Dalanews osy oraida Qazaqstandaǵy «Shyǵarmashyl áielder» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy Ásiia Hairýllina jáne Qyrǵyzstandaǵy «Polis Aziia» saraptama ortalyǵynyń jetekshisi Elmira Noǵaibaevany sózge tartqan-tuǵyn.
«Shyǵarmashyl áielder ligasynyń» jetekshisi Ásiia Hairýllina «Orta Aziiada tolyq genderlik teńdik ornaǵanda ǵana aimaqtyń ekonomikalyq ahýaly túzeledi» dep senedi.
– «Aziia damý bankiniń» zertteýinde mynadai málimetti kózim shaldy:
«Orta Aziiada tolyq genderlik teńdik ornaǵanda jan basyna shaqqandaǵy ortasha kiris 30,2 paiyzǵa ulǵaiady, araǵa bir býyn salyp bul kórsetkish 71,1 paiyzǵa jetedi» delingen eken. Osynyń ózi áielder qaýymynyń úlken áleýetke ie ekenin ańǵartyp otyr, – deidi ol.
Onyń aitýynsha, Qazaqstanda, jalpy, Orta Aziiada genderlik teńdiktiń mán-maǵynasyn túsinbeitinder óte kóp.
– Bul áiel bitkenniń sholtańdatyp shalbar kiiýi, kólik tizgindeýi, bir buryshta turyp temekini burqyratyp, bolmasa er-azamatpen salǵylasýy emes. Genderlik teńdik – áielderge ádiletsizdik jasalmaýyn qadaǵalaityn qaǵida.
Sońǵy 5 jylda bizdiń elde 15 pen 17 jas aralyǵyndaǵy 33 myń boijetken bala kóterdi. Solardyń 10 myńy túsik jasatty. Mektep jasynda júkti bolyp qalatyn mundai jaǵdai jiilep keledi.
Elimizde ár 8-inshi áiel zorlyq-zombylyqtyń qurbany bolady. Úi-ishindegi zorlyq-zombylyqtan jylyna 400-ge jýyq áiel kóz jumady, – dedi Ásiia Hairýllina Dalanews tilshisine bergen suhbatynda.
...
Óz kezeginde Elmira Noǵaibaeva mansap qýǵysy, ómirde óz qalaýymen, óz kúshimen tabysqa jetkisi keletin qyzdar dástúrdiń dogmalaryna qarsy kele qalmai, jeteginde ketedi dep esepteidi.
– Qyrǵyzstanda qadym zamannan qalyptasqan qaǵidalardy buzǵysy keletin táýelsiz, talapty, ózindik ustanymy bar qyzdar kóp-aq.
Alaida bizdiń tym dástúrshil, saltshyl, dinshil qoǵamda olardyń top jarýy qiyn. Olardy tejeitin, jolynda kese kóldeneń jatatyn keselder jetip artylady.
Bilimde, ǵylymda, jalpy ózin-ózi tanytýda «áiel adamnyń orny – oshaq qasy» dep biletin keibir dástúrshil toptar álgindei qyzdarǵa qyrǵidai tiedi. Olardy úrkitip, qorqytady. Óz tilderimen aitqanda «ornyna qoiýǵa» tyrysady. Mundaidy óz basymnan ótkergenmin.
Mansap qýǵysy, ómirde óz qalaýymen, óz kúshimen tabysqa jetkisi keletin qyzdar dástúrdiń dogmalaryna qarsy kele almai, jeteginde kete barady, – deidi qyrǵyz spikeri.
Onyń pikirinshe, ókinishke orai, Orta Aziiadaǵy áiel quqyǵy – aimaqtaǵy bilikti sońǵy kezekte mazalaityn máselelerdiń biri.
– Áieldiń bilikke talasyp, sailaýǵa túsýiniń ózin súiekke túsken tańbadai kóretin elder bar Orta Aziiada.
Jyl basynda Tájikstannyń Áielder jáne otbasy isi komitetiniń tóraiymy Mahbuba Ázizova áielderdiń aldaǵy prezident sailaýyna túsýin mysqyldap, synap-minep tastady.
«Bizge ne jetpeidi osy? Ult liderimen talaspaq túrimiz bar ma? Ult lideri qaida, bizder qaidamyz? Ult liderin halyq sailaǵan, halyq tańdaǵan. Tájik áielderi qoǵamdaǵy áieldiń abyroiyn kótergeni úshin Emomali Rahmonǵa sansyz madaq aitýy kerek», – dep dúńk etkizdi ol.
Orta Aziiadaǵy áielder quqyǵynyń qanshalyqty saqtalyp otyrǵanyn osyǵan qarap saraptaýǵa bolady», – deidi ol.
Áńgime barysynda Noǵaibaeva Halyqaralyq eńbek uiymynyń zertteýin mysalǵa keltirdi.
«Orta Aziiada tolyq genderlik teńdik 71 jyl ótkesin baryp bir-aq ornaidy eken. Bul degenińiz bir ǵasyrǵa jeteqabyl ýaqyt...», – deidi sarapshy.
...
Ásiia Qairullinanyń aitýynsha, Orta Aziiada áielderdiń ekonomikalyq áleýetine áli kúnge deiin senimsizdikpen qaraidy.
– Aimaqtaǵy elderdiń barlyǵynda zańnamalyq negizde áielder ainalysýǵa bolmaityn mamandyq tizimi túzilgen. Bul – negizinen, metall óńdeý, qurylys nemese aýyr óndiris salasy. Bularmen da shektelmeidi.
Orta Aziiada áiel zaty igere almaidy, qolynan kelmeidi degen sebeppen mańaiyna da jolatpaityn 400-ge tarta mamandyq túrleri bar. Ainalyp kelgende bul ne? Bul – áiel quqyǵyn shekteý.
Irgemizdegi Armeniiada, Grýziiada, AQSh-ta, Batys elderinde áielder ainalysýǵa bolmaityn kásip túrleri joq. Mundai shekteýdi damyǵan elder órkeniet kóshinen qalys qalǵannyń belgisi retinde qabyldaidy, – deidi Qairullina.
«Shyǵarmashyl áielder» qaýymdastyǵynyń tóraǵasy eger Orta Aziiadaǵy elderdiń memlekettik isine áielder qaýymy belsendi aralasar bolsa, qoǵam qazirgige qaraǵanda áldeqaida izgilener edi degen senimde.
«Perzenthanadaǵy saldyr-salaqtyqqa jol berilmei, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq azaiar edi. Áieldiń janyn áiel ǵana túsinedi óitkeni. Domalaq analar, Uljan, Zereler aramyzda qazir de bar. Eldiń sózin sóileitin, kerek deseńiz qiyn-qystaý jaǵdaida atqa qonýǵa ázir áielder qazaq dalasynda bolǵan», – deidi ol.
«Orta Aziiada seńi buzylmai otyrǵan bir stereotip – ajyrassa da, kúieýi qol kóterse de, múgedek bala týsa da áiel kináli degen túsinik. Sondyqtan kóp jaǵdaida áielder zorlyqqa tózedi. Aimaqtaǵy jalǵyzbasty analardyń jaǵdaiy aýyr. Kóptegen er-azamattar ajyrasqasyn óziniń jumys ornyn jasyrady. Resmi jalaqysyn jasyrady. Munyń bári – óz balalaryna aliment tólemeýdiń joly.
BUU janynda Áielder institýtynyń dereginshe, Ózbekstanda áielder arasyndaǵy sýitsidtiń 99 paiyzy úidegi zorlyq-zombylyq saldarynan bolady eken.
Bul elde kúieýinen kórgen qorlyqqa tózbei, ajyrasqysy keletin áielge «teris bata» berip, qýdalap, qýǵyndap, sońynda ózin kináli qylatyn kózqaras qalyptasqan. Jyl saiyn «Áielder jylyn», «Analar jylyn» jariialaityn memleket jaǵdaidy túzetýge tyrysyp baqqanmen máseleniń sheshilgen dáneńesi joq», – deidi óz kezeginde Elmira Noǵaibaeva.
Liailia Boltaeva
