Koronavirýs indetin jeńýdi maqsat tutqan álemniń beldi ǵalymdary indetke qarsy vaktsinany ázirleýge barynsha atsalysyp, dittegen maqsattaryna jetti.
Virýs shartarapty kezip ketken shaqta qazaq ǵalymdary da emin tabýǵa bilek sybana kirisip, otandyq vaktsina jasaý úshin baryn saldy.
Jasta bolsa, QazUAÝ halyqaralyq vaktsinologiia ortalyǵynyń direktory, professor, «Bolashaq» baǵdarlamasynyń stipendiaty, «Qazaqstannyń 100 jańa ecimi-2021» jalpyulttyq baiqaýynyń «Ǵylym jáne innovatsiia» nominatsiiasynyń jeńimpazy Qaisar Tabynovtyń ereń eńbegin aitpasqa bolmas.
Ol janýarlarǵa arnalǵan vaktsinalardy ázirleýge, zertteýge jáne óndiriske engizýge mamandanǵan jetekshi qazaqstandyq ǵalymdardyń biri.
Ol jáne onyń komandasy sońǵy 15 jyl ishinde joǵary patogendi qus tumaýy, jylqy tumaýy, brýtsellez sondai-aq adamnyń maýsymdyq tumaýy siiaqty qaýipti infektsiialarǵa qarsy 7 veterinariia vaktsinasyn jáne 3 meditsina vaktsinasyn jasai aldy.
Bul ázirlemelerdiń 60% -y qazirdiń ózinde sátti engizildi.
«Iá, jasyratyn joq bul ázirlemeler eldiń biologiialyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úlken úles qosty, sonymen birge importty almastyrý baǵdarlamasy tiimdi júzege asyryldy. Men ózim 2010 jyly kandidattyq dissertatsiiamdy qus tumaýyna qarsy vaktsinany taqyryp etip aldym. Sebebi 2008 jyldan bastap 2,0 milliard teńgeden astam qarajatqa 50 million dozadan astam qus tumaýyna qarsy vaktsina óndirildi. Onyń ázirlemeleri arasynda álemde teńdesi joq tumaý virýstyq vektorlaryna negizdelgen iri qara maldyń (iri qara maldyń) brýtsellezine qarsy vaktsina erekshe oryn alady.
Sońǵy 6 jyl ishinde bul vaktsina jan-jaqty synaqtan ótti, eń bastysy óndiriske engizildi, qazir is júzinde qoldanylýda» deidi qyrýar eńbek etken qaisar jigit.
Búginde otandyq ǵylym salasynda eleýli oryn alatyn jańalyqqa qulaq túrsek, jas ǵalymnyń komandasy DDSU kandidattar tizimine engizilgen eki COVID-19 vaktsinasyn (sýbbirlik inektsiiasy jáne intranazaldy nanovaktsina), sondai-aq allergiialyq rinit pen bronh demikpesin emdeýge arnalǵan vaktsina jasap shyǵarǵan.
Eki birdei vaktsina Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymynda tirkelipti. Ázirlegen vaktsinalardyń 60%-y qoldanysqa engen eken.
Qazirgi ýaqytta ol «COVID-19» jáne «allergiia» siiaqty ǵalamdyq problemalar boiynsha zertteýler júrgizýde.
«Qazaqstandyq ǵalymdar óz kúshterimen nanotehnologiia negizinde jasaǵan 2 vaktsinany klinikaǵa deiingi zertteýdiń sońǵy satysyna daiyndap jatyrmyz. Biz jasaǵan tásil túbegeili jańa tehnologiia dep aitýǵa bolady. NARUVAX-C19/Nano – murynǵa tamyzý arqyly beriletin vaktsina. Bul vaktsinany sintetitkalyq túrinde daiyndalǵan aqýyz negizinde jasadyq. Vaktsina daiyndaǵan ǵylymi tobymyzda Qazaq ulttyq agraralyq zertteý ýniversitetiniń janyndaǵy Halyqaralyq vaktsinologiia ortalyǵynyń qyzmetkerleri, Qazaq-japon innovatsiia ortalyǵynyń qyzmetkerleri jáne M.Aiqymbaev atyndaǵy asa qaýipti aýrýlardyń ǵylymi zertteý ortalyǵynyń ókilderi kirdi. Bolashaqta bul vaktsinalar tájiribege engizilip, qoǵamǵa úlesin qosady dep úmittenemiz» deidi Qaisar Tabynov.
Aita keteiik zertteýshiler makakalarǵa tájiribe jasaýdy aiaqtady, oǵan deiin tyshqandar men homiaktarǵa zertteý júrgizgen.
Nátijesinde vaktsina janýarlardy infektsiiadan qorǵap qana qoimai, virýsty 100% beitaraptandyrǵan.
Qazaqstandyq Naruvax-C19 vaktsinasy sońǵy kezeńge jetti jáne adam aǵzasyndaǵy klinikalyq zertteýlerge daiyn ekenin jetkizdi áńgime barysynda Qaisar myrza.
«Maimyldarǵa jasalǵan jumystar týraly sońǵy immýnogendilik derekterdi alǵannan keiin, adamdarda testileý jumysyn bastaýǵa bolady» deidi ǵalym. Otandyq ǵylym salasyna durys kóńil bólip, damytsaq ǵana kelesi syn-qaterlerge daiyn bolatynymyzdy jetkizdi áńgime barysynda Qaisar myrza. Búginde vaktsionologiia salasynda qarqyndy eńbek etip júrgen ǵalym, 17 jyldan beri janýarlar men qustarǵa, adamdarǵa arnalǵan infektsiialyq aýrýlarǵa qarsy vaktsina ázirleýmen ainalysyp keledi.
Óziniń komandasymen birge 10 vaktsina jasady. Onyń árqaisysy - otandyq biotehnologiianyń jeńisi deýge tolyq negiz bar. Alǵyrlyǵy men tabandylyǵy, ǵylymǵa degen mahabaty talai jetistikterge jetýge sebep bolyp júrgen janǵa sáttilik tiledik.
Qýanysh RAHMETOLLAULY
