Q. Júkesheev. Orys ádebietindegi "derevenskaia bolezn" (Jalǵasy)
(Jalǵasy. Basy ótkende jariialanǵan)
ORYS ÁDEBIETINDEGI «DEREVENSKAIa BOLEZN»
Ol kezde orys tilin meńgere qoimaǵan qazaq jazýshylarynyń odaqtyq mádeniettiń ulanǵaiyr keńistiginde ne bolyp jatqanynan maǵlumattary tapshy bolatyn. Keńes ádebietinde bolyp jatqan qubylystar men úderisterden habarsyzdyǵyn ózi áshkerelep bergenderdiń biri synshy B.Sarbalaev boldy. Ol suraqty bylai qoidy: «Orystarda nege qalaǵa qarsylyq máselesi qozǵalmaidy? Olar nege qalaǵa arasha túsip jatpaidy?» Ile ol óz suraqtaryna ózi daiyn jaýabyn berdi. «Óitkeni, - dep túsindirdi qazaq synshysy, – olarda mundai tolǵaqty másele joq. Olarda joq bolsa, bizde bul alańsyz joq emes pe?» (Qazaq ádebieti, 10.08.1984.).
Árine, qazaq synshysy óziniń aýylyndaǵy kiiz úiiniń sulbasyndai tanym keńistigimen qala men derevnia araqatynasynyń orys ádebietinde sipattalýynyń tolǵaqty máselelerinen habarsyz bolatyn. Qala men derevniany birin birine qarsy qoiýdy aldymen bastaǵan orystar ekenin, bul qubylystyń XX ǵasyrdyń ekinshi jartysynda orys ádebietinde «derevenskaia bolezn» degen atpen kórinis bergenin atalǵan synshy bilmeitin. «Derevnia dertine» urynǵandar da orys «shestidesiatnikteri» arasynan shyqty. 60-70 jyldary bul baǵyt olarda da keń qanat jaidy. «Derevenskaia proza» degen uǵym paida boldy. Bul aǵymnyń keibir ókilderi orys ádebietine kórkemdik jaǵynan biregei týyndylar berdi.
Derevniany qyzǵyshtai qorǵap, onda turatyn adamdardyń adamgershiliktiligi men arlylyǵy týraly shyǵarmalarynda ǵana emes, qoiǵan filmderinde de kóp ózek etkenderdiń biri V.Shýkshin edi. Ol Sibirdiń tunyq tabiǵatyn, orys derevniasy adamdarynyń mahabbatyn, ar tazalyǵyn, olardyń ańqaýlyǵy men saýatynyń kemshindiginen týyndap jatqan orasholaq áreketterimen qabystyra, tabiǵi qalpynda, shynaiylyqpen sýrettedi. Derevniany ýaǵyzdap, oǵan qarsy qala ómiriniń kóleńkeli tustaryn áshkerelep, jastardy qalaǵa ketpeýge shaqyrǵan maqalalar jazdy. Sondyqtan altailyq qalamgerdiń shyǵarmalarymen tanys bolǵan qazaq aýylshyldary ony qatty qadirleitin. Ony betke ustap, «renessans tulǵa» dep, aýyl men qala týraly sóz bolǵanda onyń keiipkerlerin úlgi retinde keltirip jatatyn.
Alaida, keiinirek orys «derevniashyldary» raiynan qaitty. Olar derevnia turǵyndarynyń moraldyq qasietteri jaǵynan qalalyqtardan «artyqshylyǵyn» ýaǵyzdaýdyń, jastardy derevniada qalýǵa úgitteýdiń, ondaǵy ómirdi idealdaýdyń zamanaýi órkeniettiń damý zańdylyqtarymen úilespeitinin túsindi. Buǵan deiin derevniashyldyǵymen aishyqty kózge túsip júrgen V.Shýkshin de buryn ustanǵan baǵytyn ózgertip, «...selo mádenieti qalada jasalady. Túptep kelgende, selo mádenieti degen múldem bolmaidy» [Shýkshin V. Voprosy samomý sebe // Sobranie sochinenii v treh tomah. T.3. M.: «Molodaia gvardiia», 1985. 583-b.] dep, derevniada mádeniet bolmaitynyn moiyndaǵan maqalasyn jazdy. Al sońǵy suhbattarynyń birinde ol «Alǵashynda men krestiandy derevniada ustap qalýǵa árekettendim. Osy taqyrypqa maqalalar jazýǵa, úndeý salýǵa batylym bardy. Artynan bul qylyǵymnyń keleńsizdigin túsindim» dep aǵynan jarylǵan bolatyn.
80-jyldary orys ádebi basylymdarynda derevniashyl baǵyttardyń aqylǵa siymsyzdyǵyn áshkerelegen, ótkir pikirler molynan jariialana bastady. Solardyń biri jazýshy Georgii Semenov qala men derevnianyń araqatynasy haqynda bylai dep jazdy: «Men derevniany da, qalany da birdei nazar sala, qyzyǵa jazamyn. Men «qazirgi zamannyń adamgershilik tiregi – derevnia, bári nannan bastaý alady, al nan – derevniada» degendi estigende tań qalamyn. Jáne men, eginshiniń aldynda basymdy ie otyryp, nege biz adamgershilikti taza geografiialyq uǵymǵa tańatynymyzdyń maǵynasyna jete almaimyn?» (Semenov G. Jivye kartiny // Literatýrnaia gazeta, № 36, 1985).
Ótken ǵasyrdyń 90-jyldaryna qaraǵan shaqta derevniashyldyq aǵym retinde orys ádebietiniń aspanynan seiilgen tumansha kózden ǵaiyp boldy.
TÁÝELSIZDIKTEN KEIINGI KEZEŃNIŃ ÁDEBIETI
Qazaqstan Respýblikasy memlekettik táýelsizdigin alǵannan keiingi kezeńde de qazaq tilinde jasalyp jatqan mádeniettiń ustanǵan taqyryby men mazmuny ózgere qoimady, sol burynǵysha, shekteýli, aýyl adamdarynan ózgelerge túsiniksiz, indýstriialy qoǵamǵa kirikpeitin, aýyldan tys jerlerge taralmaityn kúiinde qala berdi.
2001 ádebi jyl qorytyndysynda romandar týraly jasaǵan baiandamasynda J. Dádebaev bylai taldaý jasady: «jaryq kórgen romandardy taqyryptyq-janrlyq belgilerine qarai ekige bólip toptastyrýǵa bolady: a) tarihi taqyrypqa jazylǵan shyǵarmalar; á) áleýmettik-turmystyq taqyrypqa jazylǵan shyǵarmalar»... (Dádebaev J. Aitylar sóz áli alda // Qazaq ádebieti, 11.04.2003.) Solardyń ishinde baiandamashy 4 romanda adam men ańnyń tirshiligi ózara bailanysta sýretteletinin atap ótedi.
Baiandamashynyń T.Áljanteginiń «Qym-qiǵash tirshilik» romany týraly iltifatty pikiri toqtalyp ótýge turarlyq. Óitkeni, bul shyǵarma taǵy sol, qala adamy men aýyl adamyn qatar ala otyryp, olardyń aldyńǵysyn jeksuryn, sońǵysyn súikimdi etip kórsetetin salystyrmaly assotsiatsiia ádisimen jazylǵan.
Baiandamashynyń túiindeýinshe: avtor «áleýmettik-turmystyq, adamgershilik sipattaǵy máselelerdi kótergen... Qaladaǵy úlken balasynyń tirligine, isine aýrý ákeniń kóńili tolmaidy. Ony óziniń janazasyna shaqyrylatyn et jaqyndarynyń tizimine qospaidy.... Bir áke, bir anadan týǵan eki balanyń eki túrli isi, eki túrli qylyǵy, aýyldaǵy uldyń jónge, júiege júiriktigi, kisiligi, qaladaǵy uldyń jattyǵy, bótendigi sekildi jailar oqiǵa jelisin túzedi» (sonda).
Bul jerde ótken ǵasyrdyń ortasynan bastap qazaq jazýshylarynyń talaiynyń shyǵarmasyna ózek bolǵan, únemi qaitalanatyn, sonysymen kózqaraqty oqyrmannyń yzasyn keltiretin, taptaýryn siýjetpen taǵy ushyrasamyz.
Qazaqty aimaqtandyrý ideiasynan áli bas tartpai kele jatýdyń kelesi bir mysaldaryn poeziialyq shyǵarmalardan keltireiik:
«Kedeilengen kóńilge em bola ma,
Ketkim kelip turady keń dalaǵa.
Kóship alǵan qalaǵa men de keshe,..
Qala – meniń qatygez ógei anam...» (I. Saparbai. Baramyz erkek kindik ezge ainalyp. «Jas Alash» 2014).
«Bet aýǵan jaqqa shyqtym da,
Qaladan qashtym men zeńip,..» (Ia. Amandyqov. Saq atanyń shańyraǵyn shaiqaltpai. «Qazaq ádebieti». 19.09.2014.).
«Poiyzdaiyn zymyrap bara jatqan,
Qashyp baram dalaǵa qala jaqtan,...» (T.Tuiaqbaev. Juldyzdardyń janaryn jasaýratyp. «Qazaq ádebieti». 19.09.2014.
Bul neni kórsetedi?
Bul Keńes úkimetiniń qazaqty qalaǵa keltirmeý týraly nusqaýynyń kúshi joiylsa da, qazaq jazýshylarynyń sol, baiaǵysha, antiýrbanizatsiialyq baǵyttan aiyrylmai, aýyldy nysanalaýdan kóz jazbai kele jatqanyn kórsetedi. Ádebiettegi jaǵdai da qaz qalpynda, ideia da, ádis te, siýjet te ornynda ekenin aiǵaqtaidy.
Árine, ádebiet keńistiginde tirshilik toqtap qalǵan joq. Barlyq janrlarda birdeńeler jazylyp jatyr. Belgili bir mazmundyq qundylyq arqalaǵan, ózinshe kórkemdik bultarystary men iirimderi bar shyǵarmalar da ushyrasady. Olar azdaǵan tirajben taratylyp jatyr. Qazirgi qazaq ádebietiniń úlken kemistigi – qoǵam tynysyn ańǵartatyn, kópshilikti eleńdetetin, mazmunymen, kórkemdigimen túrli pikirlerdiń taralýyna, talqylaýǵa ózek bola alatyn, buqara arasynda jandy qybyr – mimesis týdyratyn shyǵarmanyń jetispeýinde.
Bul rette belgili qalamger Muhtar Maǵaýinniń sońǵy jyldary jaryq kórgen shyǵarmalaryn atap ótý kerek. Qoǵamda bolyp jatqan qubylystarǵa ótkir synshyl turǵy ustanatyn, adýyndy oilar aita biletin avtordyń «Men», «Jarmaq» romandary tereń saiasi-filosofiialyq astary bar tolǵaýlarǵa toly, ziialy ókiliniń izdep júrip oqityn shyǵarmalaryna ainaldy.
* * *
Aldymen ulttyń bir bóliginiń basqa tilge aýysyp ketýi, sonan keiin qaita qurý men jariialylyqtyń jariialanýy, aqyry, shirek ǵasyrǵa sozylǵan qazaq tiliniń tóńiregindegi diskýrs ulttyq mádeniettiń, bilim berýdiń, ǵylymnyń kúiin aiqyndap, máselelerin sheship bere almady. Ziialy qaýym «altyn balyqty» qoiyp, «sur balyqty» da aýlai almai, sol jyrtyq astaýdyń qasynda qalyp otyr. Memlekettik táýelsizdikke qol jetkizgennen keiin ákimshilik resýrsty jumsai otyryp, tildi, mádenietti jetildirý saiasatyn júrgizý múmkindigine ie bolýdyń da sharapaty tie qoimady. Mol múmkindik jaǵdaiynda shirek ǵasyr boiy ter tókkennen keiingi jetken jerimiz taǵy sol starttyq mejeden uzai almaý bolyp otyr. Budan bir qatar alańdatatyn suraqtar týyndaidy.
Qazaq ádebietin taiaýdaǵy onjyldyqtarda ne kútip tur? Dolbar kóńil jubatarlyq emes. Mádeniettiń, sonyń ishinde ádebiettiń toqyraýy týraly árkim aitady. Biraq kóbi otbasynda, ishtei sybyrlap aitady. Ashyq aitýdan qaimyǵady. Óitkeni olar erkin adamdar emes. Oiyndaǵysyn aita almaǵanyna ishtei qynjylmai-aq, úndemei júre beredi.
Degenmen, sońǵy ýaqyttarda keibir tanymal qairatkerlerdiń qobaljýyn ashyq bildire bastaǵandary kóńilge medeý uialatady. Óitkeni, sóz iske ulasar degen úmit týady. Olardyń keibireýleriniń pikirleri mynadyi:
«Búgingi prozamyz saýatsyz. Bir jolyn sharshamai oqyp shyǵa almaisyń. Maǵan bir qap prozany ákelip bergende, jariialaýǵa turatyn bir shyǵarma taba almaimyn... Qazirgi jazýshylarda tabiǵatyna qonǵan intellekt joq» (Ysqaq Q. 2011 ádebi jyl qorytyndysy. Qazaq ádebieti. 25-31. 05. 2012 j.).
«Surǵylt beldeýge kelip tireldik (kórkem ádebiette – Q.J.). Memlekettik syilyqqa tatityn eshkim de, esh shyǵarma da joq. Obskýratsiia fazasy tónip tur» (G.Belger. Pletenie chepýhi. Iz 21-i tetradi).
«1991 jyldan bastap 2015 jylǵa deiingi aralyqta ádebi protsess toqtap tur... Poeziiada jańalyq joq. Nátijesinde ádebi ólimge para-par jaǵdaiǵa tap kelip otyrmyz» (E. Raýshanov. Ótirik aitpaýǵa, aqiqatyn aitýǵa bel býdym // Obshestvennaia pozitsiia. 25.06.2015. Silteme:http://kitap.kz).
* * *
Táýelsiz zertteýlerdiń qorytyndylary boiynsha, qazaq tiliniń qazirgi anomal qoldanylý jaǵdaiy kórkem ádebiettiń injýy men marjandaryn ǵana emes, ádebi jýrnaldardy toltyrýǵa paidalanatyn, orta qol romandar jazýǵa múmkindik bermeidi. Ázirshe, salystyrmaly túrde, qalam ustai biledi, qazaqsha mátin jaza alady degen sanatqa qosýǵa bolatyn, qazaq tili anomaldy beldeýge tolyq kirmei turǵanda tili shyqqan, kózi tiri jazýshylar – 55-60 jas shamasyndaǵy jáne odan egdeler, «aqqý zaryn» aityp bolǵansha, qazaq kórkem ádebieti keńistiginde bir shama diskýrstar jalǵasa turady. Atalǵan sanattaǵy jazýshylardyń sońǵy shyǵarmalary tutastai qazaq ádebietiniń de «aqqý zary» bolyp shyǵýy múmkin. Odan keiin, belgili bir ýaqyt shamasynda, bul tilde bai jazýshylardyń (tili men elestetýi jaǵynan emes, sózdiń týra maǵynasynda), illiýstratsiiasynyń ózi kólemniń jartysyn alatyn, mereilik-ómirbaiandyq «romandar» ǵana jazylatyn bolady. Odan keiin, qazir eshkim sipattap bere almaityn ýaqyt keledi. Eger...
Bul – osy zertteýlerdiń avtorynyń nemese áldebir múddeli toptyń qiialynan nemese olardyń emotsiiasynyń jetegine ilesýden týǵan, asyǵys sinopsis emes. Qazirgi qazaq tiliniń ómir súrý arealyn, sózdik qoryn, qoldanylý praktikasyn – tildiń ideia týdyrýshy jáne reprezentatsiialaýshy qabiletin bajailai otyryp shyǵarylǵan qorytyndy.
G.Tardtyń tujyrymdaýynsha «til ideialardyń áleýmettik keńistigin kórsete alýy kerek» [Tard G. Sotsialnaia logika. S-Pb. 1996. S. 130]. Iu.Habermas bári «tildiń reprezentatsiialaýshy qyzmetine táýeldi» [Habermas Iu. Filosofskii diskýrs o moderne. M.: «Ves mir». 2003. S. 268] ekenin eskertedi. Álemdik lingvistika ǵylymynda osy baǵyttar jetkilikti zerttelgen jáne osylarǵa úndes tujyrymdar aitqan danyshpandar az emes. Solarǵa iek arta otyryp, ulttyq mádeniettiń, sonyń ishinde ádebiettiń qazirgi kúiin – qazaq tiliniń oi týdyrýshy, ideia kóterýshi jáne olardy reprezentatsiialaý qabiletiniń múldem álsiregeniniń saldary dep túsindirýge bolady.
Bizdiń ziialy qaýymǵa belgili bir keńester aitpastan buryn, ózge janrlardaǵy jaǵdaidy saralai kelip, ádebiet pen mádeniettiń tóńireginde kórinis berip otyrǵan konstelliatsiiaǵa ǵylymi dáiekti, kvalifikatsiialy baǵa berip alý kerek.
ULTTYQ MÁDENIETTIŃ TOQYRAÝY
Ulttyń rýhani keńistiginde qalyptasqan ahýaldy qalai baǵalaý kerek?
Til men mádeniettiń toqyraýynyń únemi shielenisip bara jatýyn nemen túsindirýge bolady?
Qazirgi qazaq tilinde jasalyp jatqan mádeniettiń máni men sipatyn shekteýli mádeniet jáne dekadans dep atalatyn kategoriialarǵa súiene otyryp, tolyq kóz aldyǵa keltirýge bolady.
Shekteýli mádeniet – sýbkýltýra (lat. sub – astynda, janynda, shette) uǵymy shette, belgili bir áleýmettik toptyń arasynda ǵana taralatyn, tuiyqtalǵan mádeniet degendi bildiretini belgili. Sýbkýltýranyń ózindik erekshelikteri bar. Olardyń bastylary mynalar:
birinshiden, sýbkýltýra – qoǵamnyń quramyna enetin belgili bir toptyń mádenieti bolǵandyqtan, qoǵam músheleriniń bári ony qabyldamaidy. Mysaly ol top – jastar bolýy múmkin. Mundaidy bildirý úshin jastardyń shekteýli mádenieti (molodejnaia sýbkýltýra) degen termin qoldanylady. Sýbkýltýrany keide ulttyń bir bóligi nemese halyqtyń quramyndaǵy bir etnos, keide ornalasýyna qarai bólingen top jasaýy múmkin.
Ekinshiden, kópshilik jaǵdaida sýbkýltýranyń ustanǵan ideiasy tutas qoǵam nemese jalpy adamzat qabyldaǵan qundylyqtarmen úilespeidi, toptyń yndyny retinde kórinis beredi. Sondyqtan sýbkýltýra shyǵarmalarynyń taqyryby shekteýli, ony jasap otyrǵandardyń ózderine túsinikti bolǵanymen, ózgelerge túsiniksiz, sonysymen ózge mádeniettermen bailanyssyz, olarmen kirikpeidi, baiymaidy, ózge jurttarǵa taralmaidy.
Úshinshiden, sýbkýltýrany arnalǵan toptyń arasynan shyqqan, daryndy, biraq júieli bilimi joq (joǵary bilimniń diplomy bolsa da), Dj. Loktyń sózimen aitqanda «óńdelmegen almastar» jasaidy.
Aǵylshyn filosofynyń keltirýinshe «óńdelmegen almasqa eshkim qanaǵattanbaidy, ainalasyna jaǵymdy áser qaldyrǵysy kelgen adam ony sol kúiinde taǵyp júrmeidi. Ol tek jonylyp, kemertys kiigizilgende ǵana jarqyraidy. Sapa jaqsy bolsa mańyz alarlyq jan bailyǵyn quraidy. Tek izgi tárbielilik qana oǵan kemertys retinde qyzmet ete alady» [Djon Lokk. Mysli o vospitanii // Soch. T. 3. M.: Mysl, 1985. 484-b.].
Qazaq arasynda «óńdelmegen almas» uǵymyn dál beretin “kesek altyn” («zolotoi samorodok») tirkesi qoldanylady. Olar – topqa mentaliteti men dúnietanymy úilesetin, top múddesin túsinetin, talǵamyn biletin adamdar. Biraq dúnietanymy tar, adamdarmen júzdesý mádenieti jáne intellekt deńgeii tómendiginen olar buqarany ilestirip, jalpyadamzattyq órkenietke qosa almaidy, ózderi buqaranyń sońynan ilesedi. Buqara alyp júrgen ideialardy, qundylyqtardy shyǵarmasyna tiek etedi, kópshiliktiń kókeiindegisin jyrlaidy, onyń qaradúrsin ómiri men turmysyn sipattaidy, sonysymen topqa jaǵady.
Tórtinshiden, sýbkýltýra óziniń ómir súretin arealynda qoldanylatyn jutań lingvemamen jasalady. Sózdik qorynyń shamasyna laiyq tili jetetin taqyryptardy ǵana qozǵai alady. Aýyl sýbkýltýrasy ókilderi qala, óndiris, ǵylym, saiasat taqyryptaryna shyǵarma jaza almaidy.
Besinshiden, sýbkýltýra týyndylary kórkemdik jaǵynan solǵyn, qaradúrsindigi basym bolady, taptaýryndarǵa jol beredi, mádenietten góri ermekke jaqyn bolady, toptyń emotsiiasyn ǵana kúiitteitindikten rýhani azyq bermeidi, ýaqyt ótkizip, kóńil kóterýge kóbirek baǵyshtalady.
Belgili jazýshy, ádebietshi G.Belgerdiń túsindirýi boiynsha, qazaq sýbkýltýrasyna uqsas qubylysqa qatysty «nemis ádebietinde aimaqtaǵy ómirdi shektei sýretteý uǵymyn beretin «Heimatdichtung» degen termin burynnan qoldanylady. Mundaida dúnieni sezinýdiń qamalǵan nusqasy alǵa tartylady. Qazaq tilindegi ádebi shyǵarmalardyń kópshiligi osy «Heimatdichtung» stilinde jazylǵan. Demek, olarda ómir aýyl mańyndaǵy kúltóbeniń biiginen ǵana kórinis tabady. Tamasha, aiqyn, túsinikti, biraq, geografiialyq, tarihi, psihologiialyq turǵylardan qaraǵanda tuiyqta qamalyp jatyr. Tusalýdyń kibirtikteýdiń, omalýdyń bári osydan týyndap otyr» [G. Belger. Pletene chepýhi. Iz 24 - tetradi].
Sýbkýltýranyń klassikalyq mádenietpen úsh qainasa sorpasy qosylmaidy, qoǵamnyń sýbaimaqtarynda paida bolyp, ómir súrip, ólip jatady. Sýbkýltýra – mádeniettegi toqyraýdyń meńdegeniniń, turalap qalýdyń, dekadanstyqtyń kórinisi.
* * *
Eger sýbkýltýra rýhani álemdi eńserip tursa, onyń týyndylaryn turǵyndardyń basym kópshiligi paidalanyp jatsa, onda bul qubylys sol eldiń mádenietine dekadanstyń tónip kele jatqanyn aiǵaqtaidy. Tiisinshe, mádeniettegi dakadans sýbkýltýranyń paida bolýyna jáne onyń buqaralyq sanany iektep alýyna jol berip otyrǵan ulttyń ózin de kórge súireidi.
Dekadans – qoqynyshty sóz, ásirese kemshiligin moiyndaǵysy kelmeitin bizdiń halqymyz úshin. Burynǵynyń qazaqtary «aýrýyn jasyrǵannyń óletinin» bilgen. Qazirginiń qazaqtary kemshilikter týraly obektivti aqparattan góri, jalǵan jetistikter týraly, qulaǵyna jaǵatyn, qyzyl sózdi tyńdai bergisi keledi. Sonda jany jai tabady. Qazaqqa «biz búkil planetanyń aldynda, alyp adymmen, bárinen óza shaýyp, zymyrap baramyz. Mádenietimiz gúldenip ketti» deseń unaisyń. Solai bolsa da, aldan kútip turǵan aiaýsyz anafemany seze tura, «bizdiń koroldikte bári retti bolmai tur» degendi daýys shyǵara aitýǵa týra keledi.
Qazaq tili qazaqtildi aýylda saqtalady degen teoriianyń ózi qate. Bári kerisinshe, aýyl tildiń anomaliialyq qoldanylýy «praktikasyn» kórsetip berdi, sonysymen, ony úirene de, ózgege úirete de almaityndai tabanǵa túsirdi. Biz aýylda shektelip qalǵandyqtan indýstriialy qoǵam talabyna sai dami almaǵan qazaq tilin resmi qoldanysqa jarata almai júrmiz.
Shyntýaittap kelgende, memlekettik tildiń de barlyq qiyndyqtary onyń «áleýmettik tiregi» aýyl bolýynan týyndap otyr. Qazaq tiliniń indýstriialy ómirden aýlaqta qalýy degendi, onyń da, ekinshi sózben aitqanda, tarihtan, mádenietten tysqary qalýy dep túsiný kerek. Sýbaýmaqta ǵana taralǵan tilde keleshek bolmaidy. Tildi agrarlyq ýklad qoinaýynan sýyryp alyp, qala indýstriiasyna alyp kelgende ǵana, demek, til «qalalyq» bolǵanda ǵana qalypty damý jolyna túsedi, óziniń keleshegin jasai alady. Túptep kelgende, tildiń toqyraýy – qubylys, aýyl – sebep, mádeniettiń toqyraýy – saldar.
Taǵy da sol, «aýyl mádenietin kóteremiz» dep tyrashtaný da – dalbasalyq. Óitkeni «aýyl mádenieti» degen uǵym joq, mádeniet qalada jasalady, aýyl onyń jetistigin qulyqsyz qabyldaidy, eriksiz paidalanady. Qazaq jazýshylary «aýyl mádenietin kóterýmen» únemi ainalysyp keledi. Ótken ǵasyrda marqum O.Bókeevtiń taralymy kóp gazetterdiń birinen turaqty aidar ashyp, talaidy «aýyl mádenietin» kóterýge jumyldyrmaq áreketterin jasaǵany bar. Qazir de ár tustan osyǵan baǵyttalǵan sharalarǵa toptasýlar kórinis berip otyrady. Biraq esh nátije shyǵyp kórgen emes, shyqpaidy da.
Qoǵamnyń damý úderisindegi qalanyń róli Batys filosofiiasynda az kóterilgen joq. Tanymal Batys oishyldarynyń biri M.Veber «mádeniet ataýlynyń bári óziniń máni jaǵynan aldymen qalalyq bolady, saiasi ómirdi quratyny siiaqty, ónerdiń de, ádebiettiń de tasýshysy qala bolyp tabylady» [Veber M. Sotsialnye prichiny padeniia antichnoi kýltýry // Izbrannoe: Obraz obshestva: M.: Iýrist, 1994. – 449-b.] dep jazǵan bolatyn. Demek, mádeniet tek qalada jasalady. Onda aýyl mádenieti degen uǵym sanada shóldegi aisberg degen siiaqty iz qaldyrady.
Bul diskýrstyń áleýmettik-psihologiialyq astary bar. Aýyl mádenietin kóterýdi jaqtaýshylar mádeniettiń tek qalada jasalatynyn, «aýyl mádenieti» degen tirkeste maǵyna joq ekenin moiyndaǵysy kelmeidi. Bul teziske qarsy ýáj aitýǵa taǵy dármenderi joq, oǵan alǵa tartar argýmetteri men keltirer aiǵaqtary jetpeidi. Aýyl mádenietin kóterý joldaryn kórsetip bere almaidy? Óitkeni, ondai jol joq. Keibireýleri muny túsinedi, biraq aýylyn jamandyqqa qiia almai, eriksiz konformistik psihologiiaǵa boi aldyryp, kópshilik jaǵyna shyǵyp otyrady. Olarǵa aýyl mádenietin kóterýshilerdiń qatarynda ekendigin kórsetip júre berý yńǵaily. Túptep kelgende, aýyl mádenietin kóterýdi jaqtaýshylardyń eshqaisysy qaladan ketpeidi, aýyldyń ózine baryp, onyń mádenietin kóterýmen belsendi ainalysýǵa óz erkimen eshkim adym baspaidy.
Rýhani damýdyń ámbebap zańdylyqtarynyń biri mynaý: mádeniettiń kúireýi qoǵamnyń kúireýine ulasady. Ejelgi Rim imperiiasynyń basynan ótken úderisterdiń mysalymen bul qaǵidany Maks Veber qolǵa taiaq ustatqandai sipattap bergen bolatyn. Onyń túsindirýinshe, «Rim imperiiasy áldebir bógde sebepterden – jaýlary san jaǵynan kóp bolǵandyǵynan nemese saiasi jetekshileriniń qabiletsizdiginen nemese syrttan kezdeisoq kelgen kúshti soqqydan,.. qulaǵan joq... Imperiianyń ózi qulaǵanynan buryn Ejelgi Rimniń mádenieti kúireýge ushyrady. III ǵasyrdyń basynda Rim ádebieti ún shyǵarýyn toqtatqan bolatyn. Iýrisprýdentsiia jáne quqyq mektepteri kúiredi. Grek jáne latyn poeziiasy óli uiqyda jatty. Tarih derliktei ómir súrýin toqtatty. Tipti jazýlar da melshiip qaldy. Latyn tili tolyǵymen mesheýlenýge jaqyndap keldi» (sonda. 447-b.).
Sońǵy myń jyl ishindegi adamzattyń tarihy mynany dáleldedi: halyq órkenietke, sonyń ishinde Batystyń gúldengen demokratiialy qoǵamdaryna qosylǵanda alańsyz damý jolyna túsedi. Shyǵys qairatkerleriniń ishinde aldymen Batys órkenietine den qoiǵan, ony janymen túsingen, eliniń bolashaǵyn sonymen bailanystyrǵan jáne saiasi qyzmetin solai baǵyttaǵan, artyna ulaǵatty ósiet qaldyryp ketken túrik ultynyń jetekshisi Atatúrik boldy. «Biz órkeniet salǵan jolmen júremiz jáne soǵan kelemiz. Órkeniet – ol kúshti ot, ony elemegen janyp ketedi, kúireidi. Biz órkenietke qosylamyz jáne sol úshin maqtanatyn bolamyz» degen eken ol [Kýttykadam S. Slýjenie natsii. A.: INES-TsA, 2009. 29-b.]. Osylai Atatúrik Túrkiiany agrarlyq bylyqtan sýyryp alyp, indýstriialy qoǵamdar qataryna qosyp ketti. Al, ókinishke orai, mundai aksiomaǵa ainalyp ketken qaǵidalardy qazaq jazýshylary túsine almady, órkenietten aýlaq júrip, «janyp ta, kúiip te» ketken kezderinen qorytyndy shyǵarmady, myńdaǵan jyl boiy órkeniet alǵa tartyp kele jatqan tájiribeden sabaq alýdy qajet dep tappady.
* * *
Sýbkýltýranyń erekshe kesirli túri – kontrkýltýra. Ol HH ǵasyrdyń 60-70 jyldary Batystyń býrjýaziialyq mádenietine rýhani qarsylyq retinde paida bolǵan bolatyn. Kóptegen elderde etek alǵan bul rýhani qozǵalys Batys qoǵamdarynyń áleýmettik qundylyqtarynan, moraldyq-adamgershilik ideialarynan, standarttarynan, ómir beinesinen, bas tartý, olardyń respektabeldiligine, materialdyq igilikterine, jádigóiligine, egoizmine, qarsylyq formalarynda kórinis berdi. Bir jaǵynan, pýristik moraldi, eńbekti áspettep, esirtkishilikke, ujymdyq orgiiaǵa qarsy baǵyttalǵan áreketter jasaǵanymen, tutastai qarastyrǵanda, kontrkýltýrashyldar adamzattyń mańyzdy jetistikterin obektivti baǵalai almady, áleýmetttik shynaiylyqtan shyǵyp ketti. Sonysymen, efemerli kórinis deńgeiinde, tarihta iz qaldyrmai, joiylyp ketip otyrdy. Kontrkýltýralyq baǵytty belsendi ustanyp arenaǵa shyqqandardyń ózderi keiinnen zamanaýi órkenietke qosylyp, sińip ketip otyrdy. Olardy ózderiniń urpaqtary da qoldamady.
Otarlyq júieniń paida bolýy men halyqtardyń ezgige tap bolý aiǵaǵyn Keńestik ideologtar Shyǵys elderin Batysqa aidap salatyn ideologiialyq qarý retinde paidalanǵany belgili. Ótken ǵasyrlarda otar elderde kontrkýltýralyq baǵyttardyń paida bolýy men jaiylýy osymen túsindiriledi.
Al qazaq kontrkýltýrasynyń negizine osyǵan uqsas, biraq budan ózgeshe qubylys áser etti. Qazaq mádenietindegi kontrkýltýralyq ideialar kezinde Qazaqstan Keńes Odaǵynyń qaramaǵynda bolǵanda kórinis bere bastaǵan bolatyn. Qazir sol úrdis jalǵasyp keledi. Batystyń alpaýyt elderiniń Qazaqstandy otarlamaǵany belgili. Solai bolsa da, qazaq mádenietinde kontrkýltýralyq baǵyt beleń alyp, únemi órship otyrdy. Onyń sebebi Keńestiń Batysqa qarsy ideologiialyq soǵysynyń saldarymen, qazaqtardyń Keńes kommýnisteriniń sońynan kózsiz ilesýimen túsindiriledi.
Qazaq mádeniet týyndylaryna sińisti bolyp kelgen kontrkýltýralyq ideialar qazir de buqaranyń sanasyn ylailaýyn, halyqty Batystyń ozyq qoǵamdaryna óshiktirip qoiýyn jalǵastyryp keledi. Mádeniet qairatkerleriniń saiasi filosofiialyq baǵdarlarynyń teristiginen, tarihi sananyń súrtilip tastalýynan, olar ultty ońǵa bastamaityn týyndylaryn jariialaýdy jalǵastyryp keledi.
Qazaq kontrkýltýrasy rýhani keńistikte eki baǵytta júzege asyrylýda:
a) keńestik ideologiia turǵysynan Batystyń mádenietterine qarsy;
b) aýylshyl patriotizm turǵysynan qala mádenietine qarsy.
* * *
Shyn qulshynǵan adamnyń sheberliginde shek bolmaidy. Qazaq alpysynshyjyldyqtary da dittegenin oqyrmannyń sanasyna jetkizý úshin nebir utymdy tásilderdi oilap tabýdan kende qalmady. Keibir qalamgerler shyǵarmashylyq qýaty men darynyn ózderiniń kontrkýltýrologiialyq ideialaryn násihattaýǵa – qalany ǵaibattaýǵa ǵana emes, búkil adamzat órkenietin qubyjyq retinde sipattaýǵa baǵyshtady jáne jetistiksiz bolmady.
Antiórkeniettik, kontrkýltýrologiialyq ideialardy kóterýdiń mysaly jazýshy T.Ábdikovtyń «Tozaq ottary jymyńdaidy» degen jazýshylar arasynda jaqsy atalǵan povesinde aishyqty kórinis berdi. «Amazonkany tozaqqa ainaldyrǵan... kádimgi tsivilizatsiia men mádeniet aparmaq bolǵan «aq nietti» adamdar» dep kórsetti ol atalǵan shyǵarmasyndaǵy unamdy keiipkeriniń aýzymen [Ábdikov T. Tozaq ottary jymyńdaidy // TSh. A.: Jazýshy, 1991. 371-b.]. Avtordyń mundaǵy tozaq ottary dep otyrǵany «aq adamdardyń meken-turaǵynan qaz-qatar jyltyraǵan ǵajaiyp ottar. Erekshe sáýleli, siqyr ottar» (sonda: 386-b.), demek, órkenietti elder turatyn qalalardyń shamshyraqtary.
Avtor astarly eksplikatsiiasymen oqyrmanyn dilemmaǵa ákelip tireidi: órkenietti qoǵamnyń azamaty bolý kerek pe, álde, órkenietke deiingi dáýirde ómir súrip jatqan erikti homo sapienstiń ókili bolyp qala bergen jón be? Órkeniet – tozaq, ol halyqtardy, elderdi jutady. Órkenietke qosylmai, tabiǵat aiasynda, alǵashqy qaýymdyq qurylysta, ózgerissiz qala berý adamdardyń bir qalypty, mamyrajai ómirin jalǵastyra berýin qamtamasyz etedi. Árine, bul tusta avtor oqyrmandarynyń ekinshi joldy qalaǵany jón ekendigin emeýrinmen bildiredi.
Qazaq jazýshylary áskeri tehnikaǵa, ot qarýǵa, muhit transportyna erterek qol jetkizgen jurttardyń qaýymdyq qurylysta nemese agrarlyq ýklad jaǵdaiynda ómir súrip jatqan taipalar men halyqtardy basyp alǵanyn, qyrǵanyn, ezgenin eńirei sipattaýǵa úiirsek. Osy aiǵaqpen olardyń jaýyzdyǵyn áshkerelep, oqyrmanyn olardan teris ainaldyrmaq boldy. Uzaqqa sozylǵan tarihi úderisten rasynda da bolǵan bir oqiǵany – ispandyqtardyń Amazonkadaǵy bir taipa eldi qyrǵynǵa ushyratqanyn bólip alyp, «órkeniet – tozaq» degen qorytyndyny shyǵarady. Osy bir mysaldan alynǵan túiinniń quiryǵynan ustap alyp, qazaqty tutas órkenietke qarsy aidap salmaq bolady.
Ziialy qaýym adamzat órkenietinde oryn alǵan, bir halyqtyń ekinshisin basyp alý aiǵaqtarynyń astyndaǵy tarihi maǵynany tutastai kóre almady. Shamasy jetip tursa, tarihta kez kelgen kúshti halyqtyń álsizdi eńiretýiniń úrdistiligin; sonyń ishinde óz babalarynyń da aidarynan jel esip turǵanda talaidy eńiretkenin; Shyǵys jihangerleriniń de basyp alǵan jurttaryna meiirimdi bola qoimaǵanyn eskermedi. Batystyń basqynshy halyqtarynyń kelesi urpaqtarynyń quldyq pen násilshildik siiaqty antiadami qubylystardy joiǵanyn, dúniejúzilik otarlyq júieni ydyratqan da solar – Batys órkenietteri ekenin, óz halqynyń da táýelsizdikti solardyń – kezinde «tozaq ottaryn jaqqandardyń» urpaqtarynyń kómegimen alǵanyn umytyp, atalǵan povestiń avtory qazaqty olarǵa meiilinshe óshiktirmek nietin kórkemdik sheberlikpen jetkizýge tyrysyp baqty. Tarihi oqiǵalardy zerdeli saralap almai, qubylysty tutastai kóz aldyǵa keltire almai, onyń mánin tereń túsinip almai, aqyry, odan ózimizge keler-keterdi bajailap almai, onyń bir elemetinen ústirt qorytyndy shyǵaryp, urpaqty progreske qarsy aidap salýǵa bolmaityn edi.
https://dalanews.kz/17206
(Jalǵasy. Basy joǵaryda)
