Baǵytymyz «jasyl ekonomika»
Memleket basyny Nursultan Nazarbaev «Qazaqstan-2050» strategiiasyn jariialaǵan Joldaýynda «Kómirsýtegi ekonomikasynyń dáýiri birte-birte aiaqtalyp kele jatyr. Adamzattyń ómir tirshiligi tek bir ǵana munai men gazǵa emes, energiianyń jańǵyrtylatyn kózderine negizdeletin jańa dáýirine qadam basýda. Energiianyń jańartylatyn kózderi jahandyq energetikalyq qaýipsizdiktiń basty elementteriniń biri bolyp sanalady. Munai men gazdyń álemdik deńgeidegi asa iri qorlaryn ielenetin bizdiń elimiz óziniń energetikalyq saladaǵy senimdi strategiialyq áriptestik pen ózara paidaly halyqaralyq yntymaqtastyq saiasatynan bir qadam da keiin sheginbeitin bolady», – dep atap ótken bolatyn.
Elimizde kómirsýtektiń aýqymdy qoryn ielengenine qaramastan, Qazaqstannyń «jasyl ekonomikany» damytyp, bul baǵyttaǵy perspektivalyq basymdyqtarǵa qatysty ustanymyn barynsha aiqyndaǵan. Sonmen qatar, Astanada EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń «Bolashaqtyń energiiasy» atty taqyryppen ótetini de Qazaqstanǵa «jasyl ekonomikany» órkendetýde úlken jaýapkershilikterdi artyra túsirýde. Osyǵan orai, Memleket basshysy «jasyl ekonomikaǵa» kóshý jónindegi arnaiy tujyrymdama ázirlep, el Úkimetiniń mańyzdy iske tastúiin kirsip ketýinen kóp úmit kútýimizge bolady.
Álem ne istep jatyr?
Qazir dúniejúziniń 50-den astam eli dástúrli emes qýat kózderi men jel energetikasyn damytýdy retteitin zań qabyldap, bul baǵytta jan-jaqty jumystar júrgizýde. Mundai erteńin oilaityn elderdiń qatarynda Qazaqstan da bar.
Bizdiń bul baǵytta arnaiy zań qalbyldap, bel býyp, bilek sybana kirisýimizge EKSPO halyqaralyq kórmesi aitarlyqtai qozǵaý salǵany anyq. Aldyna úlken maqsat qoiǵan Qazaqstan taiaý bolashaqta dástúrli emes qýat kózin damytqan AQSh, Qytai, Ispaniia, Norvegiia, Germaniia, Braziialiia jáne Úndistan syndy jetekshi elderdiń qatarynan kórinetin kún de alys emes.
Búginde EýroOdaq 2020 jylǵa deiin balamaly qýat kóziniń 20%-ǵa, al 2040 jyly 40%-ǵa deiin kóterýdi kózdep otyr. Mamandardyń esebinshe, qazirdiń ózinde jer sharyndaǵy 50 million úi ózine qajetti qýat kózin balamaly qýat kózderinen alýda.
Álemdik naryqta sońǵy ýaqyttar jel elektr stansalarynyń úlesi 30%-ǵa ulǵaisa, fotoelektrlik,iaǵni, kún kózinen qýat alatyn baǵyt 50%-ǵa deiin artqan. Qazir damyǵan elder dástúrli emes qýat kózin damytýǵa jyl saiyn 100-150 mlrd. dollarǵa deiin qarjy bólip otyrǵanynan kóp jaitty ańǵarýǵa bolady.
Irgedegi kórshimiz Qytai aldaǵy ýaqytta dástúrli emes qýat kózderin EýroOdaqtan artyq óndirip, qorshaǵan ortaǵa bólinetin ziiandy zattardy azaitýǵa basa mán berip otyr.
Otandyq jobalar
Eń bastysy Qazaqstanda dástúrli emes qýat kózderin damytýǵa keńinen jol ashatyn zańnamalyq bazanyń qalyptasqanyn airyqsha atap aitýǵa bolady. Osy rette elimizdiń Ortalyq Aziia elderi arasynda birinshi bolyp kómirqyshqyl gazyn az shyǵaratyn ekonmika qurýǵa bet burýy alǵa qadam basýdyń kórinisi emes pe?
EKSPO-2017 qarsańynda ǵalymdarymyz Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Kýrchatov qalasynda elimizde tuńǵysh ret tokomak termoiadrolyq reaktoryn iske qosyp, Qazaqstannyń eneregetikalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýde mańyzdy qadam jasady. Sol siiaqty Qazaqstan ǵalymdarynyń halyqaralyq tájiribelik termoiadrolyq reaktordy daiyndaýdaǵy ǵylymi zertteý jumystarǵa qatysýyn Qazaqstannyń energetikalyq tehnologiialardy damytyp jatqan iri elderimen tehnologiialyq transfert pen bilikti maman daiarlaý isiniń kókjiegin keńeite túsetini anyq. Budan basqa Nazarbaev Ýniversiteti men Ulybritaniianyń Sent-Endriýs ýniversitetimen birlesip, joǵarytiimdi kún bateriialaryn jasaýǵa qatysýy bolashaqta elimizde dástúrli emes qýat kózin damytýǵa negiz bolatyn bastama dep aitýǵa bolady.
Osy rette D.Qonaev atyndaǵy taý-ken isi ǴZI direktory Nikolai Sádýaqasov qatty jel aǵynynsyz-aq tiimdi jumys isteitin qondyrǵy qurastyryp, dúniejúziniń nazaryn Qazaqstanǵa aýdarýy úlken jetistik dep aitpasqa lajymyz joq. Damyǵan Eýropa elderindegi jel qondyrǵylary jylyna 2500-3000 saǵat jumys istese, bizdiń ǵalymnyń oilap tapqan qondyrǵy jylyna 6000-7000 saǵat jumys isteitinimen erekshelenýde. Búginde EKSPO kórmesinde jurtshylyq kópshilik nazaryna usynylyp, sheteldik meimandardyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzýda.
EKSPO týristeriniń nazaryna usynylǵan otandyq novatordyń sýtegimen jumys isteitin generatory da qonaqtardyń kózaiymyna ainaldy desek bolady. Joba avtory «QazStandart» seriktestiginiń direktory, ǵalym-ónertapqysh – Dias Oralov. Onyń generatoryn kólik quraldary men jylytý júielerine ornatyp, keńinen paidalanýǵa bolady eken.
Búginde ónertapqyshtyń jumysyna Ońtústik Koreianyń kólik qurastyratyn KIA kontserini quda túsip, kelsim-shartqa qol qoiǵan. Aldaǵy ýaqytta qazaq ǵalymy oilap tapqan genarator KIA kólikterine ornatylmaq. Sýtegimen jumys isteitin generator ádettegi qozǵaltqyshqa qaraǵanda janarmaidy 20-40%-ǵa únemdese, genaratordyń jumys isteý merzimin 30%-ǵa deiin arttyryp, motordyń kúshin 25%-ǵa deiin ulǵaitatymen erekshelenýde.
EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine osyndai mańyzdy jobalaryn usynǵan Qazaqstannyń energetikalyq qaýipsizdik salasynda qolǵa alǵan jumystary aldaǵy kúnderi óziniń nátijesin berip, elimizdiń abyroi-bedelin asyra túsetini sózsiz. Sondyqtan elimizde joǵary deńgeide ótip jatqan halyqaralyq sharanyń otandyq ǵylym men energetika salasyn damytýǵa tigizetin paidasy ushan-teńiz dep nyq senimmen aitýǵa bolady.
Nurlan JUMAHAN
