Bul neni bildiredi? Ýaǵyzdy orys tilinde de aitý ózekti ekenin ańǵartady ǵoi?
Bul oraida Shoikin: «Árine, qazaqtildi jamaǵat jinalǵan jerde orys tilinde ýaǵyz aitylmasy belgili. Degenmen, ýaǵyzdy oryssha aitý máselesi osy ýaqytqa deiin sheshimin tappaǵandyqtan qazir aldymyzdan shyǵyp otyr. Soraqysy teris dini aǵymdardyń ýaǵyzdary orys tilinde taraidy. Bul arada kitaptardy, aýdio-videolardy aityp otyrmyn. Búgingi kúni bizdiń el úshin teris dini aǵymdardan tónip otyrǵan qaýiptiń qanshalyqty ekenin ózderińiz de bilesizder», – degen.
Demek, din máselesiniń bir ushyǵy tilde jatyr ǵoi? Anyǵy, aqparattyq saiasatta. Qazaqtildige de, orystildige de ortaq dini aqparattyq jumys júrgizile me osy? Bul saýaldardy biz Qazaqstan musylmandary dini basqarmasynyń bólim meńgerýshisi, dintanýshy Ershat Ońǵarovqa qoidyq. Ol ne deidi?
«Adasqandar» bolsa pikirlesemiz
– Bilesizder, QMDB shamamen 2500 meshitti biriktirip otyr. Bas múfti Erjan Maiamerovtiń bastamasymen budan buryn aqparattyq-nasihattyq jumys júrgizetin 2 top qurylǵan. Munyń bireýi respýblikalyq deńgeidegi top. Quramynda aýzy dýaly, elge syily degen 33 dintanýshy-teolog bar. Birazy «Nur-Múbarak» islam ýniversitetinde dáris oqidy.
Ekinshi top aimaqtarda isteitin 300-ge jýyq dini qyzmetkerler bar.
– Biraq, ekeýiniń de maqsaty bir ǵoi?
– Árine. Qoǵamdy búldiretin, el ishine iritki salatyn ekstermistik ideialardyń oshaǵyn tabý, olardyń sóndirý. Meshitke keletin jamaǵattyń arasynda «adasqandary» bolsa pikirlesý, oiyn ózgertý. Sosyn, biz jalǵyz emespiz. Jumysty jergilikti ákimdiktermen, din isteri boiynsha basqarmalarmen birigip atqarýdamyz.
– Shoikinniń sózine qatysty taǵy bir saýal. Dini arbaýǵa túskenderdiń basym kópshiligi shynymen orystildiler me?
– Endi bul máseleni áriden bastaý kerek. Sheshenstandaǵy soǵysty alaiyq, mysaly. Mundaǵy soǵysqa iri-iri degen terroristik toptar atsalysqan. Tiisinshe, túrli memleketten kelgender óte kóp boldy. Bul Qazaqstanǵa da, onyń ishinde elimizdiń orystildi óńirlerine de qatysty. Ózderińiz bilesizder, qazaqy islam halqymyzdyń mádeni jáne dástúrli qundylyqtarymen tyǵyz bailanysyp jatyr.
Osy turǵydan alǵanda orystildi qazaqtar óz tilin bilmeýi sebepti islamnyń qazaqi túsinikterinen shet qaldy. Muny radikaldy kózqarastaǵy orystildi ýaǵyzshylar óz esebine paidalanyp ketti.
– Bul neni bildiredi sonda?
– Anyǵy, bizde orystildi teologtardyń, imamdardyń sany óte az. On saýsaqty túgel búge almaisyń, tipti. Orystildi qazaqtarmen orystildi imamdar jumys jasaityn bolady
– Iá, orystildi dintanýshylardyń jetispeitindigin ministr Ermekbaev ta aitqan. Al biraq osy máseleni sheshý jolynda nendei jumys júrgizilip jatyr?
– QMDB ekitildi imamdar men islamtanýshylardy ázirleýge kiriskeli biraz boldy. Osydan eki jyl buryn «Nur Múbárak» islam ýniversitetiniń janynan orystildi top ashyldy. «Nur Astana» meshitiniń janynan ashylǵan medresede orystildi imamdardy oqytyp jatyrmyz. Ainalyp kelgende, ýaqyttyń ózi bizge osyny mindettep otyr.
Bylaisha aitqanda, tildik kedergilerdiń kesirinen belgili bir dárejede aqparattyq vakýým qalyptasty. Qazirgi kúni orys tilindegi dini kitaptardyń kóptigi sonshalyq, tipti sanynan shatasasyń. Mundai kitaptar tek qaǵaz kúiinde emes, elektrondy túrde de jaryq kórip jatyr. Bulardy súzgiden ótkizý úshin dini saraptama aýadai qajet.
– Taǵy bir saýal, teris dini aǵymǵa túskenderdiń kópshiligi túrmede otyrǵanda-aq «adasqan» deidi. Osy ras pa?
– Joq. Buǵan birjaqty baǵa bergen durys bolmas. Árine, elden oqshaýlanǵan, abaqtydaǵyadamnyń ár qimylyn ańdyp otyra almasyń taǵy anyq. Men bilsem, qazir terroristik jáne ekstremistik áreketterge barǵany úshin Qazaqstandaǵy túrmelerde 400-ge tarta adam otyr. Biraq...Mysalǵa, imamdarmen kezdesýge, olardyń ýaǵyzyn tyńdaýǵa jazasyn ótegender de keledi. Olardyń keibiri dástúrli emes dini aǵymdardyń ókili bolýy múmkin. Alaida olardyń tarapynan qandai da bir radikaldylyqtyń belgisin baiqaǵan joqpyz.
Túrmelerdi aralaityn 96 imam bar
– Júieli túrde. Terrorizm men dini ekstremizm boiynsha sottalǵandar jatqan jalpy sany 67 koloniia bar bizde. Osy koloniialarǵa júieli túrde baryp turamyz.
– Mundai kezdesýlerdiń nátijesi qandai? Beti beri burylǵandar bar ma?
– Bar. Mysalǵa, byltyrǵy jyldyń qorytyndysy boiynsha ekstremizm boiynsha sottalǵan 400 adamnyń ishindegi 186-syn dástúrli dinimizge qarai bet burǵyzdyq.
– Qaidan bilesiz, bálkim syrt kózge sizder aitqan ustanymdardy qabyldaǵan bolyp kóringenimen, is júzinde kózboiaýshylyq jasaýy da múmkin ǵoi olardyń?
– Jasyrary joq, ondai da bolady. Jalpy terrorizm men dini ekstremizm boiynsha sottalǵandarmen 96 imamnan turatyn arnaiy top jumys isteidi. Bul aýyr jumys. Sebebi, mundai kezdesýde jazasyn óteýshiniń psihologiialyq jaǵdaiyna erekshe mán berý kerek. Álgi aitqan 96 imam jai ǵana din qyzmetkeri emes, sonymen qatar psihologtar. Olar osy maqsatta sheberligin shyńdaityn arnaiy treningten ótken. Sondyqtan siz aitqan, syrt kózge sózińizben kelisip, is júzinde ózinikin jasaityn qylmyskerlerdi olar birden ańǵarady.
– Ilgeride sóz ettińiz, bizde resmi tilde taralatyn teris aǵymdaǵy kitaptar kóp eken. Olarǵa qarsy qandai kúres júrip jatyr? Qaǵaz júzindegisi óz aldyna, internettegi qaptaǵan kúmándi kontenttiń kózin qalai joiýǵa bolady?
– Din isteri ministrligi, QMDB bolsyn Play Market pen AppStore-daǵy elektrondy kitaptardy súzgiden ótkizip otyramyz. Shyny kerek, mundaǵy qosymshalardyń kópshiligi shetelde tirkelgen. Olardy buǵattaý bizdiń quzyrymyzda emes, sondyqtan.
Sonda ne isteisizder, anyǵy ne istei alasyzdar?
– Belgili bir resýrsty nemese elektrondy kitapty buǵattaý týraly usynys jiberemiz. Onyń oryndalýy barysy óz aldyna, biraq...Avtorlyq quqyq degen bar ǵoi. Eń aldymen kontenttiń kúmándi ekenin dáleldeýge tyrysyp baǵamyz.
– Nátijesi bar ma?
– Bar. Sońǵy jyldary jalpy sany 3 myńnan asa kúmándi sait pen áleýmettik jelidegi paraqshalar buǵattaldy. Degenmen, olardyń ornyna jańasy paida bolatynyn da eskerý kerek. Bul búgin-erteń bitpeitin kúres, bylaisha aitqanda.
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
