AQSh-taǵy bedeldi de belgili uiym – Aziialyq qoǵam uiymdastyrǵan konferentsiianyń barysynda Djordj Sorospen pikirtalasymdy eske túsire ketýdi jón kórdim.
Bul forým Almatyda 2005 jyly maýsymda, iaǵni prezidenttik sailaýdan jarty jyl buryn ótken. Sondyqtan atalǵan konferentsiiaǵa buqaralyq aqparat quraldary men elimizde jumys istep jatqan sheteldik kompaniialar zor qyzyǵýshylyq tanytty.
Djordj Soros jóninde birer sóz. Ol valiýtalyq birjalardaǵy ailaly, ákki operatsiialar barysynda ózine asa úlken bailyq jiyp alǵan milliarder, óziniń asyp-tasqan kúsh-jigerin (aqshasyn da) jer sharynyń eýraziialyq bóligindegi demokratiialyq protsesterdi qoldaýǵa jumsap otyrady.
Ol KSRO men Iýgoslaviianyń ornynda qurylǵan jańa táýelsiz memleketterge airyqsha nazar aýdardy. Demokratiianyń óristeýinde tabysqa qol jetkizý úshin Soros «Ashyq qoǵam» degen maǵynasy san qyrly ataýmen arnaiy qor qurady. Bul mekeme «tranzitti» elderge batys qundylyqtaryn engizýdiń quraly retinde daý-damaily, shyrǵalańdy ataqty ielendi.
Keibir saiasatkerler senimmen aityp júrgendei, bul qordyń qyzmeti damýshy elderdiń ishki máselesine qol suǵýǵa baǵyttalǵan dep birjaqty aitýǵa bolmaidy.
Sorostyń jolyn ustanýshylar ziiatkerlik qundylyqtardy qoldaý men qoǵamdyq ǵylymdardy damytýda kóptegen paidaly sharýalar atqarady.
Aziia qoǵamy konferentsiiasynyń bastalýy jaibaraqat jaǵdaida ótip jatty, býyrqanysty pikirtalastardyń eshbir nyshany da baiqalmady. Aziia qoǵamynyń prezidenti Richard Holbrýktyń, eń basty qonaqtyń ózin sál erkindeý ustaǵany ǵana kózge birden shalyndy.
Bul kisi AQSh memlekettik hatshysynyń orynbasary retinde kezinde aty álemge tanylǵan.
Ataqty diplomat konferentsiiany uiymdastyrýshylardyń forýmnyń amerikalyq tobyn basqarý jónindegi shaqyrýyn qabyl aldy. Ol bizdiń óńirge alǵash ret keldi.
Osy konferentsiianyń ústinde Holbrýk meni «keynote speaker», iaǵni negizgi baiandamashy dep tanystyryp, meniń esimimdi estir qulaqqa tanymastai buzyp aitty jáne ómirbaianymnyń keibir naqty faktilerin shatastyryp aldy.
Men, árine, bul shalaǵailyqqa asa mán berip jatpadym, alǵashqy sózimdi Almaty forýmyna qatysýǵa iltipat tanytqan amerikalyq qonaqtyń atyna maqtaý aitýdan bastadym.
Aziialyq qoǵamnyń joǵary bedel deńgeiin jáne shetelderdiń saiasi toptary, diplomatiiasy men biznes qoǵamdastyǵy qatysqan sapalyq quramyn eskere kele, sóileitin sózime barynsha jaýapkershilikpen daiyndaldym.
Qarsańdaǵy kúni aǵylshyn tilinde qazirgi zamanǵy halyqaralyq ahýaldyń meilinshe ótkir problemalaryna degen kózqarastarymyzdy baiandaityn konspekt jasap alǵan edim.
Qoshemet qolshapalaqtaýlardan soń konferentsiiaǵa qatysýshylardyń suraqtaryna jaýap berdim de, eski tanystarymmen qosh-esendesip, konferentsiia zalynan shyǵyp ketetinimdi ańǵarttym.
Sonyń artynsha Holbrýk qasyma kelip, kelesi sessiiada qozǵalatyn máseleniń basty tulǵasy Soros bolatynyn aityp, qalýymdy ótindi. Men qarsylyq bildirip jatpadym, áldebir qyzyqtyń bolaryn ishtei sezgendei edim.
Sorostyń syny
Budan keiingi áńgime betalysy meniń oilaǵanymnan da asyp tústi.
Saiasi metsenat kóp sóz talastyryp jatpai, tótenshe ári týrasynan qazaqstandyq bilikti synaýdan bastady.
Áitse de Sorostyń bizdiń elimiz týraly aitqany bul rette «syn» degen sózdiń mán-maǵynasynan alshaq ketti. Jýrnalisterdiń biri ondyqtan dáldep atqandai, bul qazaqstandyq biliktiń ishki saiasatyna «ańdatpai kelip aýyz salǵandai» bolyp shyqty.
Baiandamashy jasynyń egdeligine qaramastan, oi-sanasy sergek, jigerli adam eken.
Omyraý qaltasynan mátin jazylǵan paraqsha qaǵazdy alyp, aýditoriianyń ózine burylǵan nazaryna masattanǵan qalpynda daýsyn salmaqtap, aiyptaý tujyrymyn oqi bastady.
Soros Qazaqstannyń saiasi reformada keiin qarai quldyraǵanyn, shyn máninde, eldi basqarýdyń qýǵyn-súrgindik ádisine deiin tómendegenin málimdedi. Onyń aitýynsha, bizdiń elimiz jol airyǵynda tur, onda aq pen qaranyń kúresi jatyr, bilik avtoritarizmge, demokratiiaǵa qysym jasaýshylyqqa, totalitarizmge qarai quldyrap barady.
Bul Soros sóziniń saiasi turǵydaǵy bóligi eken.
Onyń sóziniń ekonomikalyq quramdasy Ulttyq qordyń qarajatyn «ádiletti turǵydan» bólý kerek degenge kelip saidy. Bul oraida ol Aliaskanyń tájiribesine silteme jasady.
Valiýtamen saýdagerlik jasaýdan úlken bailyqty ielengen ataqty biznesshiniń aýzynan mundai paiymdy estý tipti de tańǵalarlyqtai bolǵanyn aityp jatýdyń ózi artyq.
Basqa-basqa, mundai saiasattyń teris saldaryn onyń anyq bilýi kerek edi ǵoi. Onyń bul aqyl úiretýshilik sózine ekonomika ministri Q.Kelimbetov dáleldi jaýap berdi, ol Aliaska tájiribesin aqsha massasyna qatań shekteý men memlekettik qarajatqa baqylaý jasaý saiasatyn júrgizip otyrǵan Qazaqstanǵa qoldanýdyń qatelik ekenin aitty.
Basqasha bolǵan jaǵdaida bizdiń elimiz infliatsiianyń shyrmaýyna túsýi múmkin, mundai jaǵdaidy ol 90-jyldardyń basynda keshirgen bolatyn.
Synǵa jaýap
Budan soń meniń pikirtalasqa shyǵýyma týra keldi.
Men Sorostyń Qazaqstan demokratiianyń paidasyna túbegeili tańdaý jasai almai, kópe-kórneý keri sheginis jasap otyr degen pikirine qarsylyq bildirdim.
Bizdiń elimizdiń áli jas ekenin, óziniń tarihi tańdaýyn áldeqashan, Sorospen tanysqanǵa deiin jasaǵanyn basa aittym.
Táýelsizdiginiń 13-jyldyǵyn taiaýda ǵana atap ótken elden erkin qoǵam qurýdyń ǵasyrlyq dástúrin ielengen memleketterge tán demokratiialyq qundylyqtarǵa jetýdi talap etý ádildikten alshaq ketken qisynsyzdyqqa jatar edi.
Bul degenińiz – júz jasaǵan qart adamnyń danalyǵyn ómir jolyn endi bastaǵan jasóspirimnen talap etkendei. Elimizdiń saiasi damýyndaǵy aiqyn ilgerileýlerdi bostan-bosqa synap, teristeýdiń ornyna Soros neǵurlym oily da syndarly pikirin aitsa, Qazaqstan jurtshylyǵy munysyn laiyqty baǵalar edi.
Óitkeni Qazaqstan óziniń demokratiialyq damýyna qatysty aitylar iskerlikti, baiypty keńeske zárý.
Meniń sózimdi sheteldik jýrnalister men saiasatshylar ǵana emes, sheteldik kompaniialardyń ókilderi tola otyrǵan zal qoshemetpen qabyldady.
Aýditoriianyń yńǵaiynan amerikalyq «missionerlerdiń» «jarapazany» basqa elderde qoldaý tappaitynyn ańǵarǵan sezimmen shyqtym. Jáne bir qyzyǵy, osyndai áreketterdi basqa elderge, ásirese Irak soǵysynan keiin Amerikaǵa qarsy kóńil kúidiń órshýinen ýaiym jegen AQSh-tyń óz azamattary da quptai qoimaidy.
Otyrys aiaqtalǵan soń amerikalyq kompaniialardyń ókilderi maǵan kelip, eldegi investitsiialyq ahýal men demokratiia qurý jolynda kóp sharýa tyńdyrǵan qazaq kóshbasshysyna shabýyl jasaimyn dep Sorostyń «asyra silteńkirep» jibergenin aitysty.
Sorosqa kelsek, ol ózine qarsy jasaǵan qyzý shabýylyma eshbir ókpe saqtamady. Ekeýara «jyly tilqatysýlardan» keiin bizder saiasi reformalar men azamattyq qoǵam qurý jóninde sóz qozǵadyq.
Maqsat oryndaldy
Qazaqstanǵa Sorostyń qalai qaraityny Aziia qoǵamy konferentsiiasynda onyń sóilegen sózinen-aq bilinip qaldy. Ol aldyna qoiǵan mindetin ózi oilaǵanynan da asyra oryndaǵanyn moiyndaý kerek.
Onyń sózin kóptegen aqparat agenttikteri sol zamatta taratyp úlgerdi. Maqsat oryndaldy, Qazaqstanda demokratiia men azamattyq erkindik máselesinde bári de oidaǵydai emes ekendigin álem bildi.
Sabasyna túsken Sorospen áńgime ústinde men bul jáitti jaqsy túsinip otyrdym. Onyń sol jalaqor sózi jaýapsyz qalmaǵany ǵana kóńilge medeý boldy, oǵan qarata aitylǵan qarsy ýáji bar jaýaptar qysqartylyp berse de, sheteldik BAQ quraldarynyń jańalyq habarlarynda kórinis tapty.
Meniń sózim jandy jerine tigen oppozitsiia basshylarynyń biriniń qarsylyq bildirgeni esimde qalypty.
Ol sóz alyp, qoianshyǵy ustaǵan adamdai dúrse qoia berdi. Abyrjyp-abdyraǵan álgi baiǵus bulardyń aldynda «keńes diplomatiiasynyń naǵyz ókili» sóilegenin aityp, shyn máninde, aiqaiǵa basty.
Onyń aitýynsha, Qazaqstannyń syrtqy ister ministri Karib daǵdarysy kezinde shyndyqty jurttan jasyryp, keńes zymyrandarynyń Kýbada ornalasqanyn búrkemelegen Gromykodan eshbir aiyrmasy bolmady.
Osy arada sheshen keńes diplomatiiasy basshysynyń sol zulymdyǵyna, sirá qatty shamdanyp ketken bolýy kerek, Sorostyń bas shulǵyp, maquldaýyn arqalanyp, ministrdiń aitqanyna eshqandai da senbeý kerek, ol sheteldiń qoǵamdyq pikirin ádeii adastyrýǵa tyrysyp otyr dep málimdeme jasady.
Osy shataqtyń eriksiz kýágeri bolǵan kópshilik óz oiyn ózi qyzyqtap masattanǵan sheshenniń sýdyr sózin estýden yńǵaisyzdanyp otyrǵandai kórindi maǵan, óitkeni bilikke narazylyǵyn, janjalsyz ári órekpimei-aq, ózi meilinshe unatpaityn el basshylyǵyna shara qoldanýǵa shaqyrmai-aq, basqasha túrde aitýyna bolar edi.
Sorostyń sabasyna túsýiniń mánisi
Sorostyń sabasyna túsýiniń mánisi, keiin málim bolǵandai, tipti qarapaiym eken. Óziniń álgi qatqyl sózinen keiin ony bizdiń prezident qabyldap, baiypty mánerimen Qazaqstannyń ishki saiasatyn túsindirip beredi.
Osy áńgimeden soń «ońtailastyrǵysh» mamandar ony jan-jaǵynan qaýmalap, keleshegi joq saiasi jobalarmen ainalysýdy toqtatyp, biznes salasyndaǵy qolda bar múmkindikterge kóńil aýdarýǵa usynys-keńesterin aitady.
Epti de ańǵarymdy Soros Qazaqstannyń atyna syn aitýmen uzaqqa barmaitynyn ári onyń ústine ózi biznes turǵysynan bul istiń tiimsiz ekenin túisinse kerek.
Soros demokratiia álippesin úiretkisi kelgen sol konferentsiianyń ótkenine de úsh jyldan asypty. Osy mezgil ishinde talai oqiǵalar, sonyń ishinde prezident sailaýy da ótti, biraq sol saiasi kommersanttyń úni muhittyń arǵy jaǵynan estilmei qalǵanyn bylai qoiǵanda, Qazaqstanda qarasy da kórinbei ketti.
Bálkim, ózi jek kóretin, qylmysty dep ataǵan Býsh rejimine qarsy kúreske bel sheship kirisip ketken bolar nemese Qytai iýanyn kúiretýdiń jáne biryńǵai Aziia valiýtasyn jasaý josparyna qalai qarsy turýdy oilastyryp jatqan shyǵar.
Álde ózi ashyqtan-ashyq jek kóretin el-jarty milliard dollaryn joǵaltyp, bilik ieleri onyń qoryn jabýǵa sheshim qabyldaǵan Reseidiń bolashaǵy jaiynda bas qatyryp júr me eken.
Saraptai kelgende túigenimiz, Máskeýde qartań milliarderge tiimdi biznes jobasyn jasaý týraly usynys aitý eshkimniń de oiyna kirip-shyqpaǵan tárizdi.
