Prezidenttiń osy bir mańyzdy bastamasynan keiin qoinaýyna túrli syr búkken elimizdiń túkpir-túkpirindegi qasietti jerlerge kóńil bólinip, osy bir mańyzdy nysandar arqyly jastardyń boiynda otansúigishtik qasietti qalyptastyrý baǵytyndaǵy jumystar qolǵa alynýda. Elimizdiń abyroi-bedelin asqaqtatatyn sondai mańyzdy jumystardyń biri Shyǵys Qazaqstan oblysy, Abai aýdanynda qolǵa alyndy. Qazaqtyń birtýar aqyny Abai Qunanbaevtyń kindik qany tamǵan Qaraýyl óńiri Qazaqstandaǵy mádeni-rýhani týrizmdi damytýǵa qolaily aimaqtardyń biri desek qatelespeimiz. Abai atamyzdyń rýhyna taǵzym etý úshin Jidebaiǵa elimizdiń túkpir-túkpirinen qysy-jazy halyq aǵylyp kelip jatady.
Endi sondai kóp halyq baratyn mádeni-rýhani nysandardyń qatary «Qońyr áýlie» úńgirimen tolyǵa túspekshi. Qaraýyl aýylynan 70-80 shaqyrym qashyqtyqta jatqan qasietti úńgirge aparatyn jol jóndelinip, elektr qýaty tartyla bastady. Bul óz kezeginde Abai aýdanynyń týristik tartymdylyǵyn arttyra túsetini anyq.
«Qońyr áýlie» úńgiri – Shyńǵystaýdyń syrt jaǵynda, Shaǵan ózeniniń boiyndaǵy Abai aýdany, Toqtamys aýylynan 18 shaqyrymdai jerdegi Aqtas taýynda ornalasqan. Qońyr áýlie úńgiri tabiǵi qubylystyń negizinde paida bolǵan. Aqtas taýynda ornalasqan úńgirdiń aýyzǵy qýysy syrttan qaraǵanda eleýsiz kórinedi. Tas úńgirdiń aýyzy Shaǵan ózeninen 500 metr jerden bastalady. Eni 80 metr, biiktigi 1,5 metrdei bolatyn jińishke dáliz arqyly kirgende keńeiip sala beretin úńgir bitisi ártúrli pishin ala otyryp tómenge bettei beredi. Jińishke dálizben solǵa burylǵanda úńgir keńeigen. Úńgirdiń oń qanatynan qýystar erekshelenip kórinedi. Buryn osy qýystarda shalqalai jatqan áiel zatynyń tastan qashalǵan músini bolǵan. Sonymen qatar, qariialardan jetken sózge sensek, osy qýystarda ertede 15-ke taiaý balbal tastardyń bolǵanyn aitady.
Úńgirmen ári júrseńiz úńgirdiń tóbesi kóterile beredi de, dálizden keiingi bólme tóbesi shańyraq keipin keltirip turady. Aspan kórinerdei keń shańyraq orynyn qalyń qatpar tas jaýyp tur. Úńgir ishimen boilai bergende tas joldar kúrt tómendep, kesek tastar tiktep, úńgir kóline bastap keledi.
Kóldiń kólemi jer asty sýy deńgeiiniń qubylýyna bailanysty ózgerip otyrady. Onyń uzyndyǵy – 25 m, eni – 10 metr, sýy – móldir, tushy. Kól sýynyń keremeti týraly el ishinde san túrli áńgimeler aitylyp júr. Kól sýy jyldyń tórt mezgilinde de bir temperatýrada bolady. Qazirgi kezde kóldi qasietti oryn dep keletinder arasynda sýyna jýynyp, táý etetinder sany jyldap artyp keledi.
Úńgir túbinde kólemi 35h5 metr bolatyn ekinshi kóldiń bar ekendigin osydan 5,6 jyl buryn ǵalym, professorlar zerttep, aityp ketipti. Ol kisilerdiń aitýynsha Qońyráýlie túbindegi kól jerasty teńizimen bailanysyp jatyr deidi.
«Qońyr áýlie» úńgiri sýynyń qasietimen ǵana emes, óz ataýyna bailanysty aitylatyn tarihi oqiǵalarǵa da bai. Qariialardyń aitýynsha, úńgirdiń ishinde Abai atamyzdyń esimi arapsha jazylǵan tas bolǵan. Al, syrtynda Sábit Muqanov, Muhtar Áýezovtiń esimderi jazylǵan tastary turǵan eken. Biraq keiinnen bul tastar ártúrli sebeptermen joǵalyp ketken.
Derekterge sensek Abai atamyz bul úńgirge jii kelip turǵandyǵy kóp aitylady. Aqynnyń Peterbordan kelgen uly Ábishti bir top joldastarymen sergip qaitý úshin «Qońyr áýliege» jiberýi Muhtar Áýezovtiń «Abai joly» epopeiasynyń «Ókinishte» atty taraýynda keńinen baiandalǵan.
Ábish tas músinge kóz salyp: «Áýlie minekei! Mynaý tósekshe qashalǵan tasty kórińdershi. Mynaý bas, mynaý iyq keskini! Uzyn dene, boiy bylai ketedi» – depti qasyndaǵy Maǵaýiia men Kákitaiǵa qarap.Úńgirden shyqqan soń Ábish pen joldastaryna Abaidyń aqyn inisi Kókbai Janataiuly úńgir tarihy týraly bir oqiǵany baiandap bergen.
Jońǵarlar qazaqtardan qorǵaný úshin osy «Qońyr áýlieni» panalaǵan. Abylaidyń qoly Arqany boilap, qýa soǵysyp kele jatqanda qalmaq qolynan tutqiylda qatty soqqy kóredi. Úńgirge kirip bekinip alǵan qalmaqtar bularǵa alǵyzbai qoiǵan eken. Sol kezde Abylaidyń qoiǵan sharttaryna sai jaýdan ailasyn asyryp, jeńiske jetken Qarakerei Qabanbai batyr dál osy jerde «Daraboz» atanady.
Tipti kei derekterde tarihi tulǵa Shyńǵys hannyń jerlengen jeri de osy «Qońyr áýlie» úńgiri dep te aitylady. Úńgir túbindegi kóldiń ishinde qupiia esik bar, sol esik taý astyndaǵy keń úńgirge aparady. Sol jerde Shyńǵyshan jerlengen degen de el ishinde boljamdar bar. Bul tarihi ańyz.
Abai aýdanynyń jastary joǵaryda aitqandai túrli ańyz áńgimelerdi estip, óskeni belgili. Jergilikti bilik oryndary mańyzdy mádeni-rýhani keshenge aparatyn joldy jóndep, elektr qýatyn tartýy aýdanymyzdyń áleýmettik-ekonomikalyq, rýhani turǵydan jańǵyrýyna yqpal etetin mańyzdy oqiǵa dep esepteimin. Bul rette qolyna qalam ustaǵan azamattar qarap jatpai, osyndai jumystardyń qyzý júrip jatqanyn oblystyq, respýblikalyq aqparat quraldarynda jazyp, aýdanymyzdyń týristik tartymdylyǵyn arttyra túsýge úles qossa degen tilegim bar. Mundai nasihat jumystary jastardyń óziniń týǵan ólkesin tanýǵa degen yqylasyn oiatyp, boiynda otansúigishtik qasietti damytatyny sózsiz. Sondyqtan jer-jerde qolǵa alynǵan mundai mańyzdy jumystardy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Týǵan jobasy» aiasynda keń kólemde nasihattap, rýhani turǵydan jańǵyrýymyzǵa óz úlesýimizdi qosýymyz qajet.
Aijan IMANTAEVA, ustaz
Qaraýyl aýyly, Abai aýdany, Shyǵys Qazaqstan oblysy.
