Ol dintaný boiynsha elimizdegi irgeli oqý oryndarynda qazaqtildi aýditoriiaǵa arnap dáris oqidy. Ol – Artýr Artemev. Professor. Filosofiia ǵylymdarynyń doktory. Artemev «Qala men Dalanyń» – «salafizmge qarsy turar kúsh bar ma?» degen saýalyna jaýap berdi.
– Shynymen bar ma? Bar bolsa ol qandai, nendei kúsh?
– Bar. Ózimizden izdeýimiz kerek ony. Ol – qazaqy islam.
– Qazaqy islam?
– Iá. Qate estigen joqsyz. Dál solai. Bul arada qazaqy jáne klassikalyq sipattaǵy islamnyń bóle jaryp otyrǵan joqpyn.
– Degenmen, salafizmge qarsy turý úshin balama joldar izdeý kerek degińiz keledi ǵoi. Solai emes pe?
– Álbette. Aqtóbedegi jáne Almatydaǵy jaǵdaidan keiin bilik salafizmge qarsy ashyq kúresýge kiristi. Muny da bilesiz. Óitpeske amaly qalmady. Buryn da aitqanmyn, qazir de qaitalaiyn: salafizm – ýahabizmniń eń radikaldy tarmaǵy. Bizde qoiyp, ýahabtar, Arabiiadaǵy resmi dinniń ókilderi, minekei, solardyń ózi salaftardan irgesin aýlaq salyp jatyr. Nege? Sebebi, salafilerdiń minezi, is-áreketi olardyń tereńde tyǵylyp jatqan oi-nietin áshkereleidi.
– Ilgeridegi máselege qaita oralaiyqshy. Qazaqy islam degen túsinik burynnan bar ma, álde bertin paida boldy ma?
– Árine, erteden bar. Alysqa barmaiyq. Sovet úkimeti kezinde Qazaqstanda «halyqtyq» dep alatyn islam nasihattalǵan-tuǵyn. Al Iassaý siiaqty sopylardyń arqasynda islam Qazaqstanda paida bolǵan tusta qazaqtyń dástúr-saltymen úilese bastady. Sonyń arqasynda ol qazaqtardyń kiim kiiý úlgisinde, kúndelikti turmysynda tipti minez-qulqynda da óz ornyn tapty. Kirikti. Adaptatsiialandy, bylaisha aitqanda.
Aitalyq, qazaqta páránjá eshqashan qoldanysta bolǵan emes. Hidjab kise, tek egde jastaǵy áielder ǵana kigen. Al jastar jaǵy eshqashan bet-aýzyn búrkemelemegen. Er-azamattardyń ishinen de eshkim sholaq shalbar kimegen. Aita berse kóp qoi. Ainalyp kelgende qazaqy islamnyń osyndai óz erekshelikteri bar.
– Sebepsiz synamaimyn eshkimdi. Buǵan qatysty óz kózqarasym, óz pikirim bar. Bálkim, munysymen siz nemese sizdiń basylymnyń oqyrmandary kelispeýi múmkin. Ábsátter Derbisáli Arabiiadan oralǵanda ne istedi? Qazaqy islamnyń nyshandarymen kúrese bastady.
Ol dástúrli islamǵa qaishy keletin halyq dástúrin joiýdy belsendi túrde nasihattaýǵa kóshti.
– Demek...
– Joq, meniń bul sózimnen qorytyndy shyǵarýdyń qajeti joq. Tek kórgenimdi aityp otyrmyn. Istiń nasyrǵa shapqany sonshalyq, Derbisáli kieli oryndarǵa barýdy doǵarýǵa shaqyryp, mazarlardan arylyp, zirattardy jermen-jeksen etýdi usyndy.
Óz kezeginde sopylar qýǵyn-súrginge ushyrap, telearnalarda osy taqyryp tóńireginde aitys-talastar kóbeidi.
– Munyń barlyǵyn nege qazir aityp otyrsyz?
– Burynda da aitqanmyn. Sol kezde birneshe dintanýshylar, arasynda ózim de barmyn, Derbisáli tarapynan mundai pikirler aitý – qaýipti ekenin, qazaqtardy tutastai klassikalyq islamǵa úgitteý ýahabimzge bastar tikelei jol ekenin jipke tizgendei etip dáleldep, jetkizgenbiz. Biraq, bizdi kim tyńdaidy? Sózimiz dalaǵa ketti. Eshkim tyńdaǵan da, kelisken de joq. Al qazir she? Klassikalyq islamdy ashyq nasihattaý toqtatyldy. Anyǵy, erte bastan bastaý kerek edi muny.
– Munymen ne degińiz keledi?
– Baiqar bolsańyz, qazir de Qazaqstandaǵy musylmandardyń derligi halyqtyq islamdy ustanady. Hidjabty áielderdi barlyǵy birdei kimeidi. Negizinde, mundai dásúrdi Qytai men Mońǵoliiadan ata-jurtyna oralǵan oralmandar ákeldi. Sebebi, ol jaqtaǵy islam Qazaqstandaǵydan bólek. Iá, solai. Súnnitter barlyq jerde birdei emes qoi.
– Jaraidy, bul bólek áńgime. Toq eterin aitqanda, siz aitqan qazaq islam salafitterge toitarys berer halde me?
– Meniń oiym, egerde biz halyqqa qazaqy islamnyń ótkeni men búgini týraly kóbirek baiandaityn bolsaq, sol jón. Alaida, ókinishke qarai, bizdiń Dini basqarmadaǵylar osy máseleni kótersek, klassikalyq islamdy ustanýshylar aldynda dinbuzar keipinde bolamyz dep, qaýiptenedi. Solai.
– Mynadai pikir bar. Osy ustanymnyń jolynda júrgenderdiń: «islamdy memlekettik din retinde jariialaý kerek, biraq bul institýtqa eshqandai bilik bermeý kerek» degenin estigenbiz. Biraq bul ideia memlekettiń zaiyrlyǵymen qalai úilesetin bolady ózi?
– Úilespeidi árine. Jol bermeýge bolmaidy oǵan. Nege deseńiz, biz zaiyrlylyqtan aiyrylatyn bolamyz. Mundai jaǵdaida biz múldem bólek memlekette turatyn bolamyz. Máselen, Túrkiia basynan ótkendi muny. Atatúrik zaiyrlylyq ustanymynda boldy ǵoi. Munysy úshin ony áli kúnge deiin synaityndar bar. Túrkiiada bilikke musylman kóshbasshylary kelgennen keiin barlyǵy ózgerip sala berdi. Alaida Qazaqstanda zaiyrlylyqtan aiyrylýdyń taǵy bir qaýiptiligi bar — biz kóp konfessionaldy memleketpiz.
– Bilsek, siz orystildi ǵana emes, qazaqtildi stýdentterge, qazaqtildi aýditoriiaǵa dáris oqisyz. Solardan (stýdentterden) dinge ne úshin kelgenin surap bilgen kezderińiz boldy ma?
– Jalpy din taqyrybyna kelgende ashyq pikiralmasýdy quptaimyn. Iá, suraityn kezderim kóp. Jumysym ǵoi.
– Olar ne deidi sonda?
– Kópshiligi otbasylyq dástúrlerdi alǵa tartady. Aqiqaty mynaý: dinge óziniń shyn senimimen kelgender sirek bizdiń elde. Ásirese, jastar arasynda. Aitalyq, meniń jeti dintanýshy magistrantymnyń arasynda tek bir qyz ǵana islamdy óziniń senimine sai qabyldaǵan
Ol hidjab kiip júredi, barlyq dini ádet-ǵuryptar men dástúrlerdi saqtap, kúndelikti meshitke baryp, namaz oqidy, únemi dini ádebietti oqyp, bilimin kóterip otyrady. Qalǵandarynyń aty ǵana musylman.
– Sonda qalai bolǵany?
– Bilmeimin, bálkim bul úrdis shyǵar, bálkim basqa bir qubylys. Qazirgi jastardyń arasynda saýaty men kózqarasy tolyq pispei jatyp musylman ataný sánge ainalǵan. Negizinen, qudaiylyq taratý moldanyń qatysýymen ótedi, alaida shaqyrylǵandardyń kópshiligi bas kiimsiz keledi. Mine, osyndai mysaldardy kóptep keltirýge bolady.
Belgilisi, dindi kópshilikke óte sypaiy, asqan ádeptilikpen jetkizgen jón. Ókinishke orai, búgingi kúni jibi túzý sarapshylardyń kópshiligi suranysqa ie emes. Shet qalǵan. Qaýipti bul. Mundai jaǵdaida Qazaqstandaǵy dini máselelermen bilimi men dini nanymy kúmán týdyratyn tulǵalar ainalysatyn bolady. Ondailar aramyzda júr, ókinishke orai...
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan, Aiaýlym Shaimardan
