ول دٸنتانۋ بويىنشا ەلٸمٸزدەگٸ ٸرگەلٸ وقۋ ورىندارىندا قازاقتٸلدٸ اۋديتوريياعا ارناپ دەرٸس وقيدى. ول – ارتۋر ارتەمەۆ. پروفەسسور. فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. ارتەمەۆ «قالا مەن دالانىڭ» – «سالافيزمگە قارسى تۇرار كٷش بار ما?» دەگەن ساۋالىنا جاۋاپ بەردٸ.
– شىنىمەن بار ما? بار بولسا ول قانداي, نەندەي كٷش?
– بار. ٶزٸمٸزدەن ٸزدەۋٸمٸز كەرەك ونى. ول – قازاقى يسلام.
– قازاقى يسلام?
– يە. قاتە ەستٸگەن جوقسىز. دەل سولاي. بۇل ارادا قازاقى جەنە كلاسسيكالىق سيپاتتاعى يسلامنىڭ بٶلە جارىپ وتىرعان جوقپىن.
– دەگەنمەن, سالافيزمگە قارسى تۇرۋ ٷشٸن بالاما جولدار ٸزدەۋ كەرەك دەگٸڭٸز كەلەدٸ عوي. سولاي ەمەس پە?
– ەلبەتتە. اقتٶبەدەگٸ جەنە الماتىداعى جاعدايدان كەيٸن بيلٸك سالافيزمگە قارسى اشىق كٷرەسۋگە كٸرٸستٸ. مۇنى دا بٸلەسٸز. ٶيتپەسكە امالى قالمادى. بۇرىن دا ايتقانمىن, قازٸر دە قايتالايىن: سالافيزم – ۋاحابيزمنٸڭ ەڭ راديكالدى تارماعى. بٸزدە قويىپ, ۋاحابتار, ارابيياداعى رەسمي دٸننٸڭ ٶكٸلدەرٸ, مٸنەكەي, سولاردىڭ ٶزٸ سالافتاردان ٸرگەسٸن اۋلاق سالىپ جاتىر. نەگە? سەبەبٸ, سالافيلەردٸڭ مٸنەزٸ, ٸس-ەرەكەتٸ ولاردىڭ تەرەڭدە تىعىلىپ جاتقان وي-نيەتٸن ەشكەرەلەيدٸ.
– ٸلگەرٸدەگٸ مەسەلەگە قايتا ورالايىقشى. قازاقى يسلام دەگەن تٷسٸنٸك بۇرىننان بار ما, ەلدە بەرتٸن پايدا بولدى ما?
– ەرينە, ەرتەدەن بار. الىسقا بارمايىق. سوۆەت ٷكٸمەتٸ كەزٸندە قازاقستاندا «حالىقتىق» دەپ الاتىن يسلام ناسيحاتتالعان-تۇعىن. ال ياسساۋ سيياقتى سوپىلاردىڭ ارقاسىندا يسلام قازاقستاندا پايدا بولعان تۇستا قازاقتىڭ دەستٷر-سالتىمەن ٷيلەسە باستادى. سونىڭ ارقاسىندا ول قازاقتاردىڭ كيٸم كييۋ ٷلگٸسٸندە, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىندا تٸپتٸ مٸنەز-قۇلقىندا دا ٶز ورنىن تاپتى. كٸرٸكتٸ. اداپتاتسييالاندى, بىلايشا ايتقاندا.
ايتالىق, قازاقتا پەرەنجە ەشقاشان قولدانىستا بولعان ەمەس. حيدجاب كيسە, تەك ەگدە جاستاعى ەيەلدەر عانا كيگەن. ال جاستار جاعى ەشقاشان بەت-اۋزىن بٷركەمەلەمەگەن. ەر-ازاماتتاردىڭ ٸشٸنەن دە ەشكٸم شولاق شالبار كيمەگەن. ايتا بەرسە كٶپ قوي. اينالىپ كەلگەندە قازاقى يسلامنىڭ وسىنداي ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸ بار.
– سەبەپسٸز سىنامايمىن ەشكٸمدٸ. بۇعان قاتىستى ٶز كٶزقاراسىم, ٶز پٸكٸرٸم بار. بەلكٸم, مۇنىسىمەن سٸز نەمەسە سٸزدٸڭ باسىلىمنىڭ وقىرماندارى كەلٸسپەۋٸ مٷمكٸن. ەبسەتتەر دەربٸسەلٸ ارابييادان ورالعاندا نە ٸستەدٸ? قازاقى يسلامنىڭ نىشاندارىمەن كٷرەسە باستادى.
ول دەستٷرلٸ يسلامعا قايشى كەلەتٸن حالىق دەستٷرٸن جويۋدى بەلسەندٸ تٷردە ناسيحاتتاۋعا كٶشتٸ.
– دەمەك...
– جوق, مەنٸڭ بۇل سٶزٸمنەن قورىتىندى شىعارۋدىڭ قاجەتٸ جوق. تەك كٶرگەنٸمدٸ ايتىپ وتىرمىن. ٸستٸڭ ناسىرعا شاپقانى سونشالىق, دەربٸسەلٸ كيەلٸ ورىندارعا بارۋدى دوعارۋعا شاقىرىپ, مازارلاردان ارىلىپ, زيراتتاردى جەرمەن-جەكسەن ەتۋدٸ ۇسىندى.
ٶز كەزەگٸندە سوپىلار قۋعىن-سٷرگٸنگە ۇشىراپ, تەلەارنالاردا وسى تاقىرىپ تٶڭٸرەگٸندە ايتىس-تالاستار كٶبەيدٸ.
– مۇنىڭ بارلىعىن نەگە قازٸر ايتىپ وتىرسىز?
– بۇرىندا دا ايتقانمىن. سول كەزدە بٸرنەشە دٸنتانۋشىلار, اراسىندا ٶزٸم دە بارمىن, دەربٸسەلٸ تاراپىنان مۇنداي پٸكٸرلەر ايتۋ – قاۋٸپتٸ ەكەنٸن, قازاقتاردى تۇتاستاي كلاسسيكالىق يسلامعا ٷگٸتتەۋ ۋاحابيمزگە باستار تٸكەلەي جول ەكەنٸن جٸپكە تٸزگەندەي ەتٸپ دەلەلدەپ, جەتكٸزگەنبٸز. بٸراق, بٸزدٸ كٸم تىڭدايدى? سٶزٸمٸز دالاعا كەتتٸ. ەشكٸم تىڭداعان دا, كەلٸسكەن دە جوق. ال قازٸر شە? كلاسسيكالىق يسلامدى اشىق ناسيحاتتاۋ توقتاتىلدى. انىعى, ەرتە باستان باستاۋ كەرەك ەدٸ مۇنى.
– مۇنىمەن نە دەگٸڭٸز كەلەدٸ?
– بايقار بولساڭىز, قازٸر دە قازاقستانداعى مۇسىلمانداردىڭ دەرلٸگٸ حالىقتىق يسلامدى ۇستانادى. حيدجابتى ەيەلدەردٸ بارلىعى بٸردەي كيمەيدٸ. نەگٸزٸندە, مۇنداي دەسٷردٸ قىتاي مەن موڭعولييادان اتا-جۇرتىنا ورالعان ورالماندار ەكەلدٸ. سەبەبٸ, ول جاقتاعى يسلام قازاقستانداعىدان بٶلەك. يە, سولاي. سٷننيتتەر بارلىق جەردە بٸردەي ەمەس قوي.
– جارايدى, بۇل بٶلەك ەڭگٸمە. توق ەتەرٸن ايتقاندا, سٸز ايتقان قازاق يسلام سالافيتتەرگە تويتارىس بەرەر حالدە مە?
– مەنٸڭ ويىم, ەگەردە بٸز حالىققا قازاقى يسلامنىڭ ٶتكەنٸ مەن بٷگٸنٸ تۋرالى كٶبٸرەك باياندايتىن بولساق, سول جٶن. الايدا, ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ دٸني باسقارماداعىلار وسى مەسەلەنٸ كٶتەرسەك, كلاسسيكالىق يسلامدى ۇستانۋشىلار الدىندا دٸنبۇزار كەيپٸندە بولامىز دەپ, قاۋٸپتەنەدٸ. سولاي.
– مىناداي پٸكٸر بار. وسى ۇستانىمنىڭ جولىندا جٷرگەندەردٸڭ: «يسلامدى مەملەكەتتٸك دٸن رەتٸندە جارييالاۋ كەرەك, بٸراق بۇل ينستيتۋتقا ەشقانداي بيلٸك بەرمەۋ كەرەك» دەگەنٸن ەستٸگەنبٸز. بٸراق بۇل يدەيا مەملەكەتتٸڭ زايىرلىعىمەن قالاي ٷيلەسەتٸن بولادى ٶزٸ?
– ٷيلەسپەيدٸ ەرينە. جول بەرمەۋگە بولمايدى وعان. نەگە دەسەڭٸز, بٸز زايىرلىلىقتان ايىرىلاتىن بولامىز. مۇنداي جاعدايدا بٸز مٷلدەم بٶلەك مەملەكەتتە تۇراتىن بولامىز. مەسەلەن, تٷركييا باسىنان ٶتكەندٸ مۇنى. اتاتٷرٸك زايىرلىلىق ۇستانىمىندا بولدى عوي. مۇنىسى ٷشٸن ونى ەلٸ كٷنگە دەيٸن سىنايتىندار بار. تٷركييادا بيلٸككە مۇسىلمان كٶشباسشىلارى كەلگەننەن كەيٸن بارلىعى ٶزگەرٸپ سالا بەردٸ. الايدا قازاقستاندا زايىرلىلىقتان ايىرىلۋدىڭ تاعى بٸر قاۋٸپتٸلٸگٸ بار — بٸز كٶپ كونفەسسيونالدى مەملەكەتپٸز.
– بٸلسەك, سٸز ورىستٸلدٸ عانا ەمەس, قازاقتٸلدٸ ستۋدەنتتەرگە, قازاقتٸلدٸ اۋديتوريياعا دەرٸس وقيسىز. سولاردان (ستۋدەنتتەردەن) دٸنگە نە ٷشٸن كەلگەنٸن سۇراپ بٸلگەن كەزدەرٸڭٸز بولدى ما?
– جالپى دٸن تاقىرىبىنا كەلگەندە اشىق پٸكٸرالماسۋدى قۇپتايمىن. يە, سۇرايتىن كەزدەرٸم كٶپ. جۇمىسىم عوي.
– ولار نە دەيدٸ سوندا?
– كٶپشٸلٸگٸ وتباسىلىق دەستٷرلەردٸ العا تارتادى. اقيقاتى مىناۋ: دٸنگە ٶزٸنٸڭ شىن سەنٸمٸمەن كەلگەندەر سيرەك بٸزدٸڭ ەلدە. ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا. ايتالىق, مەنٸڭ جەتٸ دٸنتانۋشى ماگيسترانتىمنىڭ اراسىندا تەك بٸر قىز عانا يسلامدى ٶزٸنٸڭ سەنٸمٸنە ساي قابىلداعان
ول حيدجاب كيٸپ جٷرەدٸ, بارلىق دٸني ەدەت-عۇرىپتار مەن دەستٷرلەردٸ ساقتاپ, كٷندەلٸكتٸ مەشٸتكە بارىپ, ناماز وقيدى, ٷنەمٸ دٸني ەدەبيەتتٸ وقىپ, بٸلٸمٸن كٶتەرٸپ وتىرادى. قالعاندارىنىڭ اتى عانا مۇسىلمان.
– سوندا قالاي بولعانى?
– بٸلمەيمٸن, بەلكٸم بۇل ٷردٸس شىعار, بەلكٸم باسقا بٸر قۇبىلىس. قازٸرگٸ جاستاردىڭ اراسىندا ساۋاتى مەن كٶزقاراسى تولىق پٸسپەي جاتىپ مۇسىلمان اتانۋ سەنگە اينالعان. نەگٸزٸنەن, قۇدايىلىق تاراتۋ مولدانىڭ قاتىسۋىمەن ٶتەدٸ, الايدا شاقىرىلعانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ باس كيٸمسٸز كەلەدٸ. مٸنە, وسىنداي مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى.
بەلگٸلٸسٸ, دٸندٸ كٶپشٸلٸككە ٶتە سىپايى, اسقان ەدەپتٸلٸكپەن جەتكٸزگەن جٶن. ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ كٷنٸ جٸبٸ تٷزۋ ساراپشىلاردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سۇرانىسقا يە ەمەس. شەت قالعان. قاۋٸپتٸ بۇل. مۇنداي جاعدايدا قازاقستانداعى دٸني مەسەلەلەرمەن بٸلٸمٸ مەن دٸني نانىمى كٷمەن تۋدىراتىن تۇلعالار اينالىساتىن بولادى. وندايلار ارامىزدا جٷر, ٶكٸنٸشكە وراي...
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان, اياۋلىم شايماردان
