyzdyrady-ai kep. Jaratqan iemiz búrkittiń búkil kúshin aiaǵyna bergen ǵoi, kei búrkitter álgi aǵashty keshten tań atqansha syǵady bar kúshimen. Sóitip, ábden áli quryp, shamasy taýsylǵanda yrǵaqtan qulap túsedi. Kádimgi ólip qalǵan sekildi jatady. Sol kezde iesi óziniń ter iisi sińgen kúpisin jaýyp qoiady. Ábden silelegen búrkit saǵattap jatyp aqyryn esin jinai bastaidy. Óte álsiz halden birtindep qozǵalyp kózin ashady. Mine, ol endi adamzat ortasynda ekinshi ret ómirge kelip jatyr. Osy kezde iesi ony sylap-syipap qasynda bolady. Tańnan keshke deiin sylap-syipap, jem bere otyryp ózin qabyldattyrady. Buǵan aptalaǵan ýaqyt ketedi. Odan ary túletý, qaiyrý, shyrǵalaý degen satylarmen tárbielei beredi…
Sonymen, túz búrkitpen qansonarǵa shyǵaiyq. Tomaǵasyn sypyryp qalǵanda aldynda qashyp bara jatqan túlkini kórgen qyran eń aldymen jer jaǵdaiyn qaraidy. Qashyp bara jatqan túlkiniń aldyńǵy jaǵy qaiqań bolsa búrkit aldymen biikke kóterilip alady da, qalqi ushyp, túlki qaiqańǵa jetip baiaýlai bastaǵanda baryp basyp qalady. Jan bermek ońai ma, kei túlki búrkitke qarsy atylyp kerip («kerilip» emes «kerip» dep aitady, búrkitshilerdiń óz tili) tura qalady. Ondaida túz búrkit bir sheńgeldi túlkiniń tumsyǵyn búre tumashalai salady da, ekinshi sheńgelmen ókpeden qysyp qana janyn úzip jiberedi. Al, túzý qashyp bara jatqan túlki bolsa tańynan ilip, túlkiniń óz ekpinimen tońqalań astyryp jyǵady da, sheńgeldi jáne de ókpege salady. Boldy. Sondyqtan qolyńda túz búrkitiń bolsa túlkige kez kelgen jerden jibere beresiń, yńǵaiyn ózi taýyp ustaidy. Al, bala búrkit she?
Oǵan, túlki qashady-aý degen jerlerdi boljaǵannan keiin nemese kóre qalǵanda atpen shaýyp ońtaily jerden jiberýge tyrysady. Óitkeni, túlki jańaǵydai qaiqańǵa qarai qashyp bara jatsa bala búrkit sonyń sońynan ere qýady. Alǵashynda tómen ushyp alǵannan keiin qaiqańǵa barǵanda túlkige jete almai, túlkiń ne, tóbege jete almai qalbalaqtap qaptalǵa qonady. Ondaida «Qol bala salǵan qor bolady» degen osy dep bir kijinedi búrkitshiler. Qoianǵa túskende de bala búrkit týra qýyp, endi jetip ustaimyn dei bergende qoian jalt burylady da qolbalańyz qopań etip ornyna túsip qalady. Túz búrkit qoiannyń ústinen biikteý ushyp, shalǵynyń ushymen eki jaǵynan qaiyrmaqtai aýdaryla qýyp, ábden sharshatady. Sharshaǵan soń qoian beibaq óziniń anaý-mynaýdan qutylyp ketetin «qoianbultaǵyna» sala almai qalady. Eki qulaǵy salpiyp buǵyp jata ketedi. Endi eki kózi qantalap qylǵyp jutardai jutynyp kele jatqan qandybalaq qyranǵa jatqan qoiannyń ústine qona salý qiyn bop ba? Syńar aiaqtyń sheńgeli de jetip jatyr. Ýystai salady ǵoi.
Al sonda láj bolsa bala búrkit salyp áýre bolmai búrkitshiler tek túz búrkit ustamai ma? Degen suraq týady ǵoi. Jo-o-q, bala búrkit salýdyń da óz qyzyǵy jetip jatyr.
Túz búrkit ákki ǵoi. Sál toq bolsa, eti kóterińki semiz bolsa nemese túlkini alystan kórse, kóńili shappai erinse, aidaladaǵy shoqyǵa baryp qonyp kerbezdenip, sylanyp otyryp alady. Asa qajettilik bolmasa ózin onsha qinaǵysy kelmeidi. Mundaida iesi «Shirkin-aý, ushsa jeter edi ǵoi, átteń qolbalany ákelmegen ekem, qýyp júrip indetsek te eki jaqtap júrip birdeńe ǵyp ustar edik qoi!», dep kijinedi. Al bala búrkit onsha bap tilemeidi. Zaty qyran bolsa boldy, kórsetken túlkińdi qýyp, jetse jetti, jetpese ony kóresiń. Renish, ókinish joq. Ol tipti túz búrkit qusap qiia bet, qiyn jartasta qashyp bara jatqan túlkini etekke túsirip basaiyn demeidi. Jetken jerinde aiaǵy ilingen jerinen ustap jabysyp, aiaǵyn shainatyp alǵanyna da qaramai, qiia betten túlkimen birge domalap qan-josa bolsa da bir qiyrdan shapqylap iesi kelgenshe aiyrylmai otyrady ǵoi baiqus! Mineki, «bala búrkit túlkiden aianbaidy» dep otyrǵany osy emes pe?! Túlkini soǵyp ózin biialaiyna qondyrǵanda tumsyǵyn iesiniń iyǵyna súrtip-súrtip alady bala búrkit. Onysy endi maqtanǵany. Mundaida onyń topshysy men balaq júnin erkelete syipap qoiý sizge de mindet bop qalady…
Álgi ándi aitam-aý. Ekinshi tarmaǵy aitylǵanda tyńdap otyrǵan atalarymyzdyń ón-boiyn bala búrkittiń osyndai adal da, taza, jankeshti de erke jan álemi bir sharpyp ótetin shyǵar-aý! Mundaida ánge ene, ekilene túsedi ǵoi tyńdarmany. Sonda aitýshy qalai quiqyljytpasyn?! Qalai sorǵalatpasyn, qalai egildirip, tógildirip, ár sózdiń qoiny-qonshyn aqtara tintip tula boiyńdy titirete salmasyn ándi?!
Tańbasy joq, eni joq býryltaidyń
Taǵy da solai. Birjan saldyń bul ániniń alǵashqy joly aitylǵanda-aq, «e,e, ras-aý…» deidi shaldar. Ne ras? Býryltai dep otyrǵany qalqasy ǵoi Birjannyń. Qansha yntyq bolǵanmen ony aittyrmasa, yqtiiaryn alyp, qalyńyn beremese, tańbasy joq, eni joq emei ne? Tańbasy joq, eni joq bolsa kim alam dese, talasyń bar ma? Ras qoi. «Saǵasy ótkel bermeidi tereń saidyń». Sol qalqany jar etýge qoiylǵan tosqaýyl ǵoi bul. Kim? Jaqyn týysy ma, óz jary ma, aǵasy ma, bolys pa, qyzdyń ákesi me? Árkim bilgeni, estigeni boiynsha, ótkel bermegen tereń saidy árnege balap kúrsinedi ǵoi. «Quba jonǵa shoqytyp shyǵa kelsem» deidi-aý sonda! Ǵashyqqa asyqqan yntyq kóńildi budan artyq qalai beinelep, qalai jetkizetinin bilmedim, osyndaǵy «shoqytyp» degen sóz estilgende tyńdaýshynyń qulaqtúbi terlep keterine kúmánińiz bolmasyn. Al ary qarai ne bolady?
Quba jonǵa shoqytyp shyǵa kelse.., «jurty jatyr, ózi joq qalqataidyń». «Kúrsinttiń ǵoi, Birjan-aý!», «Armanyńa jet asyl er!». Bul árine ánniń qaiyrmasyna jetpei jatyp-aq shaldardyń aýzynan atylyp shyǵar shyn sózderi. Endi budan keiingi qaiyrmadaǵy «Aqaý bikem jar-jar, Alma moiyn aqsuńqar, Bir kún aýrý bir kún saý, Taba almadym babyńdy-aý» dep keletin joldarǵa shatyrlatyp shapalaq soǵa almaisyń. Tek shapalaq soǵasyń, aldyńǵy jaǵyndaǵy sózderden dym túsinbegende nemese qaiyrmanyń aldyńǵy joldarǵa qatysy joq dep eseptegende. Sonda da «bir kún aýrý, bir kún saý» kúige qol shapalaqtaý qalai bolady ózi? Tipti bir sózin túsinbeitin shetel tilinde tyńdap, mýzyka ekpin alǵanda kilt esin jinap qol soǵyp qozǵalaqtap qoiǵanymyzda ne lázzat aldyq? Ne oi túidik?
Abai atamyz aitady:
«Shyrqap, qalqyp, sorǵalap, tamyljidy,
Júrek terbep, oiatar basta midy.
Bul dúnieniń, lázzaty bári sonda,
Oisyz qulaq ala almas ondai syidy.
…
Uiyqtap jatqan júrekti án oiatar,
Únniń tátti oralǵan máni oiatar.
…
Jamanǵa “jar” degen-aq án kóriner,
Jaqsy ándi bile aitýǵa kim eriner?
Jaramdy ándi tyńdasań, janyń erip,
Jabyrqaǵan kóńiliń kóteriler» deidi. Esh taldaýdy qajet etpeidi. Qalai dál! Qandai jandy?!
Biz án týraly osynsha taldaý jasaǵanymyzda án sóziniń máni týraly ǵana aityp jatyrmyz ǵoi, Abai atamyz ol jaǵyn óz aldyna bir qaiyryp qoiyp, «únniń mánine» úńiledi. Joq, ol jaqqa eńkeiip kórýge bizdiń júrek daýalamaidy. «Únniń mánin» kúimen daý sheshken Beisenbi kúishi, sol kezdegi qunyker men daýgerler biletin. Biz beibaqqa aryq eshkiniń sharby maiyndai alabulttap juqanasy jetken, sonymen de dáýlesker kúishi shertken keibir kúidiń ár jerinen bir bas izeýge jaraǵanymyzǵa mázbiz.
Konfýtsii jaryqtyq aitqan eken: «Bir eldi jaýlaý úshin án-kúiin qara. Án-kúiin tyńdaǵanda jylap-syqtap, eziletin bolsa ony jaýlaý qiyn emes. Án-kúiin tyńdaǵanda qutyrynyp tursa ony da jaýlaý qiyn emes. Al án-kúiin tyńdaǵanda oilanatyn bolsa, ol eldi ońai jaýlaimyn dep oilama!» dep. Sol sońǵysy biz edik qoi! Joǵaryda basyn shalyp ótken alty tarmaq óleńdi qarmap qalyp, máni janyńa áser etip, odan oi túiip, rahat alý úshin qanshalyqty parasat paiymyń, ushqyr qiial, júirik kóńiliń qansha aýmaqty sharpyp jatýy kerek ekenin túsingende ǵana baryp atalar biiginiń anaý-mynaý oilaǵandai alasa dúnie emes ekendigine kóziń jete túsedi-aý!
Biz qamalǵan tuiyq
Baiaǵyda aǵylshyndardyń otarynda bolǵan bir qaýym jurttyń san sanaýǵa da sanasy jetpeitin ýaqyty bolǵan eken. Keiin olarǵa sandy saýsaǵyn sanatyp úiretipti. Olar onǵa deiin sanap, ary qarai «11» dese, eshteńeni túsinbei kózderi alaqtap turyp qalady. Saýsaǵy taýsylyp qalǵan soń, kóz aldynda joq nárseni, esh elestete almaǵan ǵoi. Sóitip, eń alǵash test degen paida bolyp, eshteńeni túsinbese de jattata bergen eken.
Buǵan ózimizshe jaǵamyzdy ustap tańǵalǵan keiip tanytqanmen atalarymyzdyń tanymy (ony jai tanyp qana qoimai ustanǵannan sońǵy ustanymy) jóninde bul kúnde bizdiń jaiymyz da Abai atamyz aitqan kep: «Kózinen basqa oiy joq». Oi-qiial shektelgen. Edi onyń oi-qiialyna ólshep qana sóz jazylyp, oi-qiialyna ólshep qana áýen jazylyp oryndalýy kerek. «Alań da alań alań jurtqa» salyp kep jibershi, kózderi saýsaǵy taýsylyp qalǵan álgi bir qaýymnyń kózderindei alaqtap azdan keiin esinei bastaidy. Sóite tura ony mensinbegendei syńai tanytady. Alda-jalda osy kúngi ánderdiń ortasyna baiaǵy qazaqtardyń biri túsip qaldy delikshi, tereze ashyq turǵanda ańdamai úige kirip ketken torǵaidai topalań kúi keshedi. Qabyrǵaǵa soǵylyp, áinekke urylyp esi shyǵa entigedi. Ashyq terezege týralap shyǵaryp jiberińizshi, dombyrany ekpindete eki-úsh qaǵyp jiberip «Bazaryń qutty bolsyn, ardaqty elim, ardaqty eleeeeemmm…» degen Birjandai samǵap beredi.
Búgingi jas urpaq ta án tyńdaidy, biraq ol ánnen janyna azyq taba almaidy. Qysqa ýaqytqa rahat kúi keshkendei nemese muńymen muńdasqandai bolǵanymen, sózi men áýeninde tereńdik joq jalańash bolǵannan keiin áseri boiǵa tarap, oi qozǵarlyq qýaty joq, minýtqa jetpei qardai erip joq bolady. Qazaqtyń shendestire, salystyra, beinelei aitylatyn sózderi aitylǵan jerde-aq adasyp qalamyz. Qai qiyrdan qalai aitylyp otyrǵan sóz ekenin túisinip jeterge túisik – shaban, oi – tuiyq. Ádette, óz-ózine qol jumsaityndardyń oiy tuiyqtalyp, aqyly ainalyp óter jol tappai qalǵanda sondai áreketke eriksiz barady dep paiymdaidy eken ǵalymdar. Bizdegi búgingi otbasylyq urys-keris, qabarǵan qabaq sol bir genetikalyq jadynyń suranysynyń qanaǵat tappai, tar tuiyqqa qaita-qaita qamalyp shiyrshyq atqan jan qysylysynan bolsa kerek. Al, ózin ólimge qiǵan kóp jastarymyzdyń qulaqjipke bailanyp tańnan keshke deiin estrada tyńdaityny kóp sóz bolady, bul tegin emes.
Qazir bizdiń sanamyzda zattardyń ataýlaryn bildiretin til bar bolǵanymen uǵymdarǵa jeteleitin sóz azaiǵan. Sol sózben birge ult ta bolmysynan aiyrylady. Ahań aitqan álgi sóz taǵy aldymyzdan shyǵady. «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi joǵalady». Tilimiz bola tura sózimiz joq bolýy múkmin. Keńes ýaqytynan beri qarai bizde óz sózderimizdiń aiasynan shyǵyp, ózge ulttyń sóziniń (uǵymdarynyń) ishine enýge talpynys júrildi. Alaida, ózge ulttyń tilin qansha úirengenińmen janyńdy terber sózine ene almaitynyń zańdylyq eken. Onyń áziline dál ózderindei rahattana kúle almaisyń. Biz ortada qaldyq. Kúlkimiz, qýanyshymyz ózimizdiki (janymyzdiki) emes, jasandy bolýǵa májbúr boldy. Sebebi sóz genetikalyq jadymen japsarlasyp jatqan dúnie. Ózge tilden jetpis jeti atańnan beri belińe berilip, túisikterińniń tereń qatparlarynda buǵyp jatqan genetikalyq jady suranysyna tolyq jaýap taba almaisyń. Ol kelip minezge áser etpek. Ata-ájelemiz aitatyn «oryssha oqyǵan, minezi tik» deitin sózde bir mán bar. Bul qursaýdy jaryp shyǵar tulǵa neken-saiaq bolatynyn ómirdiń ózi kórsetken.
Alla Taǵala alapat talant bergen Oljas Súleimenovtiń genetikalyq jadysynyń qýatty qalaýy ony sonaý túrkilik dáýirdiń sóz álemine súirelep, aqyry adamzat mádenietinde airyqsha qubylys «Az i Ia» ómirge kelgen joq pa?! Al, jurttyń bári Oljas pa? Oljas – bireý ǵoi!
Tili bar da sózi joq
Sózdegi keńdik – sanadaǵy keńdik. Ol óz kezeginde minezdegi keńdik, ómirdegi ustamdylyqqa alyp keler jol emes pe? Aspan qulap ketse de ańǵarmaityn atalarymyzdyń salmaqty tulǵasy men qazirgi shybyq timei shyńq eter shyjbalaq erlerimizdi salystyra qarasaq, syqpytymyz syn kótermes. Biz joǵaryda adam balasy óz genetikalyq jadysynyń alapat suranysyna laiyqty jaýap bere bilmese, ol jegi qurtqa ainalyp jan álemin ishten kemiretini týraly aityp edik, endi áni ózgergen, sózi jalańashtanǵan jurttyń minez, bolmysy da ózgeretinin kórip otyrmyz.
Biraz buryn bir basylymda «Shala qazaqtar» bilip júrińder, «naǵyz qazaqtar bizdiń baýyrymyz emes» degen maqal jariialanyp, avtor «naǵyz qazaqtar» dep ózi bólip alǵan topty biraz kústanalaǵan eken. «Naǵyz qazaqtar» jemqor bolady» dep te siltegen eken. Anyǵynda naǵyz qazaq uǵymy biik uǵym. Ol jemqor qazaqtyń tilinde sóilegenmen, sózine amal etpeitin qazaq eseptelinedi. Sebebi, naǵyz qazaqtar qaldyrǵan «Amanatqa qiianat júrmeidi» degen sóz bar. «Jasama» demeidi, «júrmeidi» deidi. Qiianat jasasań, kesiri aldyńnan shyǵady, óz aldyńnan shyqpasa, balańnyń aldynan, tipti kúnderdiń kúni («kúnderdiń kúni» dep hiiamet kúnin aitady. Patshalardyń patshasy – imperator degen sekildi búkil kúnderdiń qorytyndy kúnin osylai ataǵan ǵoi) aldyńnan shyǵady deidi. Mine, osy sóz boiynda bar, hal-qadirinshe amal etken qazaq memleket halyq isine jumsa dep amanattaǵan aqshaǵa qiianat jasar ma edi? Atalarymyz tanymy osylai edi. Mundai sózder tuǵyryna qona bastasa qazaq óz bolmysyna qaita bastady dep eseptei berińiz. Bylaiynsha qazaqtyń tilinde sóilegen adamnyń bárin «naǵyz qazaq» dep atap, onyń kemshiligin anaý atalarymyzǵa jabýǵa múlde bolmaidy.
Búirektiń siraqqa qandai qatysy bar?
Saýap. Qazaqtyń eki dúnie arasyn jalǵap jatqan «saýap» deitin sóz bar edi, táýelsizdik alyp, dinimizge qaita orala bastap edik, bul sóz de taǵyna otyra bastady. Áitpese, bul sózdiń kórmegeni joq. Keńes kezinde mazaqqa da ushyrady. Bireý mas bolyp bir iske dýshar bolsa «saýap bolypty» deitin edik. Saýapty emes kúnáli is edi ǵoi. Beinelep aitqanda bul mollany qinap araq ishkizgendei is edi. Shúkir, qazir olai aitý joǵalyp, óz maǵynasynda qoldanylyp júr. Iá, biz keibir sózdi mazaq qylǵanmen keibir sóz bizderdi de mazaq qyldy. Bul biz joǵaryda aitqan qazaq sóziniń jalań maǵyna emes, astarly keletinin, onyń adam sanasyn keńdikke jeteleitin ǵajaiyp qýat ekenin keibir «jaman sózderiniń» de boiyn jasyryp sálihaly jinalysqa kirip ketkeninen kórýge bolady.
Búirekten siraq shyǵarý. Osy bir turaqty tirkesti mańyzdy jinalys, toi-tomalaqtyń bárinde bir keremet sózdei-aq qoldanamyz ǵoi. Asylynda, bul ondai jerde aitýǵa bolmaityn basqa maǵynadaǵy sóz edi. Bala kúnimde kórshi aqsaqaldyń osy sóz shyqqanda «Ói jaman sóz aitpańdar» degeni esimde. Ol kezde «ottama, qyrtpa» degendi de jaman sózge jatqyzýshy edi ǵoi, sondaidyń biri shyǵar dep oilaitynmyn. Sóitsem, onan da qiyndaý sóz bolyp shyqty. Áp-ádemi, typ-tynysh ótip jatqan keńes, jinalystyń shyrqyn buzyp, aiqaiǵa basyp ketetin bir adamdar bolady ǵoi, bul sóz sondailarǵa qaratyp aitylǵan boqtyq sóz eken. Bala kúnimizde jurt «Jaqaidyń apasy» atap ketken, sózderine ádeii boqtyq qosyp sóileitin qyrsyq, elden erekshe bir kempir bolatyn. Birde sol kisiniń kelini osy sózdi aityp qaldy. Sonda apamyz, «Oibai-aý kelin, maǵan tartyp, jaman sózdi sen de jiberetin bolypsyń ǵoi» demesi bar ma? Sol kezde dastarhanda otyrǵan bir jigit ádeii me, shyn bilmedi me, «Apa, sonda ol jaman sóz be?» dep surady. Sóziniń jartysy álgindei sózden turatyn apamyzdyń kózi jainap ketedi mundaida. Myrs etip bir kúlip aldy da, «Búirek dep taqymyńdaǵy tasty aityp otyr, endi siraǵyn suramaityn shyǵarsyń» dep qarqyldap turyp kúlsin kep. Shái quiyp otyrǵan kelinniń eki beti órttei qyzaryp dalaǵa shyǵa jóneldi. Jigitter máz. «Ái apam-ailap» shek-silesi qatyp, kúlkiden óle jazdady. Sodan beri bir kisi sálihaly otyrysta osy sózdi aityp qalsa eriksiz myrs etetinim bar. Óte yńǵaisyz-aq endi.
Qyzdyń jasy – on segiz. Bul sózdi qyryq-elýdi erkin aralaǵan áielderge qarata da aita beretin boldyq. Taidan keiin qunan/baital degen sekildi on segizden keiin «otyrǵan qyz» atanatyn buryn. Sondyqtan osy sózge qalmas úshin qyzdy erterk qiiasyna qondyrýǵa asyǵatyn edi atalarymyz. Jiyrma besti kórmei qyz turmysqa shyqpaityn keiingi ýaqytta bul sóz de amalsyz ishin almastyryp el ishinde aman júr áiteýir.
Qyzdyń joly – jińishke. «Qyz onbeske kelgen shashynan kóp jalasy» degendei, kóldeneń sóz, kóp ósekke qalmas úshin, jińishke joldan taiyp ketpes úshin abailap júrýdi eskertken sóz edi bul. Ony toida tórt erkek bir áiel tileý aitýǵa shyqsa, «qyzdyń joly jińishke» degen siz bastańyz» -dep mikrofon usynamyz. Sózimiz durys-aq, biraq isimiz kerisinshe.
Paiǵambar jasy. Alpystan asqan, anyǵy 63-ke kelgen kisige «paiǵambar jasyńyz qutty bolsyn» deimiz. Al, qazaq paiǵambar jas dep 40 jasty aitqan. Sebebi, paiǵambarlyq mindet júktelgen, jaýapkershilikti arqalaýǵa ábden jaraityn jas degendi bildirý úshin. Paiǵambarymyz 63 jasynda qaitys boldy al, sonda anaý kisige, «endi siz de sol jasqa kelip qaldyńyz…» degen sóz be sonda? «Al, arǵy jaqqa ketetin ýaqytyńyz bolyp qaldy endi…» degen quttyqtaý bola ma? Qandai yńǵaisyz?! Joq, olai emes. Qazaq 25 jasty erekshe aitatyny, oǵan deiin jigittikpen artyq-kem qylǵan isi bolsa kóp adam oǵan keshirimmen qaraityn edi. Odan ótkennen keiin eskeýil sóz, oǵash qylyǵyńnyń bárine tiisinshe jaýap beresiń. Quddy zańdyq jaýapkershilikke tartylatyn jas sekildi. Mine, munyń bárinde mán-maǵyna, bolmys jatyr. Bárin bidiń ómir saltymyz, júris-turysymyzdy belgilep berip otyr. Alaida biz onyń kóbin umyttyq, birazyn teris qoldanyp, az sandy sózin kádege jaratqanymyz úshin de ózimizdi ájeptáýir sálihaly ulttyń ókili retinde sezinip qalatynymyz bar.
Qaqy. Keńes úkimeti tusynda qazaq miyna qanshama terminder shegedei qaǵylyp, tanymyn atala qyldy. Sonyń biri – «Quqyq» sózi. Ol Keńes úkimetine deiingi qazaqtyń sózdik qorynda joq sóz ekenine dálel keltirip jatpai-aq qoialyq. Qazaqta onyń ornynda «Qaqy» degen sóz bar edi. Ol ózgelerdiń aldynda Siz tarapynan óteletin mindetterdi meńzeitin edi. Balanyń ata-ana aldyndaǵy qaqylary, aǵaiynnyń bir-birine qaqylary, qysqasy Siz ainalańyzdyń qaqysyn berseńiz, ainalańyzdaǵylar óz ainalasyndaǵylardyń qaqysyn berse sonyń ishinde Siz de barsyz. Mine tepe-teńdik! Mine qazaqtyń demokratiiasy!
Quqy. Al, qazaqtyń miyna shegedei qaǵylǵan «Quqyq» sózine keleiik. Ol ózgelerdiń Siz tarapyna óteletin mindetterdi meńzeidi. Munda Sizdiń ózgeler aldyndaǵy mindet emes, ózgelerdiń Sizdiń aldyńyzdaǵy mindet birinshi kezekke shyǵady. Al, endi ózgeniń aldyndaǵy mindetińdi ysyryp qoiyp «Quhqym» dep qylǵynasyń kep. Onyń kimge kerek?!! Kim moiyndap jatyr?!! «Qyzmet qyl da mindet qyl» deidi qazaq. Aldymen Onyń qaqysyn ber, qaitarym – seniń qaqyń. Asyryp aitsam aiyp kórmessizder qazaqtyń osy kúnge aman jetýine bir sebep osy «qaqy» tanymy.
Balalarǵa ózgeniń aldyndaǵy qaqysyn emes, quqysyn úiretip órkókirektendirik. Qazirgi álemdik júie solai. Nemereńdei qyz «kóke, bul meniń quqym!» dese boldy, jasyń jetpisten, saqalyń belýardan asyp otyrsa da aýzyńdy jabasyń. Sosyn oinaqtap júrip ot basyp, oqý bitirmei jatyp oń jaqta otyryp jamanatty bolyp jatqany. Basyna is túspei turǵanda ersi qylyǵyna nalyp aǵalyq aqylyn aitqan adam bolsa «Bul meniń quqym, ózim bilem, qai zamanda júrsiz kóke-aý» dep miyǵynan kúler edi-aý. Sonda aǵaiyndyq, týystyq, dos-jarandyq qaqysyn bereiin dese, sony alýǵa qaýqarymyz qalmaǵan ba? Endi barlyǵy – bir basynda. Sharshaý, jalǵyzsyrý, depressiia, ashý, otbasylyq janjal, ómirden bezinýge deiin aparatyn qiyndyqtarmen torlanǵan maǵynasyz ómir.
Sóz saǵasy
Bir nárseni jańsaq túsinbeýimiz kerek. «Bul mal baǵyp, kóshpendi kún keshken burynǵyn zaman emes, ǵylym-bilimniń zamany» dep aqtala kórmeńiz, bul qaǵidalar barlyq ýaqytqa jaramdy zańdylyqtar negizine qurylǵan. Oǵan ǵasyrlar boiǵy tájiribeni qosyńyz. Sen ony kerek qylmaǵanyńmen ol óz orynynda myzǵymai tura beredi. Bylaiynsha taspen japalaqty ursań da japalaq óledi, japalaqpen tasty ursań da japalaq óledi degendei ziian shegetin – ózimiz.
Bir anyǵy qazaq óz bolmysyna búgingi kún turǵysynda qaita qaýyshýǵa májbúr. Eptep bet buryp ta keledi. Solai bolǵanda ǵana atalarymyz aita beretin «ushpaqqa» shyǵamyz. Salt-dástúrimizdegi burynǵy danalyq pen qazirgi shalalyqtar hám ózgergen urpaq ókinishteri jaiynda buiyrsa, aldaǵy ýaqytta aita jatarmyz.
Ularbek Nurǵalymuly, «Egemen Qazaqstan»
