Qazirgi tańda Respýblikalyq memlekettik qala qurylysyn josparlaý jáne kadastr ortalyǵy eldi mekenderdegi injenerlik kommýnikatsiialardy inventarizatsiialaý, qala qurylysynyń málimetter bazasyn on-line rejimge kóshirý jáne qala qurylysynyń biregei infraqurylymdyq tuǵyrnamasyn ázirleý syndy mańyzdy strategiialyq jumystarmen ainalysýda. Osy rette Ortalyqtyń bas direktory Turlybek Musabaev qala qurylysyn tsifrlandyrýda qolǵa alǵan jumystardy «Qala men Dala» gazetine ret-retimen baiandap berdi.
– Turlybek myrza, qala qurylysy salasyn tsifrlandyrý isi elimiz úshin qanshalyqty mańyzdy?
– Qazirgi tańda barlyq sala tsifrlandyrýǵa arqa súiep, damyp jatqany belgili. Ekonomika, qurylys, turǵyn úi kommýnaldyq sharýashylyǵy, mádeniet, bilim bári tsifrlanýdyń arqasynda zaman talabyna sai damýda.
Memlekettik aýmaqtyq basqarý saiasatyn júrgizýde halyqtyń ómir súrý sapasyn arttyryp, turǵyndardyń qyzmetin damytýdyń mańyzy zor. Bul aýmaqtyq basqarý salasyndaǵy basty kórsetkish desek bolady.
Osy rette aýmaqtardyń damý kórsetkishteri, damý tendentsiialary tsifrlyq derek kózderinde anyq kórinip, nysandardyń keshendi ornalasýyn, aýmaqtar men jergilikti jerlerdiń zamanaýi úilesimdiligi jáne aýmaqtardaǵy josparly ózgerister, infraqurylymdardyń jaǵdaiy taiǵa tańba basqandai anyq kórinýi tiis.
Bul rette mańyzdy derekkózi retinde tsifrly qala qurylysynyń kadastryn tsifrlandyrýdyń mańyzy zor.
Úkimettiń tapsyrmasyna sáikes, bizdiń ortalyqqa jalpymemlekettik deńgeide qala qurylysy jobalaryn birtutas qisyndy júiesin qalyptastyrýdy tapsyrǵan bolatyn. Osy rette ortalyq Qazaqstan Respýblikasy aýmaǵynyń Bas shemasyn daiyndap, joba aiasynda aýmaqtyq kesteniń aimaqaralyq damýdyń makroaimaqtyq jáne aglomeratsiialyq jobasyn ázirledi.
Bizdiń bul jobalarymyz álemdik is-tájiribege sáikes, Úkimet pen jergilikti ákimdikter bekitti. Osy jobalarǵa súienip, aimaqtardaǵy damýdyń tiimdi josparlaryn qurýǵa bolady.
Búginde territoriialardy uiymdastyrýdyń Basty shemasy elimizdiń qala qurylysy saiasatynyń baǵyttaryn aiqyndap otyr. Basty shema elimizdegi aimaqtardyń keshendi jáne teń dárejede damýyn qamtamasyz etip, ekonomikalyq damýdyń ortalyǵy men ýrbanizatsiiaǵa qolaily ortany aiqyndaidy.
Basty shemany taldap kórsetsek, makroaimaqtyq (Ortalyq, Ońtústik, Batys) damýda óńiraralyq kooperatsiiany damytý, oblystardyń ózara ekonomikalyq múmkindikterin baǵalaýǵa bolady. Sonymen qatar ekonomikany damytýǵa qajetti resýrstyq jáne infraqurylymdyq múmkindikterin saralap, ony tiimdi paidalanýǵa jol ashady.
Bas shemada Qazaqstan aýmaǵyn uzaq merzimdi aýmaqtyq damytý men utymdy uiymdastyrý kiredi. El aýmaǵyn uiymdastyrýdyń bas shemasy halyqty qonystandyrý jáne óndiristik kúshterdi ornalastyrý júiesin memlekettik retteýdi qamtamasyz etedi.
Memlekettik qala qurylysy kadastrynda ákimshilik aýmaqtar, qala qurylysy qyzmetiniń nysandary týraly málimetter, infraqurylym nysandary, injenerlik jeliler men kommýnikatsiialar týraly málimet jinaqtalady.
Ortalyq Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe qalasynyń aglomeratsiialyq shemasyn daiyndaǵanda álemdik is-tájiribege súienip («Úlken Parij» jobasy basshylyqqa alyndy), jergilikti jerdiń ózindik erekshelikterine basa mán berdik. Aitalyq, Almaty men Shymkent aglomeratsiiasyn daiyndaǵanymyzda qos qalaǵa súienip, onyń ainalasynda indýstrialdy damýǵa negiz bolatyn qýatty eldi mekender qurý kerek ekenin atap kórsettik. Óitkeni qos qalaǵa ózge óńirlerden kelýshilerdiń sany óte kóp. Olardy osy baǵyttaǵy jumystardy damytýǵa baǵyttaǵan mańyzdy.
Al Aqtóbe qalasynyń aglomeratsiiasyn ázirlegende qalanyń aimaqaralyq ornyna, ekonomikany ártaraptandyrýǵa jáne tranzittik áleýetine barynsha kóńil bólindi.
– Qazirgi tańdaǵy elimizdegi memlekettik qala qurylysy kadastry jaiynda aitsańyz? Qolǵa alǵan jumystaryńyz boiynsha qandai nátijege qol jetkizdińizder?
– Birinshi kezekte Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik qala qurylysy kadastry júiesi Aqparattyq júiesin avtomattandyrǵanymyzdy maqtanyshpen aita alamyn. Osylaisha, elimiz boiynsha 32 myń respýblikalyq mańyzy bar nysandar Aqparattyq júiege engizildi. Budan basqa, osy jumystardy úilestiretin quqyqtyq jáne tehnikalyq áleýet qalyptasqanyn atap aitýǵa bolady.
Búginde salalyq ministrliktiń saitynda qala qurylysyna udaiy ózgerister engizip otyramyz. Bul halyq pen kásipkerler úshin asa qajet dúnie.
Qazirgi tańda bizdiń elektrondy qorymyz «Mekenjai registr» aqparattyq júiesine, «Jyljymaityn múlik registrine», Memlekettik jer kadastry avtomattandyrylǵan aqparattyq júiesine, «Jeke tulǵalar» men «Zańdy tulǵalar» memlekettik málimetter qoryna, Vedomstvoaralyq keshendi saraptaýdyń birtutas aqparattyq júiesine qosylǵan.
Ortalyq aimaqtardaǵy qala qurylysy kadastryn inventarizatsiialaý jáne jerdiń beti men astyndaǵy injenerlik kommýnikatsiiasynyń málimetter qoryn quryp úlgerdi. Munyń ózin úlken nátije dep baǵalasa bolady.
– Kez kelgen adam tsifrlandyrýǵa arqa súiep, ózine qajetti aqparatqa tez qol jetkizetinin bilemiz. Osy rette halyq kadastrlyq málimetterge qalai qol jetkizetinin aita ketseńiz?
– Búginde bizdiń aqparattyq bazamyz arqyly tek qana qarapaiym halyq emes, sonymen qatar kásipkerler, memlekettik organdar injenerlik infraqurylym jaiynda keń kólemdi aqparat alyp, oǵan qalai qosylýǵa bolatynyn bile alady.
Bizdiń ortalyqtyń elimiz boiynsha 10 filialy jumys isteidi. Osy rette ortalyq qyzmetkerleri kadastrlyq málimetterge qatysty halyqqa 22 myń qyzmet kórsetkenin maqtanyshpen aitar edim.
Jalpy, kadastrlyq málimetter qory qurylys jáne arhitektýra salalarynda ashyq sheshim qabyldaýǵa airyqsha yqpal etedi. Budan basqa, biznes úrdisterdi avtomattandyryp, qurylys pen josparlaýǵa qatysty ruqsat qaǵazdardy jedeldetip alýǵa áser etetinin aita ketýimiz kerek.
– 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan «Nurly jer» turǵyn-úi baǵdarlamasy aiasynda ózińiz basqaryp otyrǵan kásiporyndy qandai jumystar kútip tur?
– Bes jylǵa josparlanǵan «Nurly jer» turǵyn-úi baǵdarlamasy Respýblikalyq memlekettik qala qurylysyn josparlaý jáne kadastr ortalyǵynyń jumysyn jańa sapada kórinýine septigin tigizetinine senimdimin.
Qazirgi tańda qala qurylysy kadastryna aýdan, oblys, respýblikalyq deńgeidegi 253 myń nysan boiynsha málimetter engizildi. Osylaisha, tsifrlyq málimetter qory 15 paiyzdan 47 paiyzǵa deiin ulǵaiǵanyn atap aitýǵa bolady. Budan basqa, elimizdegi 172 eldi mekende ornalasqan 235 nysanǵa «Nurly jer» memlekettik baǵdarlamasynyń aiasynda inventarizatsiia júrgizýdi josparlap otyrmyz.
– Mundai aýqymdy jumystardy júrgizgende sizder ózge de kompaniialardyń qyzmetine júginesizder me?
– Joq. Eldi mekenderdegi injenerlik infraqurylymdarǵa inventarizatsiia jasap, qala qurylysy kadastryn daiyndaý jumystaryn jergilikti jerdegi ákimdiktermen birlesip júzege asyramyz. Bul iske eshqandai kompaniiany aralastyrmaimyz.
Bizdiń ortalyq joǵary tehnologiialyq jáne zamanaýi qural-jabdyqtarmen jáne pilotsyz ushatyn qurylǵylarmen, GPS qabyldaǵysh qurylǵylarmen tolyqtai jabdyqtalǵan.
– Qalai oilaisyz, turǵyn úi qurylysy men áleýmettik nysandardyń elimizde kóptep salynýy, qala men óndiristiń infraqurylymdardyń damýy qala qurylysy kadastryn tsifrlandyrý isin qanshalyqty jedeldetedi?
– Bul baǵyttaǵy jumystardy qysqa ýaqytta sheshý úshin bizder «tsifrly inventarizatsiialaý» isin úsh baǵytta júrgizýdi josparlap otyrmyz.
Birinshi, inventarizatsiialaý jumysyn transformatsiialap, qatysýshylardyń jumysyn bir jerden úilestirmekshimiz.
Ekinshiden, ózimizdiń qorymyzdy memlekettik organdardyń aqparattyq júielermen bailanysyn nyǵaityp, Birtutas infraqurylymdyq tuǵyrnama daiyndamaq josparymyz bar.
Úshinshiden, jergilikti jerlerde memlekettik qyzmet kórsetýde on-line júiesiniń ózektiligin arttyratyn bolamyz.
Osy oiǵa alǵan jumystar qolǵa alynǵan kezde birtutas tuǵyrnama injenerlik infraqurylymdarǵa monitoring júrgizip, appattyq jaǵdailardyń aldyn alýǵa jáne salyqtyq túsimderdiń kólemin 14 paiyzǵa deiin ulǵaitýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar injenerlik infraqurylymdardy kútip, ustaýǵa jumsalatyn shyǵyndardy 15 paiyzǵa deiin tómendetýge múmkindik beredi.
– Áńgimeńizge raqmet!
