Qanaǵat JÚKEShEV, filosof
Kishkentai qońyz úlken qońyzǵa suraq qoiypty:
– Áke, biz nege kóńde ómir súremiz? Ana
kóbelekti qarashy, alýan tústi gúlderdiń ústinde
ushyp júredi, solardyń nárin sorady.
Áke-qońyz shatasyna bylai jaýap beredi:
Bul seniń otanyń-ǵoi, janym-aý, Otanyń.
Anekdottan
Sharýanyń ómirin idealdaý ziiandy jáne qaýipti.
M.Gandi
Ádebietsiz demokratiia,
demokratiiasyz ádebiet joq.
J.Derrida
Qazirgi qazaq mádenietiniń baryn bajailap, ómir tynysyn kóz aldyǵa keltirý úshin ony órkenietterdiń omyrylýy teoriiasy turǵysynan taldap baǵalaý kerek. Órkenietter indýstriialy jáne agrarly bolyp bólinip túskende, qazaqtar olardyń damý jaǵynan artta qalǵan basqyshynan tabyldy. Demek, ulttyq mádeniettiń sipaty men rýhani dúniede bolyp jatqan qubylystardyń syrlaryn da omyrylý syzyǵynyń arǵy jaǵyndaǵy jaǵdailarmen túsindirgende oǵan berilgen baǵa obektivti bola alady.
KÓRKEM ÁDEBIET JÁNE IDEOLOGIIaLYQ KEIIPKERLER
Qazaqstanda sonaý XIX ǵasyrdyń ózinde-aq Sh.Ýálihanov, Y.Altynsarin, Abai syndy aqsúiek áýletterden shyqqan ulylardyń qolymen klassikalyq mádeniettiń irgetasy qalanǵan bolatyn. XX ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda Á.Bókeihanov, A.Baitursynuly, M.Dýlatov, M.Jumabaev, Sh.Qudaiberdiuly, M.Áýezov jáne basqa kórkemóner qairatkerleri bul uly missiiany ary qarai jalǵastyrdy. Kópsalaly, kópjanrly qazaq ulttyq ádebieti dúniege kelip, ózge halyqtar ádebietterimen terezesi teń deńgeide, qanattas dami bastady. Negizgi janrlar prozada, poeziiada, dramatýrgiiada jańa esimder paida bolyp, jańa romandar, poemalar, pesalar jaryq kórip, halyq arasyna tarala bastady.
Alaida, qazaq memleketiniń táýeldilik jaǵdaida ómir súrýinen, tiisinshe, metropoliia júrgizip otyrǵan saiasattyń sheńberinen tys áreket ete almaýynan, Keńes biligi ornaǵannan keiingi kezeńdegi qazaq ádebietinde ár túrli úrdister kórinis berip jatty. Atalǵan progresshil baǵytqa qarama-qarsy taptyq-ideologiialyq bastaýlardan tamyr alatyn ekinshi úrdis paida boldy. Keńes zamanynyń talaby boiynsha, kórkem óner biliktiń áleýmettik saiasatynyń júzege asyrylýyna úles qosýǵa mindetti bolatyn. Sol talapqa sai tómengi taptan shyqqan keibir jazýshylar óz sosloviesi ókilderin dáriptep shyǵarmalar jazdy.
B.Mailin Myrqymbaidy, S.Muqanov Shoqpytty óz zamanynyń qaharmandary retinde somdady. Bolsheviktik ideologiia turǵysynan alǵanda osyndai keiipkerlerdi somdaǵan shyǵarmalar qazaq ádebietiniń jetistikti úlgileri bolyp sanaldy. Budan keiingi kezeńde qazaq jazýshylarynyń úlken toby osy úrdisti jalǵastyrdy. Óz shyǵarmalaryna arqaý etip olar joǵaryda atalǵan keiipkerlerdiń rýhani izbasarlaryn tańdap aldy, shalasaýatty, esersoq, qiiali, maskúnem adamdar unamdy keiipkerge ainalyp, úlgi retinde sipattalatyn boldy. Osylai qazaq ádebietinde unamdy qaharman uǵymy tóńkerilip tústi.
Solardyń biri O.Boranbaev degen avtordyń «Áńgúdik» atty shyǵarmasynyń bas keiipkeri – qoly nege tise, sony búldiretin, istegen isinde opa joq, júrse súrinetin, júgirse jyǵylatyn, esi kiresili-shyǵasyly áńgúdik, oǵan qosymsha, maskúnem adam. Avtorlyq remarka boiynsha keiipkerdiń unamdy qasieti – onyń otanyn súietini: «aýrý, maskúnem bol, tek bilikke kóz salma, saiasattan aýlaq júr, «otanymdy súiemin» degen urannyń kóleńkesinde itshilegen ómirińdi súre ber. Bilik qalai aidasa – solai júrseń boldy, sonda sen jaqsysyń!» Rýhani mesheý, nadan, mádenietsiz, bilimsiz adamnyń «unamdy» beinesin jasaý keńestek ideologiianyń inertsiiasy retinde áli oryn alyp keledi. Osy shyǵarma M.Áýezov atyndaǵy Akademiialyq teatrdyń repertýarynan myǵym oryn alyp, uzaq ýaqyt sahnadan túspedi.
* * *
Ǵasyrdyń ekinshi jartysynda ádebiet kókjieginde óz qoltańbasyn alyp kelgen jańa esimder kóbeie tústi. Á.Nurpeiisovtyń, Á.Álimjanovtyń, B.Momyshulynyń, M.Maǵaýinniń, Q.Jumadilovtiń, Á.Kekilbaevtiń, Juban Moldaǵalievtiń, T.Ahtanovtyń, Q.Muhametjanovtyń, H.Erǵalievtiń, T.Jarokovtyń, Q.Bekhojinniń, O.Súleimenovtyń, M.Maqataevtiń jáne olar qatarly kóptegen ózge jazýshylar men aqyndardyń shyǵarmalary óz dáýiriniń kórkemdik deńgeiiniń etalony ispetti boldy.
1960 jyldardyń ishinde Murat Áýezovtyń ideialyq dem berýimen jáne uiymdastyrýymen Máskeýde oqityn qazaq jastarynyń «Jas tulpar» ulttyq-demokratiialyq beiresmi uiymy paida boldy. Bul uiym qazaq jastarynyń ulttyq sanasynyń ósýine, respýblikada jáne odan tys jerlerde qoǵamdyq-saiasi oidyń órkendeýine belgili deńgeide áser etti. Budan keiingi kezeńde ult-azattyq ideialary qazaq jazýshylarynyń tarihi romandarynan kórinis tapty. Tarihi-patriottyq taqyrypqa qalam tartqandardyń alǵashqylarynyń biri bolyp S.Smataev «Elim-ai» romanyn jazdy. 70 jyldar ishinde qazaq prozasynda tarihqa nazar aýdarý jańa impýlspen jalǵasyn tapty. I.Esenberlinniń romandary buqaralyq sanada refleksiia týdyryp, qoldan qolǵa ótip jatty.
Keiinirek keibir ozyq oily qalamgerler ekinshi ustaz Ál Farabi, Abylai han, Qabanbai batyr jáne solar siiaqty shynaiy unamdy qaharmandardyń beinelerin somdaǵan týyndylar berdi. Olar atalǵan kezeńdegi qazaq qaýymynyń talǵamy men talaptaryn birshama qanaǵattandyratyn edi. Sonysymen oqyrmandardyń iltifatyna bólenip, kórkem ádebiette ózindik iz qaldyrdy.
* * *
XX ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy qazaq ádebietinde M.Áýezovtyń «Abai jolyna» eliktep iri qoǵamdyq jáne mádeniet qairatkerleriniń ómiri men qyzmetin sipattap jazǵan dilogiialar men trilogiialar qaptap ketti: «Aqqan juldyz», «Aqan seri», «Jaiaý Musa», «Sultanmahmut», «Qyzyl jebe», «Muhtar joly», t.b. Bul kóptomdyqtar avtorlardyń beinelerdi kórkemdikpen kóre bilgeninen emes, keiipker retinde somdap otyrǵan qairatkerdiń bedeline súienip nysanaǵa jetýdi kózdeýden týyndaǵan shyǵarmalar bolyp shyqty. Sondyqtan olardyń eshqaisysy metr somdaǵan deńgeige jete almady. Óitkeni, elikteýden týǵan týyndynyń sapa jaǵynan eshqashan eliktetken nusqaǵa jete almaityny belgili.
QAZAQ ÁDEBIETINDEGI AÝYLShYLDYQ DERTI
Alaida, osy kezeńnen bastap ulttyq mádeniettiń aiaq alysynda ekinshi, negativti úrdis kórinis bere bastady. XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qazaq ádebietinde bir oqshaý baǵyt paida boldy. Ol baǵyt 60-jyldardan bastap ádebietke aýyl mektebin bitirip kelgen, balalyq shaqtaryn sonda ótkizgen, aýyl mentalitetin tasýshy jazýshylardyń úlken shoǵyrynyń shyǵarmalarynan kórinis berdi. Orys ádebietindegi «shestidesiatnikter» degenge uqsastyryp, qazaq ádebietshileri olardy «alpysynshyjyldyqtar» dep atady. Olar dáýir ólshemimen, qazaq aýylynyń orta jáne aǵa býyn oqyrmandarynyń talǵamy turǵysynan shamalaǵanda birsydyrǵy táýir shyǵarmalar berdi. Aýyl turmysyn, qarapaiym eńbek adamdarynyń psihologiiasyn shynaiy sipattaǵan povesterdi oqyrman qaýym jyly qabyldady. Sondyqtan, XX ǵasyrdyń 60-70 jyldary qazaq ádebietiniń jetistikti jyldary dep baǵalandy.
Árine, qazaq «alpysynshyjyldyqtary» darynnan quralaqan emes edi, arasynda qalam ustai biletin, qabilettileri de az bolmady. Olardyń ádebietke degen yntasy men qulshynysy da joǵary boldy. Olar shyǵarmashylyq obekt retinde ózderine jaqyn stihiia – aýyl turmysy taqyrybyn tańdady. Jazǵandarynda ózderi kúnde kórip júrgen aýyl adamyn beineledi, siýjetti solardyń istegen áreketterine qurdy, tek solardyń qolaiyna jaǵatyn, solar súisinip oqityn shyǵarmalar jazýǵa tyrysty.
Syrttai qaraǵanda, aýyldan shyqqan adamnyń ósip, oqyp, jetilip, jazýshy bolǵannan keiin ózi ósken ortasy – aýyly jaily jazýynyń jáne keiipkerdi onda turatyn, eńbek etetin adamdar arasynan izdeýiniń ózindik qisyny bar ekeni de ras. Biraq osy dáýirdegi qazaq ádebietine tereńirek úńilgen adam bul aiada bolyp jatqan qubylystardyń astarynan jalpy ulttyń rýhani damýyna keri yqpaly bar túitkilderdiń bolyp jatqanyn ańǵarǵan bolar edi.
Aýylshyl jazýshylar áleýmettik ómirde bolyp jatqan qubylystardy natýralistik tásilmen sipattaýdan aryǵa bara almady. Olar aýyl adamynyń sońynan erýdi ǵana bildi. Jazǵandarynda oqyrmanmen keri bailanysty júzege asyrýǵa septigi tietin, progresshil ideia, jańa oi bolmady. Shyǵarmalarynyń fabýlasy biriniki ekinshisinikine uqsap turdy, aýyl turǵyndarynan basqa oqyrmandardy qyzyqtyra almady. Olarǵa aitylar ýáj munymen shektelmeidi.
Eń bastysy, «alpysynshyjyldyqtardyń» kórkem ádebiet arqyly halyqtyń sanasyna sińirmek ideiasy oqshaý boldy. Olardyń kópshiligi qazaqtardy aýyldan shyǵarmaý, qalaǵa jibermeý baǵytyn tańdaýymen, ádebietke, jalpy mádenietke ǵana emes, ulttyń saiasi-áleýmettik órleý jolyna tosqaýyl qoidy. Jazǵandarynyń bárinde negizgi jeli retinde qalanyń kóleńkeli jaqtarynyń fonynda aýyldy idealdaýdy ustandy, jastardy aýyldan ketpeýge, qalaǵa qonys aýdarmaýǵa úgittedi, shyǵarmalaryn órkenietten qashý ideiasyn qazaq ataýlynyń sanasyna sińirýge baǵyshtady.
Ol kezde qazaqtar derliktei aýyldy eldi mekenderde jaiǵasyp, aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirýmen ainalysatyn. Qalada turatyn az sandy qazaqtar, tildik orta bolmaǵandyqtan, oryssha sóilep, tildik sáikestiliginen aiyrylyp qalatyndai jaǵdaida ómir súrip jatty. Qazaqtardyń óz jerinde ulttyq azshylyq jaǵdaiǵa túsýi, ónerkásipti qalalardyń derliktei bárin ózge ult ókilderiniń jailap alýy, orys tiliniń ústemdiginiń jyl ótken saiyn arta túsýi, qalada turatyn qazaqtardyń orys arasynda jutylyp, orys tiline oiysa bastaýy qazaq mádeniet qairatkerleriniń sanasyna ulttyq mádeniettiń endigi ómirlik tynys alatyn jeri – tek qana qazaq aýyldary degen túsinikti týdyrǵan edi.
Ustanǵan baǵyttarynyń durystyǵyna myǵym sengen qazaq jazýshylarynyń deni dittegen nysanaǵa jetý úshin, til men ulttyq mádenietti saqtap qalý úshin, qaitkende onyń beleń alyp turǵan mádeniettermen jutylyp ketýin boldyrmaý úshin jantalasa qarmaný kúiin keshti, jankeshti áreketterge boi aldyrdy. Olardyń qolyndaǵy birden bir qural – sóz bolatyn. Sonyń ózinde ol sóz kommýnistik ideologiia sheńberinen shyqpaýy tiis.
Osy tusta qazaq jazýshylarynyń dittegeni bola qaldy. Olardyń dóidala ketken, kesirli baǵytyn Qazaqstan Úkimeti utymdy paidalanyp, «qazaq jastaryn aýyldy jerlerde turaqtandyrý» týraly qaýly shyǵaryp berdi. Qazaq aýylshyldaryna dańǵyl jol osylai ashyldy. Ádebiet pen kórkem óner qazaqtyń aýyldan ketpeýi kerek ekendigin násihattaityn birden bir quralǵa ainaldy. Jazýshylar endi bar shyǵarmashylyq qýaty men jigerin Qazaqty aýyldan ketirmeý úshin sarqa jumasýǵa belsene kirisip ketti.
Qazaq jazýshylary aýyldyń súreńsiz turmysyn sýretteitin, onyń qaladan «artyqshylyǵyn» jan sala dáripteitin, sharýadan shyqqan «unamdy» keiipkerleri bar shyǵarmalardy tópep bere bastady. Siýjeti, ideiasy, keiipkerleri de biri birinen aýmaityn romandar men povesterinde olar boranda qasqyrmen alysqan shopannyń, jer jyrtyp júrgen mehanizatordyń, fermadaǵy saýynshynyń, keńestik belsendilerdiń, súigenin qyrmanda kezdesýge shaqyratyn traktorshynyń, bir kesek nandy dosymen bólisetin internat tárbielenýshisiniń, qaladaǵy «qatygez» áke-sheshesinen aýyldaǵy «meiirimdi» qarttarǵa qashyp bara jatqan jasóspirimniń beinelerin unamdy qaharmandar sapasynda somdap, aýyl oqyrmandaryn qyzyqtyrýǵa tyrysty. Mektep bitire salyp, qoi baǵýǵa shyqqan komsomol múshesiniń ómiri olardyń súiikti siýjetine ainaldy.
Alaida, jazýshylar meiirimdilik, aqkóńildilik, ańqaýlyq, jan tazalyǵy siiaqty izgi qasietterdi arqalaǵan aýyl adamynyń beinesiniń astynda tarih kóshinen adasyp qalǵan halyqtyń qarańǵylyǵy men artta qalýy dáriptelip jatqanyn sezbedi. Baryn salyp, jarty ǵasyr boiy qala órkenietin oqyrman aldynda jaǵymsyz qyrynan beineleýdiń túbinde eldi qandai orǵa aparyp jyǵatynyn ańǵarmady. Olardyń sipattaýynsha, qala – moraldyq jaǵynan azǵan, meiirimsiz, qatygez adamdar turatyn, qorqynyshty orta. Qalaǵa barmaý kerek, barsań adamshylyqtan aiyrylyp qalasyń, boiyńdaǵy ulttyq, otanshyldyq sezimderdiń bári joǵalady.
Bul tustaǵy máseleniń ózektisi aýylshyl avtorlardyń oilaý stilderiniń birjaqtylyǵynda, aimaqtyq shekteýliliginde, shyǵarmalarynyń taqyrybynda, somdaǵan qaharmandarynyń beinelerinde ǵana emes, bastysy, olar kótergen ideialarynda bolatyn. Olar jazǵandarynda aýyl ómirin kórkemdep qana qoiǵan joq, qazaqty aýyldan ketpeýge shaqyrdy, malshylyqty dáriptedi, mesheýlikti iltifatpen sipattady, shyǵarmalarynda osy baǵytty ideologiia retinde betke ustady. Osylai, ádebiettiń ǵana emes, tutastai ulttyq mádeniettiń nysanalaityn ideiasy aýyl bolyp, kúlli qazaqtyń miyna sińip, sanasyna bekip aldy. Aýyldyń «artyqshylyǵyn» pásh etýdi ditteýdiń astarynda indýstriialy qoǵamǵa siresken, maǵynasyz qarsylyq jatty. Kórkem ádebiette «aýyl aýrýy» nemese «aýylshyldyq» degen úrdis osylai qalyptasty. Bul jyldary kórkem ádebiet arqyly aýyldy dáriptep, áleýmettiń túbinen shyqqan «unamdy» qaharmandaryn somdaýda S.Júnisov, B.Nurjekeev, B.Bodaýbaev, B.Muqaev, T.Nurmaǵambetov, Q.Túmenbaev, Á.Saraev, D.Áshimhanov, taǵy basqalar erekshe belsendilik kórsetti (qarańyz: Q.Júkeshev. Qalaǵa nege qyryn qaraimyz? Qazaq ádebieti, 13.01.1984; Aýylshyldyqty asqyndyrmaiyq. Juldyz, № 9.1988; Áleýmettik-psihologiialyq beiimdelý jáne obraz shynaiylyǵy // Ýaqyt jáne qalamger, A.: Jazýshy, 1990, 107-124 b.b.).
* * *
Kórkem ádebiette qazaqty aýylda turaqtandyrý ideiasyn buqaranyń sanasyna sińirýdi qazaq jazýshylary negizinen úsh ádebi tásilmen:
a) salystyrmaly assotsiatsiia;
á) tikelei úgit;
b) aýyldy idealdaý ádisterimen júzege asyrdy.
Salystyrmaly assotsiatsiia ádisi boiynsha aýyl men qala qarama-qarsy alynyp, aýyldyń jaǵymdy jaqtary men aýyl adamynyń unamdy qylyqtary qalanyń kóleńkelitustarymen, qala adamdarynyń kemshilikterimen qatar usynylady. Qala adamdarynyń «ekijúzdiligi», «qatygezdigi», «sumpaiylyǵy» aýyl adamdarynyń «adaldyǵynyń», «izgiliktiliginiń» astarynda áshkerelenedi. Qalanyń «býyrqanǵan», «qatýly» ómiri aýyldyń «ertegidegidei mamyrajai» tirshiliginiń fonynda salystyra sipattalady.
Ekinshi tásil boiynsha aýyl týra úgitteledi, qalaǵa ketip qalǵan jasty aýylǵa shaqyrý nemese týǵan aýyldan ketpeý kerek ekendigin avtor arsenalyndaǵy troptar men giperbolalardy jerine jete paidalana otyryp, kórkemdik sheberlikpen násihattaidy.
Aýyldy idealdaý tásili boiynsha aýyl men qala qatar alynyp qarastyrylmaidy jáne ketip qalǵandarǵa «aýylǵa kelińder», «qalaǵa jolamańdar» degen ashyq násihat ta júrgizilmeidi. Aýyl ómiri men turmysy ǵana alynyp, onyń salttary men dástúrleri kóńilge qonymdy, júrekke jyly tietindei, qoi ústinde boztorǵai jumyrtqalaǵan zaman ornaǵandai sýretteldi.
V.G.Belinskii «1847 jylǵy orys ádebietine kózqaras» degen jyl ádebietin qorytyndylaǵan maqalasynda sol kezeńniń óneriniń «aianyshty kúii» týraly qynjyla baiandai otyryp, «bul óner ainalasynda qainap jatqan ómirdi kórmegendei, barlyq tirshilik ataýlyǵa, zamanaýiǵa, shyndyqqa moiyn burmai, kózin jumyp alyp, shabytty kelmeske ketken ótkennen izdeidi, sodan adamdar baiaǵyda sýynyp ketken, eshkimdi qyzyqtyrmaityn, jylytpaityn, ińkárlik sezimin oiatpaityn daiyn idealdardy terip alady» [Belinskii V.G. Vzgliad na rýsskýiý literatýrý 1847 goda // PSS. T. 10. M.: Izdatelstvo akademii naýk SSSR, 1956. 311-b.] dep jazǵan edi. Tarihi analogiia budan bir jarym ǵasyr burynǵy orys ádebietindegi ahýaldyń XX ǵasyrdyń II jartysyndaǵy qazaq ádebietinde qaitalanyp otyrǵanyn osylai alǵa tartady. Qazaq óneriniń kúiin anyqtap beretin budan artyq obektivti sipattamany izdep jatýdyń qajeti joq.
Aýylshyldyq baǵytty bekem ustanǵan, ony súiikti taqyrybyna ainaldyryp alǵan jazýshylardyń keibir ýájderi kóńil aýdararlyqtai. Aýyl jáne aýyl adamdary týraly buǵan deiin aitylyp júrgen geografiialyq tezisterin qaitalai kelip, jazýshy Á.Saraev, aýyldyń aýasynyń taza bolatynyn qaitalap ashyp, kóne aýyldy ańsaýyn alǵa jaiyp, onda qorjyn úi men tam salý qajettigi týraly usynysyn aitty. Buǵan qosymsha, ol bylai dedi: jurtymyzdyń tarihyn, ádebietin, ónerin, ǵylymyn – barlyq rýhani bailyǵyn jasaǵan aýyldan shyqqan túlekter bolypty, halqymyzdyń el bastaǵan qairatty uldary, qoǵam qairatkerleri, tý ustaǵan kósemderi men batyrlary da osy aýyldan shyǵypty… Tabiǵatpen etene aýyl óz perzentterine izgilik, adamgershilik qasietterimen birge qabilet, talant degendi de molynan syilaǵan…» (Qazaq ádebieti, 16.11.1984).
Osy jerde aqiqat pen absýrdtyń qosaqtala órilip ketkeni sondai, endi bulardyń arajigin ajyratyp alýǵa týra keledi. Osy eki filosofiialyq uǵymnyń arasynda qandai aiyrma bar? Suraq qanshalyqty tereń bolǵanymen, onyń jaýaby bette qalqyp tur. Óitkeni, danalyq ár qashanda qarapaiym bolady. Aqiqattan keiin suraq týmaidy, bári bárine túsinikti bolyp, ornyna kele qalady. Al absýrdtan keiin, ony estigen adamnyń oiyna júz suraq uialaidy jáne ol suraqtardyń jaýabyn tabý da ońaiǵa soqpaidy. Absýrdtyń absýrdtylyǵyn dáleldeýdiń qajeti joq. Tek absýrdtyń avtoryna suraq qoiý arqyly túpkilikti maǵynanyń joqtyǵyna kóz jetkizý tiimdi.
Eger jazýshy Á.Saraevtyń aitqandary aqiqat bolsa, onda myna suraqtardyń jaýabyn tabý qiynǵa soqpasa kerek. Suraqtar mynalar: «aýyldan shyqqan» degendi qalai túsinýge bolady, aýyldy eldi mekenderde dúniege kelip, sonda turyp, ómir súrip jatqandardy ma? Aýylda týyp, keiin ketip qalǵandardy qai sanatqa qosamyz? Qorjyn úidiń zamanaýi jáili páterlerden qandai artyqshylyǵy bar? «Halqymyzdyń el bastaǵan qairatkerleri, tý ustaǵan kósemderi men batyrlarynyń bári aýyldan shyqsa», ózderi «qairatty» bolsa, onda olar aýyldyq halyq qazaqtyń otarǵa túsýine nege jol berdi, halyq nege qyryldy, nege shetke qashty? Qazaqstan barlanǵan tabiǵi bailyqtyń qory boiynsha dúnie júzinde altynshy orynda tur. Solai bolsa da, qazaq nege kedei, nege bar taýqymet qazaqtyń basyna úiirilgen? Aýyldan shyqqandardyń ózgelerge qaraǵanda «qabiletti jáne talantty» (daryndy degisi kelgeni bolar – Q.J.) bolatynyn qandai ádisnamamen, kim zerttegen, nátijelerin qaidan tabýǵa, tanysýǵa bolady? Aýyldan shyqqan daryndylardyń dúniejúzilik ǵylymǵa, tehnikaǵa, tehnologiiaǵa qosqan úlesi týraly málimetterdi qaidan taýyp, olarmen tanysýǵa bolady, statistika qaida? Eger qalalyqtar qabilet pen darynnan kemshin bolyp týatyn bolsa, onda dúnie júzindegi qalalyq elder artta qalyp, aýylda turyp mal sharýashylyǵymen ainalysatyn elder (qazaq siiaqty) nege tasqa shaýyp, tóske órlep ketpegen? «Aýyldan ǵalym» qalai shyǵady? Aýyldyń óziniń ýniversitetteri men akademiialary bar ma? Aýyl kitaptardy, monografiialardy qai baspadan shyǵaryp jatyr? «Aýyldan shyqqan túlekter jasaǵan rýhani bailyqtyń» tutastai tyǵyryqqa tirelip otyrǵanyn, tildiń teoriialyq máseleleriniń birde birin sheship bere almaǵanyn nemen túsindirýge bolady?..
(Basy. Jalǵasy bar.)
