5 qarashada Almatyda 3 baldyq jerasty dúmpýi tirkeldi. Bul jaǵdai turǵyndardyń úreiin alyp, tótenshe jaǵdaiǵa daiyndyq máselesin qaita eske saldy. Osyǵan bailanysty Halyqaralyq aqparattyq tehnologiialar ýniversitetiniń (HATÝ) PhD doktory jáne Ionosfera institýtynyń jetekshi ǵylymi qyzmetkeri Marat Nurtas jer silkinisi qaýpin baǵalap, aldaǵy ýaqytta bolýy múmkin seismikalyq belsendilikti boljaý úshin arnaiy zertteý júrgizgenin málimdedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Naýryzdaǵy eskertý jáne qarashaǵa boljam
Naýryz aiynda Dalanews.kz agenttigi Marat Nurtastyń tabiǵi qubylysqa bailanysty pikirin suraǵan edi. Qoǵamda keńinen talqyǵa túsken bul suqbatta zertteýshi halyqty kóktem jáne kúz ailarynda erekshe saq bolýǵa shaqyrǵan edi. Onyń derekterine sáikes, naýryz jáne qarasha ailary qaýipti kezeń bolatyny eskertilgen bolatyn. Al eskertýdi esten shyǵarǵan halyq keshe taǵy bir jerasty dúmpýiniń kýási boldy.
Qarashaǵa arnalǵan ǵylymi taldaý nátijesi
Kúni keshe maman qarasha aiyna arnalǵan zertteý júrgizgenin habarlady. Muny júzege asyrý kezinde ol neirondyq jeliler negizinde jasalǵan gibridti modelderdi qoldanǵan.
Jer silkinisin boljaýǵa arnalǵan gibridti modelder tarihi derekterdi, máselen, burynǵy jer silkinisteriniń ýaqyty, orny, magnitýdasy siiaqty kórsetkishterdi taldaidy. Neirondyq jeli osy derekter negizinde qaitalanatyn zańdylyqtardy anyqtaýǵa kómektesedi. Bul zańdylyqtar jer silkinisiniń qai ýaqytta jáne qanshalyqty kúshti bolatynyn boljaýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar gibridti modelderge basqa da statistikalyq ádister qosylyp, boljaýdyń dáldigin arttyrady. Jer silkinisiniń naqty kúni men saǵatyn boljaý qiyn bolǵanymen, gibridti modelder kómegimen aidyń belgili bir kezeńinde nemese apta ishinde qaýiptilik deńgeiin aldyn ala bilýge bolady.
Qarasha aiyna arnalǵan jer silkinisin boljaý kezinde de Marat Nurtas Jasandy Intellekt (JI) modelin qoldanǵan.
Aitýynsha, alǵashqy eki grafik gibridti modeldi oqytý protsesin kórsetedi jáne onyń naqty derektermen qanshalyqty sáikes keletinin beineleidi.
“Bul grafikterde testilik naqty mánder men testilik boljamdy mánderdiń salystyrmaly kórsetkishi berilgen. Model Ortalyq Aziia derekterine negizdelip, testilik úlgide baǵalanǵan”, - deidi maman.
Osy testileý nátijesinde kelesi baǵalaý kórsetkishteri eseptelgen.
“Ortasha kvadrattyq qatelik (MSE) – 0.686. Bul kórsetkish boljamdardyń naqtylyǵyn anyqtaidy. Neǵurlym kishi mán bolsa, soǵurlym boljam dálirek.
Ortasha absoliýtti qatelik (MAE) – 0.511. Bul modeldiń boljam qatesiniń ortasha deńgeiin kórsetedi.
Huber Loss – 0.276. Bul kórsetkish qatelikterdi esepteý barysynda naqty málimetterge jaqyn bolǵanyn kórsetedi.
Medianalyq absoliýtti qatelik: 0.305. Bul mán boljamnyń kóbi 0.305 sheginde ekenin kórsetedi”, - deidi ol.
Mamannyń jasaǵan model kórsetkishine sáikes, ai sońyna qarai belsendilik qazirgi qalypty jaǵdaidan biraz kúsheiýi múmkin.
“Jer silkinisiniń boljamyn jasaý úshin Almaty qalasynan 250 km radiýsty aýmaq alyndy. Bul aimaqta bolashaqtaǵy seismikalyq belsendiliktiń ózgeristeri týraly málimetter usynylǵan. Zertteýlerge sáikes, qarashanyń sońyna qarai seismikalyq belsendilik kúsheiýi múmkin”, - deidi Marat Nurtas.
Mamannyń sózinshe, jer silkinisiniń parametrleri óte kóp. Sondyqtan model sapaly qurylǵanymen, jer silkinisin dál boljaýǵa kepildik berilmegen.
“Grafikte Almaty oblysy boiynsha jasalǵan derekter negizinde 6 qarasha men 6 jeltoqsan aralyǵyndaǵy boljamdy magnitýdalyq mánder usynylǵan. Bul jerden qarasha aiynyń basynda seismikalyq belsendiliktiń joǵarylaǵany, al ortasyna qarai baiaýlaǵany baiqalady. Al qarashanyń sońyna qarai jer silkinisiniń magnitýdasy artýy múmkin ekeni kórsetilgen. Alaida jeltoqsan aiyna arnalǵan boljamdy bólek esepteýimiz qajet”, - dep qosty ol.
Eske salaiyq, keshe almatylyqtar jer silkinisin sezdi.
QR TJM "SBZUǴO" JShS seismikalyq stantsiialar jelisimen 2024 jylǵy 5 qarashada Astana ýaqyty boiynsha 10.00 minýt 30 sekýndta jer silkinisi tirkeldi.
"Jer silkinisiniń koordinattary: 43.261 s.e. 77.310 sh.b. Jer silkinisi oshaǵy Qazaqstan aýmaǵynda Almaty qalasynan shyǵysqa qarai 33 km. jerde ornalasqan", - dep jazylǵan habarlamada.
Eseptik qarqyndylyǵy:
- Almaty qalasy 3 b.
- Talǵar 4 b.
- Esik 4 b.
- Túrgen 3.0 b.
- Ótegen-Batyr 3 b.
- Boraldai 2 b. s.
- Malovodnoe 2b.
- J. Qaiypov 2 b.
- Alataý (Jetigen) 2 b.
- Qarasai (Qaskeleń) 2 b.
Jer silkinisi kezindegi 10 qarapaiym qadam:
- Jer dúmpýi kezinde úreilenbeńiz;
- Jer silkiný kezinde lift jáne baspaldaqpen qoldanbańyz;
- Jihazdan, terezeden, ary turyńyz;
- Jasyrynatyn jerdi tabyńyz - joǵarǵy qabattarda negizgi irgeli qabyrǵalardyń buryshynda oryn alyp jasyryńyz;
- Ǵimarattan shyǵyńyz (tómengi qabattarda); - kóp qabatty úilerde jer silkis aiaqtalǵan soń ǵimarattan shyǵyńyz;
- Keter aldynda sýdy, gazdy, elektr qýatyn múmkindigińizshe óshirińiz;
- Dabyl jol sandyǵyn alyńyz (aldyn ala daiyndaý qajet);
- Elektr jelilerden , ǵimarat, aǵashtardan aýlaq bolyńyz;
- Jer silkinýine daiyn bolyńyz;
- Qart adamdarǵa, balalarǵa, múmkindigi shekteýli adamdarǵa kómek kórsetińiz.
