Dalanews.kz atalǵan materialdyń qazaq tilindegi nusqasyn oqyrman nazaryna usynady.
...
Sońǵy kezderi Aýǵanstandaǵy haos jaǵdaiynda seriktes retinde Qytai men Resei kósh bastap turǵan Shanhai Yntymaqtastyq Uiymy jii nazarǵa iligip júr.
ShYU shyǵý tarihyna toqtalsaq, 1996 jyly KSRO ydyraǵannan keiin Qytai men Resei terrorizm qaýpinen qorqyp, shekaralyq baqylaý salasyndaǵy senimdi nyǵaitý maqsatynda Shanhai bestigi qurylymyn qurdy.
Odan keiin 2001 jyly Shanhan Yntymaqtastyq Uiymy quryldy. Oǵan segiz el — Qytai, Resei, Úndistan, Pákistan jáne Ortalyq Aziianyń tórt eli (Ózbekstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan) kiredi, biraq qyrkúiek sammitinde Iran da tolyq quqyly múshe retinde qabyldandy.
Nátijesinde qatysýshylardyń jalpy sany toǵyzǵa jetti. Baqylaýshy elder qatarynda Mońǵoliia, Belarýs jáne Aýǵanstan bar.
ShYU – negizgi maqsaty terrorizmniń, esirtki saýdasynyń jáne basqa da transshekaralyq qylmystardyń aldyn alý, biraq qatysýshylar bitimgershilik missiialardyń týy astynda oqý - jattyǵýlar ótkizý arqyly áskeri saladaǵy yntymaqtastyqty da nyǵaityp otyrady. Joǵaryda atap ótkenimizdei, 17 qyrkúiekte Tájikstannyń Aýǵanstanmen shekaralas astanasy Dýshanbede uiymnyń 20 jyldyǵyna arnalǵan sammit ótti.
Sammitke múshe memleketterdiń basshylarynan bólek, baqylaýshy elderdiń, sondai-aq, shaqyrylǵan el retinde qatysqan Túrkimenstannyń kóshbasshylary qatysty.
Eger atalǵan elderdiń geografiiasyna qarasaq, olar Eýraziia kontinentin Reseiden soltústikke qarai Qytai men Ortalyq Aziia arqyly Úndistanǵa deiin qamtidy.
Eger bul tizimge resmi múshe bolǵan Irandy qosar bolsaq, onda bul toptyń Taiaý Shyǵysqa deiin sozylatyny belgili.
Osylaisha Shyńǵys hannyń uly imperiiasynyń qaita órkendeýine kýá bolyp otyrǵandaimyz.
Elenbeýi múmkin emes saiasi poliýs
Qazirgi ýaqytta ShYU-nyń halyqaralyq qoǵamdastyqta eleýli yqpaly joq, biraq eger ol áskeri jáne ekonomikalyq deńgeilerdegi yntymaqtastyqty nyǵaitar bolsa, onda uiym halyqaralyq saiasat poliýsteriniń birine ainalýy múmkin jáne muny nazarǵa almaý múmkin emes.
Resei prezidenti Vladimir Pýtin sammittegi baiandamasynda «ShYU shyn máninde halyqaralyq yntymaqtastyqtyń kóppoliarly qurylymyndaǵy eń yqpaldy ortalyqtardyń biri» dep málim etti.
Sammitte Resei basqaratyn Áskeri Alianspen Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymynyń kezdesýi ótti. Ol — Resei, Armeniia, Belarýs, Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstannyń áskeri blogy deýge bolady.
Iaǵni bul elder óz múshelerine qaýip-qater týyndaǵan jaǵdaida áskeri kómek kórsetýge daiyn. Kórip turǵanymyzdai, munda burynǵy Keńes respýblikasynyń elderi jáne olarǵa Resei óziniń zor yqpaly arqyly áskeri kómek kórsetýge ýáde bergeni anyq.
Reseidiń kózqarasymen qarar bolsaq, bul toptar oǵan eýropalyq baǵytta ornalasqan Belorýssiia men Kavkaz, Armeniia jáne Ortalyq Aziiadaǵy Qazaqstan, Qyrǵyzstan men Tájikstandy baqylaýǵa múmkindik beredi.
Kei memleketter eki uiymǵa da kirip, Aýǵanstandaǵy jaǵdaidy qalpyna keltirýge qatysty ortaq problemalarǵa tap bolyp otyr. Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uiymy men ShYU túrli sipattaǵy qurylymdar bolyp tabylatynyna qaramastan, Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyq qarym-qatynastardy, onyń ishinde áskeri deńgeidegi yntymaqtastyqty nyǵaitý múmkindikterin ulǵaitýda.
Sonda prezident Pýtin neni kózdep otyr?
Reseidiń armany
Pýtinniń sammitte erekshe atap ótken sózderine zer salsaq:
«Bul, sózsiz, ShYU, EAEO, ASEAN elderiniń jáne Qytaidyń «Bir beldeý — bir jol» bastamasynyń qatysýymen úlken eýraziialyq áriptestik qurýdyń reseilik ideiasyn iske asyrý arnasynda júrip jatyr» dedi.
Ataýy úlken Eýraziialyq seriktestik dep aiqailap turǵanymen, ótken dáýirden kele jatqandai kórinedi. Bul tujyrymdama Dýshanbe ekonomikalyq yntymaqtastyq deklaratsiiasynyń 4-taraýynda, sammittiń qorytyndy qujatynda aitylǵan.
Basqasha aitar bolsaq, atalǵan áriptestik Eýraziiada keń, ashyq, ózara tiimdi jáne teń quqyly qatynastar keńistigin qurý maqsatynda qajet. Ideia tańǵaldyrǵanymen, biraq ortaq tildiń ózi keńes dáýirin eske túsiredi.
Bul tujyrymdama Prezident Pýtin úshin Qytaidyń «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen birge Eýraziiadaǵy yqpalyn saqtaý men keńeitý ádisi bolyp kórinedi.
Resei basshysynyń kózdegen maqsattary qandai?
Birinshiden, Batystyń osy Eýraziialyq elderdegi ekonomikalyq jáne basqa da yqpalyn álsiretý. Atap aitqanda, Irannyń ShYU-nyń tolyq quqyly múshesi retinde qosylýy sózsiz bul uiymda, ásirese Iran, Resei jáne Qytai tarapynan amerikalyqtarǵa qarsy tonaldylyqtyń kúsheiýine ákeledi.
Ekinshiden
táýelsiz bolyp, táýelsiz damýǵa umtylǵan Orta Aziia aimaǵyn óz qanatynyń astyna alý. Orta Aziia elderi Japoniia, AQSh-pen, sondai-aq Germaniiamen jáne basqa da eýropalyq eldermen qarym-qatynastaryn nyǵaityp jatyr, biraq geografiialyq ornalasýlaryna bailanysty Qytai men Reseimen kórshiles bolǵandyqtan, eki jaqpen de tatý qarym-qatynasty saqtaýǵa tyrysady.
Ortalyq Aziiadaǵy geosaiasi jaǵdaidyń máni de osy da bolyp tur.
Jii aitylatyn kóppoliarly álem
Úshinshiden, Irannyń qosylýy esebinen Aýǵanstannyń batys shekarasyn baqylaýǵa alý. Aýǵanstan men Qytai, Pákistan, Iran, Túrikmenstan, Tájikstan jáne Ózbekstan shektesedi jáne olardyń barlyǵy Túrkimenstannan basqa — ShYU-ǵa múshe elder. Sammitke Túrkimenstan da shaqyryldy, bul Aýǵanstandy qorshap turǵan elderdiń birigýin bildiredi.
Maqsat-AQSh ketkennen keiin oǵan yqpal etý jáne sonymen birge terrorizm men esirtki saýdasymen tiimdi kúresý. Tórtinshiden, Dýshanbe deklaratsiiasynda birneshe ret aitylǵan kóppoliarly álemdik tártipti qurý.
Bul sonymen birge AQSh-tyń bir poliarly biligine qarsy turý úshin antiamerikandyq kúsh qalyptastyrý bolyp tabylady.
Deklaratsiiada halyqaralyq qatynastardyń jańa túrin qurý týraly aityldy. Resei men Qytai bul sóz tirkesinde aitylǵan halyqaralyq tártipti ár túrli elestetýi múmkin, biraq olardyń ortaq maqsaty - amerikanyń yqpalyn álsiretý.
Sonymen qatar, ShYU EO siiaqty ulttyqtan joǵary uiym bolǵysy kelmeidi, óitkeni basqa elderdiń ishki saiasatyna aralaspaý ol úshin eń joǵary qundylyq bolyp tabylady. Kerisinshe, ol Dýshanbe deklaratsiiasynda aitylǵan táýelsiz jáne erkin yntymaqtastyqqa umtylady jáne osy baǵyt arqyly ártúrli qundylyqqa ie elderdi biriktiretin alańǵa ainala alady.
AQSh pen Japoniianyń teńiz kúshine qarsy turýy
Endi Japoniia men ShYU arasyndaǵy qarym-qatynasty qarastyraiyq. Qazirgi ýaqytta olardyń arasynda múldem bailanys joq desek artyq aitqandyq emes. Onyń ústine, Japoniia úshin bul toptyń antiamerikalyq qundylyqtaryn qabyldamaidy. Biraq bul teńiz eli ekenin atap ótken jón.
Ózderińiz biletindei, ShYU-na kiretin memleketter materiktik memleketterdiń «klýby» bolyp tabylady jáne ShYU shyn máninde olardyń qurlyqtaǵy qýatyn biriktirý tásili. Bul turǵyda Japoniianyń uiymǵa múshe bolýyna eshqandai negiz joq.
Kerisinshe, ShYU japondar úshin qaýipti, óitkeni bul teńiz derjavasy retinde tanylǵan Japoniia men AQSh-qa qarsy kúsh.
Osy turǵydan alǵanda, Japoniiaǵa qaýipsizdik salasynda ǵana emes, sondai-aq áleýmettik-ekonomikalyq salada da ShYU-ny muqiiat qadaǵalap, Orta Aziiamen, Qazaqstanmen ekonomikalyq yntymaqtastyqty damytý qajet. Alaida aimaqtaǵy geosaiasi jaǵdailardy eskersek, mundai qadamdardyń sátti shyǵýy birshama kúmán týdyrady.
Qytai men Resei arasyndaǵy senimsizdik tamyry
Endi ShYU-nyń shyǵý tegine oralsaq. Bul uiymnyń bastapqy maqsaty KSRO ydyraǵannan keiin shekaradaǵy áskeri senimdi nyǵaitý, atap aitqanda shekara áskerleriniń sandyq quramyn ekijaqty qysqartý boldy. Basqasha aitqanda, qatysýshy elder, sonyń ishinde ásirese Qytai men Resei arasynda shekaralarǵa bailanysty senimsizdiktiń tereń tamyry jatyr.
Eger úlken teńiz kúshi bolyp tabylatyn AQSh keri sheginip, óz yqpalyn álsiretse, ShYU-nyń antiamerikalyq kúshi azaiady jáne bul uiym músheleri arasyndaǵy qyraǵylyq pen teketirestiń tabiǵi ósýine aparady.
Japoniia, óz kezeginde, Avstraliia, Ulybritaniia jáne AQSh qurǵan úshjaqty qorǵanys aliansy — AUKUS-pen seriktestikti nyǵaitý máselesin qarastyrýy kerek.
Ázirlegen, Aijan QALIEVA
