[caption id="attachment_12701" align="alignleft" width="229"]
Almatydaǵy Jeltoqsan oqiǵasy kommýnistik qyzyl rejimniń yzǵarly seńin qaqyratyp sógýge dúmpý bergeni aidai álemge anyq. Biraq osy oqiǵanyń máni, shyndyǵy týraly tarihshylarymyz áli de arhiv derekterimen tujyrymdap, túbegeili baǵa bere alǵan joq. Mundaida, qai zamanda da bolsyn, jasqanshaq tarihshylardan góri, ushqyr sezim iesi ádebietshilerimiz aldymen sańqyldap ún qatyp, halyqty ádilet nárimen sýsyndatyp, kóp nársege kózin ashyp jatady. Jeltoqsan oqiǵasy týraly aqiqatty aqyndarymyz ben jazýshylarymyz aldymen elge estirtip, óziniń qalamgerlik paryzyn hal-qaderinshe oryndady.
Osy taqyrypta aǵa býyn jazýshy B.Tilegenovtiń «Seksen altynshy jyl», saqa qalamger T.Sáýketaidyń «Aiqarańǵysy» sekildi romandary keshegi kúni ótken tarihty kórkemdik boiaýmen jedel igerýdiń ózindik úlgisin tanytty. B.Tilegenovtiń shyǵarmasynda derektik saryn, saiasi oqiǵalar kezindegi biýrokrattyq siresken júieniń astyrtyn oiyny, sheneýnikterdiń tońmoiyn aiar minez-qulqy nanymdy sipattalsa, T.Sáýketaevtyń romanynda shytyrman ózgerister kezeńindegi adam janynyń qubylysy, ult ar-namysynyń bebeýlegen janaiqaiy, beiýaz jandardyń seniminiń shylpara kúireýi, adaldyq pen satqyndyq tarazyǵa tartylady. Jazýshy psihologiialyq turǵydan keiipkeriniń jan dirilin qaltqysyz qoparyp, aqtaryp jazýy qoltańbasyndaǵy ózgeshe lepti tanytady. «Aiqarańǵysy» romany qazaqtyń saiasi-qoǵamdyq, áleýmettik-turmystyq ómir-bolmysynyń tutas bir dáýiriniń júgin arqalaǵan kesek dúnie deýge ábden bolady.
N.Qýantaiuly Jeltoqsan oqiǵasyna eshqandai maqsatsyz, tek qana jastyqqa tán qyzyǵýshylyqpen oqystan aralasyp ketip, jeti jylǵa jazataiym sottalyp, «ultshyl» degen aidar taǵylǵan bozbala Haqannyń kózimen qazaqtyń eldik ómirin qursaǵan toń erise de, jadyrap kóktemi shyǵa almai turǵan qaraózek shaqty sýretteidi. Munda ulttyq rýhtyń oianǵany týraly pafos, azattyq týraly daýryqpa sezim, alańdaǵy jastardyń atoi salǵan urandary týraly lepirme sózder múlde joq.
Ádebietke 1990 jyldary kelgen jańa býyn arasynan roman janrymen sóz óneriniń tabaldyryǵyn batyl attaǵan, sonyń ishinde qaishylyǵy mol Jeltoqsan oqiǵasyna kórkemdik turǵydan úńilip, sáýle túsirgen jazýshynyń biri – N.Qýantaiuly. N.Qýantaiulynyń «Qaraózek» romany atap ótken eki týyndydan eleýli ózgeshelikke ie. Munda bas keiipker Haqnazar arqyly 1986 jyldan táýelsizdik tańy atyp, ulttyq valiýta teńge ómirge kelip, qazaq qoǵamy naryqtyq dep atalatyn jańa bazarlyq júiege ótken alasapyran tustaǵy elimizdiń ómirinde oryn alǵan jaittar shynaiylyqpen sýretteledi. Aldyńǵy eki aǵasyna qaraǵanda N.Qýantaiuly basqasha joldy tańdaǵany ańdalady. N.Qýantaiuly Jeltoqsan oqiǵasyna eshqandai maqsatsyz, tek qana jastyqqa tán qyzyǵýshylyqpen oqystan aralasyp ketip, jeti jylǵa jazataiym sottalyp, «ultshyl» degen aidar taǵylǵan bozbala Haqannyń kózimen qazaqtyń eldik ómirin qursaǵan toń erise de, jadyrap kóktemi shyǵa almai turǵan qaraózek shaqty sýretteidi. Munda ulttyq rýhtyń oianǵany týraly pafos, azattyq týraly daýryqpa sezim, alańdaǵy jastardyń atoi salǵan urandary týraly lepirme sózder múlde joq. Tipti osy oqiǵaǵa túrtki bolǵan Qonaev pen Kolbinniń aty-jóni de shyǵarmada atalmaidy. Sebebi, N.Qýantaiuly jelbýaz urandar emes, naǵyz qarapaiym ómir-tirshiliktiń qainaǵan iirimine tereńdep kire otyryp, sabyrly proza arqyly bas keiipker Haqnazardyń tanymynyń ósý dialektikasymen sabaqtastyryp, ótpeli qoǵamymyzdyń boiamasyz portretin jasaýdy qolǵa alyp, aitarlyqtai tabysqa da jetken.
Romanda eki kezeń sýretteledi: aldymen Haqnazardyń jetijyldyq túrme ómiri, odan keiin azattyqqa shyqqan soń qara bazarda nápaqa úshin sandalǵan kúnderi. Haqnazar ózimen birge sottalǵan jeltoqsanshy Aldońǵarǵa bazarda kezdeisoq kezdesip qalady, ol aǵasy bóbekarbasy koliaskaǵa shemishke tiep ap, elge saýdalap, nápaqa taýyp júredi. Mine, bajailap qarasańyz, túrmedegi Haqnazar tergeýshiler men abaqtydaǵy suraǵandarǵa jeltoqsan týraly bilgenin tam-tumdap aityp berýmen shekteletin. Al beibit ómirde osy Aldońǵarǵa ǵana kezdeskende ózin jeltoqsan oqiǵasynyń kýágeri retinde bir mezet qana sezinedi. Ol aqyry Aldońǵardyń áieline qara bazardaǵy qytailardan taýar alyp berem dep júrip, qysyqkóz jatjurttyq biznesmenniń pyshaǵynan qaza tabady. Oǵan sebep, Haqnazardy jalǵan dollar berip, klastas dosy Ernar budan eki-úsh jyl buryn sol qytailyqty aldaýǵa májbúrlegen bolatyn. Osylaisha roman tragediiamen aiaqtalady. Nege bulai boldy? Osy suraqtyń jaýabyn oqyrmannyń ózi tabýǵa jazýshy ashyq qaldyrǵan sekildi.
[caption id="attachment_12704" align="alignright" width="307"]
Iá, Haqnazar – bizdiń zamandasymyz. Ol – SHI-ǵa kelip oqýǵa túsken, aýylda ósken adal jigitterdiń biri. Bozbalaǵa tán qyzyǵýshylyqpen alańǵa shyǵyp, ondaǵy qazaq qyzdarynyń shashyn julǵan áskerilerdi kórip, taiaq jegen boijetkenderdi arashalaǵaly alǵa umtylyp, aqyry jazyqsyz sottalady. Onyń jeltoqsan oqiǵasynda bar kórgeni nebári osy on bes minýtqa qana siiatyn oqiǵa deýge bolady. Biraq oǵan jabylǵan ultshyl, dekabrist, antisovetshil sekildi jalaqor – nebir ataqtar nardyń belin qaiystyratyn qasiretti azap. Adamnyń basyna syimaityn jalǵandyq, on bes minýt emes, on ǵasyrǵa júk bolatyn aýyr úkim, tejeýsiz aiyp. Nebári oqiǵaǵa kýáger bolǵan balań jigit Haqnazardyń buǵanasy qatpai jatyp sovettik qatal rejimdi túrmege qamalýy, qarańǵy abaqtynyń aýyr esigin attaýy – bir qiiamet qaiym. Jazyqsyzdan jazyqsyz osylaisha jas ómiri abaqtyda shermen ótip, bostandyqqa shyqqan soń da «men batyrmyn!» dep keýde qaǵyp, bireýge bir aýyz tis jarmai, shyn mánisinde saiasi turǵydan aqtalǵanymen, sol qandy oqiǵaǵa qatysqanyn halqyna borysh etip baǵalamai únsiz júrgen talai bozdaqtar men ańǵal minez adal jandar, tasada júrgen sabazdar qazaq halqynda rasymen kóp bolýǵa tiis. Óitkeni, búginderi «jeltoqsanshymyz» dep eldiń kózine túsip júrgen jandardyń sany da az. Sonymen birge jeltoqsan oqiǵasyna kýáger bolyp qatysqan jandardyń eshqashan da sol alaquiyn oqiǵa týraly aitýdy laiyq kórmeitinin óz basym talai márte kórgenmin. Jeltoqsan týraly kezdesýler jasap, kýágerlerge estelik aitýǵa sóz bergende talai apailar men aǵailarymyz sóilei almai, qystyǵyp, kózine jas alyp, jan dúniesindegi jaraqat ýdai ashytatynyn talai kezdestirdik. Al jazýshy N.Qýantaiulynyń «Qaraózek» romanyn keshegi jeltoqsanda ar-namysyn biik saqtap, bostandyqqa shyqqan soń da óz eline ol týraly qyńq etip aitpai, perzenttik boryshyn buldamai, únsiz ótip jatqan qarapaiym erlerge turǵyzǵan eskertkish deýge bolady.
Bir sózben aitqanda, toqsanynshy jylǵy urpaqtardyń asqaq armany kúirep, ókinishti kepke túsip, «aldanǵan urpaq» ekenin jazýshy osylaisha aiaýsyz áshkereleidi. Adamdy aldaý, «sarttanda astyq» degen sypyra saýdagerlik, syǵan-zada «tirshilik», ashkózdilik pen alaiaqtyq, reket pen sektanttyq, bezbúirektik pen dańǵaza jarnamashyldyq, mine, munyń bári toqsanynshy jyly paida bolǵan qoǵamnyń shynaiy álpeti, siqy!
Romanda Haqnazardy biznesmen dosy Ernar aldap-arbap, keleńsiz oqiǵalarǵa itermelep júredi. Aqyry sol dosynyń alaiaqtyǵynan ol jatjurttyq qortyq saýdagerdiń qolynan mert bolady. Haqnazardyń aralasyp júrgen dos-jaran qyzdarynyń ishinde toqsanynshy jyldary «krishna» bolyp ketken qyzdar da kezdesedi. Keshegi kúni osyndai arýlardyń qara shashyn julǵyzbaý úshin qurban bolǵan Haqnazar olarǵa beibit zamanda «qoi» degenmen ýájge kóndire almaidy, olar munysyn «demokratiia» dep túsindiredi. Osylaisha qoǵamdyq júie almasqan tusta halyq kúldibadam kúi keship, adamdar birin-biri aldap ómir súrýge ikemdelgenin shyǵarmada san túrli oqiǵalar arqyly baian etedi. Qaraózek shaqta ábjildikpen «beiimdelip» tabysqa jetkenderiniń uranynyń túri – «Aqyldy bolsań, baiymai qaida qaldyń!» degen batystyq «qundylyq». Bir sózben aitqanda, toqsanynshy jylǵy urpaqtardyń asqaq armany kúirep, ókinishti kepke túsip, «aldanǵan urpaq» ekenin jazýshy osylaisha aiaýsyz áshkereleidi. Adamdy aldaý, «sarttanda astyq» degen sypyra saýdagerlik, syǵan-zada «tirshilik», ashkózdilik pen alaiaqtyq, reket pen sektanttyq, bezbúirektik pen dańǵaza jarnamashyldyq, mine, munyń bári toqsanynshy jyly paida bolǵan qoǵamnyń shynaiy álpeti, siqy! Al Haqnazar sekildi erdiń, adaldyqtan basqany bilmeitin qarapaiym azamattyń ómiri qazamen aiaqtalýy da shyndyq pen ádilettiń mundai «qaraózek» qoǵamǵa qajeti joq bolǵanyn, tipti oryn da tappaitynyn eskertip turǵandai. Árine, jazýshy bulai bola beretin bolsa, qoǵamdyq ómirimizge jegi qurttai engen jalǵandyq ultymyzdy sorǵa bastaitynyn oqyrmanǵa dabyl qaǵyp eskertip, alashtyń bolashaǵy daýryqpa uran emes, kisilik pen meiirimniń jyly shýaǵynda ekenin meńzeidi.
Jazýshy N.Qýantaiulynyń «Báteńke», «Abylai» degen áńgimelerinde de adamgershilik pen kisápirlik, ar-ujdan men nemkettilik, ýáde men is-áreket tartysy shynshyldyqpen sýretteledi. «Báteńke» arqyly adamnyń adamǵa jylylyǵy kerek ekenin uran etken jazýshy «Qaraózekte» de keshikkenmen kóktemniń kelmei qoimaitynyn tuspaldap, bul dúniede alash balasynyń bir-birine degen meiirimi ǵana baiandy, basqasy ótkinshi ekenin kórkemdikpen músindeidi.
Maǵjannyń «Batyr Baianynda» aitylatyn Qandyózek, Sh.Aitmatovtyń «Borandy beketindegi» «Saryózek» uǵymdary meken men mezgildiń syrly toǵysyn ańdatatyn kúrdeli beinege ainalǵan. Olai bolsa «Qaraózek» te azattyq tańynyń eleń-alańyndaǵy el ómiriniń jolaiyryq tusyn belgileitin ádebiettegi kórkem rámizge ainalatyny anyq.
Aqedil Toishanuly,
folklortanýshy ǵalym
