Álemde
Jalpy, elimizde aýyl sharýashylyǵyn alǵa shyǵarý maqsatynda atqarylyp jatqan jumystardyń aýqymy barǵan saiyn artyp keledi. Onyń ishinde otandyq tuqym sharýashylyǵyn ońtailandyryp, arttyrýǵa airyqsha kóńil bólinip otyr. Bul jaǵynan Elbasymyz N.Á. Nazarbaevtyń júktep otyrǵan tapsyrmalary men mindetteri ushan-teńiz. Osy baǵytta qant qyzylshasyna erekshe nazar aýdaryla bastaǵany belgili. Endi osy bir máni men mańyzy zor kókeikesti máselege ǵylymi turǵydan baiypty túrde tarazy talqysyna salsaq, taǵlymy jeterlik talai jailarǵa qanyǵa túsemiz.
Álemdegi qant naryǵyna úńiler bolsaq, qant negizinen qant quraǵynan jáne qant qyzylshasynan alynatynyn baiqaýǵa bolady. Qant quraǵynyń óndirisi 1,4 mlrd tonnany quraidy. Al qant qyzylshasynyń úlesi 270 mln tonna.
Álemdegi qant óndirisiniń jalpy kólemi 131 mln tonna bolsa, onyń ishinde qant quraǵynan – 98 mln tonna, qant qyzylshasynan 33 mln tonna (25,2 %) shyǵarylady. Eń iri qant quraǵynan ónim óndirýshiler Braziliia – 27,7 mln tonna, Úndistan – 19,9 mln tonna, Qytai – 9,7 mln tonna, AQSh-ta 2,2 mln tonna eken.
Búkil dúniejúzi boiynsha qant qyzylshasynyń egistigi 5 mln gektar jerdi alyp jatyr. BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy bóliminiń aqparaty boiynsha qant qyzylshasynyń iri óndirýshileri qataryndaǵy Resei – 45 mln tonna, Frantsiia – 33 mln tonna, AQSh – 31 mln tonna, Germaniia – 27 mln tonna, Ýkraina – 18 mln tonna, Túrkiia 15 mln tonna tamyr jemisti jyl saiyn óndirip otyrady eken. Ár turǵynǵa shaqqandaǵy qantty tutyný deńgeii boiynsha jetekshi orynda Ýkraina (37 keli), Resei men Belorýssiia (35 keli) tur.
Qazaqstanda
Endi Qazaqstandaǵy qant qyzylshasyn óndirýdiń qazirgi jaǵdaiyna toqtalsaq, sońǵy jyldary elimizdiń jańa áleýmettik-ekonomikalyq baǵyt-baǵdaryna bailanysty respýblikanyń aýyl sharýashylyǵynda, onyń ishinde qant qyzylshasy ónerkásibinde kúrdeli ózgerister boldy.
Osy zamanǵy agrarlyq qarym-qatynastaǵy elderdiń damý tendentsiiasyna taldaý jasaý Qazaqstannyń AÓK-niń (agroónerkásip kesheni) ary qarai damýy memlekettik qoldaýdyń tiimdiligi jáne qant zaýyty tóńiregine toptasqan kooperativtik birlestikterdi qurý esebinen innovatsiiany engizýge teń dárejede yńǵaily jaǵdai jasaý arqyly básekege qabilettilikti arttyrýǵa jumyldyrylýy kerek ekendigin kórsetedi.
Respýblikada qant qyzylshasyn ósirgen jyldardaǵy egistik alqabynyń eń joǵarǵy kólemi 80,8 myń gektarǵa jetip, ortasha ónimdilik ár gektaryna 270 tsentnerdi quraǵan edi. Bul rette, qyzylsha aýyspaly egistigi ainalymyn igerý úshin 213,5 myń gektar sýarmaly jer paidalanyldy.
Osynyń arqasynda ónimdilik jóninen eń joǵary nátijege 1972 jyly qol jetkizildi. 73,1 myń gektardyń ár gektarynan 338 tsentnerden tátti túbir jinalyp, memleketke 2349,5 myń tonna qant qyzylshasy ótkizildi.
1976 jyly Taldyqorǵan oblysynyń eki aýdany – Kirov (5,2 myń gektardan) jáne Taldyqorǵan (9,2 myń gektardan) tiisinshe 366 jáne 375 tsentnerden ónim aldy. 2004 jyl men 2014 jyl aralyǵynda eldegi qant qyzylshasy alqaby 22,3 myńnan 1,2 myń gektarǵa deiin kúrt qysqardy. Qant qyzylshasy – bizdiń elimizde qant alýǵa arnalǵan negizgi shikizat, onyń óndirilý deńgeii eldiń azyq-túliktik qaýipsizdigine tikelei áser etedi.
Qazaqstanda qyzylsha ósirýdi qaita damytý úshin úlken múmkindikter bar. Respýblikanyń tabiǵi-klimattyq jaǵdaiy bul daqyldy Almaty oblysynyń 10 aýdanynda (Alakól, Aqsý, Eńbekshiqazaq, Eskeldi, Jambyl, Ile, Qaratal, Kóksý, Sarqand, Talǵar), Jambyl oblysynyń 5 aýdanynda (Baizaq, Jambyl, Jýaly, Qordai, Merke) jáne Ońtústik Qazaqstan oblysynyń 4 aýdanynda (Maqtaaral, Otyrar, Saryaǵash, Shardara) ósirýge múmkindik beredi. Árine, bul rette ónimdiliktiń, ónimniń sapasy men shyǵyn kóleminiń aitarlyqtai ártúrli bolary anyq. Ótken jyldardaǵy qant qyzylshasyn ósirýdiń tájiribesi respýblikada sýarmaly jerdiń ár gektarynan 400 tsentnerden, tálimi jerden 200-250 tsentnerden turaqty ónim alýǵa bolatynyn kórsetedi.
Jetisý – qant qyzylshasynyń ortalyǵy
Erekshe atap aitatyn jait, Almaty oblysynda qant qyzylshasyn ósirýdiń qaitadan qarqyndy túrde óris alýy qýantady. 2015 jyly qant qyzylshasynyń alqaby 4020 gektarǵa jetip, 124,7 myń tonna tátti túbir jinaldy. Kópten beri toqtap turǵan Kóksý qant zaýyty iske qosyldy. Barlyq qajetti aýqymdy ister atqaryldy. «Hilnichenko jáne K» seriktestiginiń qyzylshashylary orta eseppen ár gektardan 730 tsentnerden aldy, al keibir ýchaskelerinde ónim 810 tsentnerge deiin jetken.
Oblysta 2016 jyly qant qyzylshasynyń egistigi 6,8 myń gektarǵa ulǵaidy. Ár gektardyń shyǵymdylyǵy orta eseppen 376 tsentnerden ainalyp, jalpy 250 myń tonnadan astam tátti túbir alynǵan. 2017 jyly 380 tsentnerden alyndy.
2021 jylǵa qarai Almaty oblysynda bul daqyldyń egistigin 15,0 myń gektarǵa jetkizý kózdelýde. Osy jyldary ónim daiyndaý kólemin 580 myń tonnaǵa deiin ósirý de josparlanyp otyr. 2017 jyly oblystyń negizgi qant qyzylshasyn egetin aimaqtarynan bólek, ony ósirýmen Alakól aýdany men Qapshaǵai qalasyna qarasty Sheńgeldi aýyldyq okrýginiń sharýa qojalyqtary da ainalysa bastady.
Oblystyq biýdjetten 200 mln teńge bólinip, oǵan «Jetisý» ÁKK-sy arqyly frantsýz jáne nemis selektsiiasynyń joǵary ónimdi býdandary tuqymynyń 8422 egistik birligi ákelindi.
Buǵan qosymsha Panfilov aýdanyndaǵy «Qamqorlyq» JShS-de jergilikti býdandardyń 2000 egistik birligi kólemindegi tuqymy ázirlendi. 2016 jyldan bastap «Jetisý» ÁKK-sy investorlardy tarta otyryp, on jylǵa jýyq turyp qalǵan «Aqsý» qant zaýytyn qaita qalypqa keltirý jumystaryn júrgizdi. Oǵan 6 mlrd teńgeden artyq kúrdeli qarjy bólinip, sonyń arqasynda 2017 jyldyń kúzinde óndiris iske qosyldy. Zaýyt 60 myń tonna qant qyzylshasyn qabyldap, ony óńdedi. «Aqsý» qant zaýytynyń iske qosylýy qyzylshany tasymaldaýdy jeńildetip, jańadan 500-den asa jumys ornyn ashýǵa múmkindik berdi.
Tehnika qajet
Qant qyzylshasyn óndirý tehnologiiasynda arnaýly aýyl sharýashylyǵy tehnikalarymen tolyq jaraqtandyrylmaýy basty problema bolyp tur. Aitalyq, joǵary dáldikti pnevmo tuqym sepkishi, ámbebap kompaktor, tegisteýshi, dári shashyratqysh, egin oratyn, jinaityn kóliktik keshen jetispeidi.
Usaq sharýa qojalyqtarynyń lizing arqyly tehnika alýǵa múmkindigi joq. Osy problemany sheshý úshin Almaty oblysynda aýdandar boiynsha 22 arnaiy agroservistik ortalyqtar qurylýda. Árbir servistik ortalyq osy oraida ózderiniń 100 gektar qyzylshasynan basqa, 300 gektar qant qyzylshasy alqabyna ie bolady.
Ortalyqtyń qýattylyǵy 400 gektar qant qyzylshasyna eseptelgen jáne zamanaýi traktorlarmen jáne arnaýly aýyl sharýashylyǵy mashinalarymen tolyq jaraqtandyrylǵan. Ortalyqtar belgilengen baǵa boiynsha, aimaqtardyń jerdi paidalanýyn differentsialdy túrde eskere otyryp, basqa qyzylsha ósiriletin sharýashylyqtarǵa da agrotehnikalyq qyzmet kórsetedi.
Osyndai maqsatpen 17 servistik ortalyq ótken jyly 1060 gektarǵa ózderi egip, ár gektarynan ortasha 510 tsentnerden ónim aldy. Sonymen qatar, jalpy 75 sharýashylyqtyń 3800 gektar alqabyna servistik qyzmet kórsetildi. Al 2018 jylǵa Alakól, Aqsý aýdandarynda jáne Sheńgeldi alqabynda taǵy da 5 servistik ortalyq qurý belgilenip otyr. Árbir servistik ortalyqqa «Jetisý» ÁKK-sy arqyly 10 jyl merzimge lizingke jalpy quny 250-300 mln teńge turatyn 18-20 túrli tehnika berilmek.
Jambyl oblysynda
Jambyl oblysyndaǵy qant qyzylshasy óndirisi jaily oiymyzdy ortaǵa salsaq, Jambyl oblysynda ótken ǵasyrdyń 30-jyldarynan bastap 42 myń gektardan astam jerge qant qyzylshasy ósirildi.
Ár gektardan ortasha 300 tsentnerge deiin ónim alynyp kelgeni belgili. Alaida KSRO kúiregennen keiin qyzylsha ósirýdiń kóptegen dástúri joǵalyp ketti. Búgin de oblysta osy daqyldyń dańqyn qaita jańǵyrtýǵa, ósirý tehnologiiasyn qalpyna keltirýge, burynǵy ónim kólemine qol jetkizýge kúsh salynýda. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimeti boiynsha, 2017 jyly 9,5 myń gektarǵa qant qyzylshasy egilip, ony jinaý kezeńine 8,0 myń gektary saqtalypty. Daqyldyń ortasha ónimdiligi 220 tsentnerdi quraǵan. Kóp jerde bul kórsetkish 200 tsentnerden aspaǵan.
2015 jyly jergilikti shikizattyń úlesin kóbeitý esebinen Jambyl oblysyndaǵy eki qant zaýyty qant qyzylshasyn óńdeýge tolyq kóshýi josparlanǵan, biraq ta Taraz qalasyndaǵy zaýytta qant quraǵy shikizaty áli de óndiristiń negizgi kózi bolyp qalyp otyr.
Osy jyldan bastap Merke aýylyndaǵy jergilikti qant zaýytyn ózderiniń shikizatymen tolyq qamtamasyz etý de josparlanǵan. 2016 jyly oblystyq biýdjetten qant qyzylshasyn sebetin sharýashylyqtarǵa jalpy 420 mln teńge bólindi. Onyń 220 mln tuqym satyp alýǵa, al 200 mln teńgesi tehnika alýǵa baǵyttalǵan. 2017 jyly tátti túbirdi ósirý protsesin, iaǵni tuqym sebýden ónimdi jinaýǵa deiingi jumystardy úilestirý ókilettiligi berilgen arnaýly komissiia baqylap otyrdy.
Tuqym ósirý salasyn órkendetý kerek
Ókinishke qarai, tuqym óndirisi jóninen biz eldiń tutyný deńgeiinen áldeqaida artta qaldyq. Tuqym naryǵynda importtyq tuqym 95% qurasa, al otandyq ónimniń úlesi bar bolǵany 5% ǵana. Iaǵni elimizde bul daqyl tuqymynyń óndirisin múldem derlik joǵalttyq deýge bolady.
Buǵan qosa, kóptegen aimaqtarda sebiletin tuqym sapasyna degen baqylaýdyń joqtyǵynan, karantindik ziiankester men aýrýlardyń enip ketý qaýpi týyndaýda. Qazaqstanda qant qyzylshasy tuqymyn óńdeý, jetildirý zaýytynyń joqtyǵy jáne elitalyq-tuqym sharýashylyqtarynyń bolmaýy alynǵan qant qyzylshasy tuqymyn osy zamanǵy halyqaralyq standarttarǵa (sorttaý, keptirý jáne t.b.) sai sebý konditsiiasyna jetkizýge múmkindik bermeidi. Osydan baryp jyldaǵy 25-30 myń egis birligi kólemindegi zaýyt salýdyń qajettiligi týyndap otyr. Ol bizge joǵary sapaly tuqym alýǵa jáne ony tómendetýge múmkindik týǵyzbaq.
Jalpy qajettiliktegi tuqymnyń otandyq óndirisiniń úlesin 45-52 % jetkizip, onyń materialdyq-tehnikalyq bazasyn jańǵyrtý kerek. Qazaqstan Respýblikasynyń 2021 jylǵa deiingi óńdeý ónerkásibin damytýdyń «Master-josparyna» sáikes, qant salasyna qoldaý kórsetý úshin memlekettik qoldaýdyń ártúrli joly, tásili arqyly 2021 jylǵa deiin 11 mlrd teńge baǵyttaý josparlanýda. Bul ústimizdegi onjyldyqtyń aiaǵynda otandyq shikizattan alynatyn qant ónimi kólemin 100 myń tonnaǵa (2013 jylǵy 8 myń tonnadan) jetkizýge múmkindik beredi. Osy arqyly turǵyndardyń qant ónimine degen suranysyn esepke ala otyryp, ishki qajettilikti 25% qamtamasyz etýge bolady.
Qazirgi tańda Qazaqstanda qant qyzylshasynyń 30 býdany óndiriske paidalanýǵa jiberilgen, onyń 23-i – sheteldik ónimder. Negizinen, Ardan Avantaj, Roksan, Danýb, Venera, («Florimond Depre» Frantsiia), Grimm («Shtrýbe» Germaniia), Krokodil (Belgiia) jáne basqalary. Shetelden ákelingen tuqymdar arnaiy zaýyttarda óńdelgen sapaly, ósimtal. Olar tamyr shirigine de tózimdi keledi. Alaida olar Qazaqstanda tamyrtegi fýzariozben jáne kagat aýrýymen jii buzylýda. Sheteldik tuqymnyń egý birliginiń baǵasy 32000-45000 teńge aralyǵynda. Al otandyq býdandar baǵasy 10000-15000 teńge kóleminde. Bul sheteldik býdandardyń baǵasy ózimizdikimen salystyrǵanda 2-3 ese artyq degen sóz.
Sheteldik selektsiianyń tuqymdarynyń basymdyqqa shyǵýy egiske otandyq tuqymnyń osy zaman talabyna sai emes, qanaǵattanarlyqsyz deńgeide daiyndalýynda ári tuqym sharýashylyǵy salasynyń tómengi deńgeiine bailanysty.
Qazirgi kezde qant qyzylshasy tuqymynyń fabrikalyq reprodýktsiiasyn shyǵarýmen eshkim ainalyspaidy. Tuqymdy ósirý bir jumys, ony ári qarai óńdep, satylymǵa shyǵarýǵa jetkizý kerek qoi. Mundaǵy taǵy bir másele – olardy egiske sapaly daiyndaý. Bul tuqymnyń ómirsheńdik turǵyda iriktelýine, jaqsy qorǵalýyna, durys saqtalýyna qatysty bolmaq. Tehnikalyq múmkindiktiń, iaǵni tuqymdy jetildiretin zaýyttyń joqtyǵynan biz utylyp otyrmyz. Qazirgi kezde tuqymdy sebýge ázirleý qarabaiyr tásilmen júrgizilýde. Tuqym daiyndaý qarapaiym ádispen túrli elekterden ótkizý jáne «TMTD» preparatymen dárileý arqyly jasalyp otyr. Osynyń saldarynan respýblikada áli kúnge deiin otandyq selektsiia býdandary óndiriste paidalanýǵa jiberilgendigine qaramastan, tuqym daiyndaý halyqaralyq standartqa sai kelmegendikten, aiyryqsha suranysqa ie emes nemese az mólsherde ǵana qoldanylady.
Institýt ne istep jatyr?
Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýty (QazEjÓShǴZI) Qazaqstandaǵy qant qyzylshasy óndirisin ǵylymi jaǵynan qamtamasyz etetin birden-bir mekeme. Bul rette ónimi sapaly, ónimdiligi joǵary ári aýrýǵa tózimdi jańa sorttar men býdandardy shyǵarýǵa, bastapqy jáne elitalyq tuqym ázirleýdi óz deńgeiinde júrgizýge, sondai-aq, ony óndirýdiń tehnologiiasyn jetildirýge erekshe nazar aýdarylady. Bizdiń mindetimiz – qant qyzylshasynyń elitalyq tuqymy men aýdandastyrylǵan býdandarynyń bastapqy komponentterin kóbeitý.
Máselen, respýblikada joǵary reprodýktsiialy qant qyzylshasy tuqymyn shyǵarýmen búgingi ýaqytta tek Almaty oblysyndaǵy attestattaýdan ótken eki elitalyq-tuqymdyq sharýashylyq: «QazEjÓShǴZI» jáne «Qamqorlyq» JShS ainalysady. Osy oraida institýt jyldyq mólsheri 1,5 tonnadan 4,0 tonnaǵa deiin jetetin ózindik elitalyq tuqym óndirse, al «Qamqorlyq» JShS de jyl saiyn otandyq býdan tuqymyn 7-den 10 tonnaǵa deiin shyǵarady. Aldaǵy ýaqytta tuqym óndirýdiń osyndai kólemi jáne ony qosymsha uiymdastyrylatyn tuqym sharýashylyqtary arqyly ulǵaitý egistik alqabynyń josparlanǵan deńgeiine qol jetkizer edi.
Sondyqtan qant qyzylshasy tuqymyn ósirý, joǵary sapaly tuqymdyq material alýǵa tiisti jaǵdaiy bar aimaqtarǵa toptastyrylady. Egis materialy ósirilgen jerde alǵashqy sertifikattalǵannan keiin óńdeýden ótkiziledi, sondai-aq birneshe zerthanalyq jáne egis sapasy baqylaýynan da ótedi. Osynyń nátijesinde, joǵary standartqa sai kelmeitin tuqym bólinip shyǵady da bastapqy materialdyń besten bir bóligi, iaǵni joǵary energiialyq tuqymnyń zerthanalyq óngishtigi 90-95%, al dalalyq óngishtigi 80-86% bolatyn bóligi qalady. Zamanaýi tehnologiia úshin tuqymdyq materialdyń tazalyǵyn 99% qamtamasyz etetin bir dánekti bolǵany mańyzdy. Taǵy bir másele, jańa shyqqan tuqym men ósimdik býdandyq aýrýlar men topyraq ziiankesterine óte sezimtal keledi.
2017 jyldyń aiaǵynda bizdiń institýt ǵalymdary «Ǵylym qory» AQ-nyń óndiriske daiyn ázirlemelerdi kommertsiialaý maqsaty boiynsha granttyq qarjyny «Otandyq selektsiiadaǵy joǵary sapaly qant qyzylshasy tuqymyn óndirý tehnologiiasy» jobasy boiynsha utyp aldy. Joǵary sapaly tuqym óndirýdiń usynylyp otyrǵan tehnologiiasy «Agroónerkásip kesheni salasyndaǵy qoldanbaly ǵylymi zertteýler» atty respýblikalyq ǵylymi-tehnikalyq baǵdarlama aiasynda jasalǵan. Keiingi jyldary ǵylymi-tehnikalyq baǵdarlamanyń oryndalýy nátijesinde institýtta Qazaqstan Respýblikasy óndirisine jiberilgen qant qyzylshasynyń otandyq býdany shyǵarylýda. Alaida respýblikada qazaqstandyq selektsiiadan shyqqan býdannyń tuqym sharýashylyǵyn, iaǵni tuqymdy halyqaralyq standartqa jetkizetin zaýyttyń bolmaýynan, osy ýaqytqa deiin keńinen qoldanylmai otyr. Joba boiynsha osy zamanǵy otandyq selektsiiadaǵy tuqymdy tazalaý jelisiniń qurylysy, sýper-elitalyq, elitalyq tuqym men otandyq birinshi reprodýktsiialyq býdannyń óndirisi, QR tuqym daiyndaityn sharýashylyqtary men taýar óndirýshilerin joǵary sapaly otandyq selektsiiadaǵy býdan tuqymymen qamtamasyz etý, tuqym ósiretin sharýashylyqtarǵa, sharýa qojalyqtaryna, fermerlik sharýashylyqtarǵa konsaltingtik, zerthanalyq jáne basqa qyzmetter kórsetý kózdelgen. Osynyń bári qant qyzylshasynyń otandyq býdanyn ilgeriletýge, birinshi reprodýktsiialyq tuqym óndiretin úsh sharýashylyq uiymdastyrýǵa, ekologiialyq sortty synaý nátijesinde erekshelengen básekege qabiletti, joǵary ónimdi býdandardy óndiriske engizýge, respýblikalyq, oblystyq seminar-keńester, «Eginjai kúnderin» uiymdastyrýǵa yqpal etedi.
Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýtynyń jekemenshik áriptesteri – «Qamqorlyq» elitalyq tuqym sharýashylyǵy JShS-men jáne «Jylybulaq» JShS-men birlese otyryp, otandyq qant qyzylshasy tuqymynyń úlesin 2020 jylǵa deiin kezeń-kezeńimen jalpy qajettiliktiń 50% jetkizýdi, otandyq óndiristi egistik sapasy joǵary tuqymmen qamtamasyz etýdi josparlap otyr. Aqsý, Aisholpan, Taraz, Sheker atty qazaqstandyq qant qyzylshasy býdanyn, sondai-aq qant qyzylshasynyń jańa básekege qabiletti túrlerin ósirý jónindegi usynystardy respýblikada ǵana emes, osyndai tabiǵi-klimattyq jaǵdaiymen bul baǵaly daqylǵa suranysy bar Qyrǵyzstan men Ózbekstanda da paidalanýǵa bolady.
Memlekettiń qant qyzylshasy keshenin ekonomikalyq damýymyzdaǵy negizgi róli eldiń azyq-túliktik qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda qabyldanǵan talaptar negizindegi, jalpy ekonomikany órkendetý aiasynda keńeitilgen jumystarǵa institýtsionaldy jaǵdai jasaýda jatyr. Jobany júzege asyrý qant qyzylshasy egis alqabyn jáne qant qyzylshasy kólemin ulǵaitýǵa múmkindik beredi. Bul tutastai alǵanda, osy áleýmettik mańyzdy ónim boiynsha azyq-túliktik qaýipsizdikti nyǵaitady.
Qazaqstan Respýblikasynda ónimdiligi, sapasy joǵary, qorshaǵan ortaǵa beiimdiligi jaǵynan sheteldik túrlerimen básekege túse alatyn qant qyzylshasy býdandaryn engizý arqyly ónimdilikti arttyryp, qant óńdeý infrajúiesiniń (qosymsha jumys oryndaryn qurý) damýyna, ónimniń ózindik qunynyń kemýine jáne qant qyzylshasy salasynyń ekonomikalyq tiimdiligine ákeledi dep tolyq senimmen aita alamyz. Meniń jerine jetkize aityp, ortaǵa salyp otyrǵan oilarym, pikirlerim, usynystarym elimizdiń erteńi úshin ekenin ekiniń biri jaqsy biledi. Osylardy judyryqtai jumylyp iske asyra biletin bolsaq, dáýlet pen berekeniń berik negizin qalaitynymyz anyq. Demek, sóz ben istiń birligi úilesimin tapsa, almaityn asýymyz joq.
Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymi-zertteý institýtynyń bas direktory, a.sh.ǵ. doktory, professor, QR UǴA korrespondent-múshesi.
