Shavhi Dýrsýnov: «Qazaq dostarymnyń qyz uzatý, kelin túsirý toilarynan qalmaimyn»
– Qazaqstanǵa alǵash qashan, qalai keldińiz? Balalyq shaǵyńyz esińizde me?
– Jadymda kúni keshegidei sairap tur. 1944 jyl. Grýziia. Qarashanyń qaqaǵan sýyǵy ókpeden búrip turǵan mezgil. Soǵystyń órti áli basylmaǵan. Onyń zardaby men zalaly týraly ańyz ben aqiqat kúndelikti ómirdiń bir bóligine ainalyp ketken. Orta jastaǵylary maidanǵa ketken, kileń bala-shaǵa men shal-shaýqandar qalǵan edi aýylda.
Sondai súreńsiz kúnderdiń birinde aýylǵa kalyń ásker ornalasty. Halyq soǵystan, qýǵynnan, qashty-pystydan ábden zárezap bolǵandyqtan shyǵar, áskerdi úreilene qarsy aldy.
Men jeti jasar balamyn. Eshteńeden habarsyz bizder, álgi áskerlerge yrjyńdai kúlip, kasynan oiqastap ótemiz. Jurt taǵy ne bolar eken degen kúdikten aryla almai júrdi. Muny úlkenderdiń pysh-pysh áńgimesinen ańǵardyq. Ońashada kúbir-sybyr.
Sodan bir apta óter-ótpeste kúlli aýyldy álgi áskerler iirip aldy da, «jer aýdarylasyńdar» dedi. El ular-shý. Eki saǵattyń ishinde kerektilerińdi, kiim- keshekterińdi shaǵyndap, daiyndalyńdar degen eken. Bir qabat kiimi men azyn-aýlaq iship-jemin alyp, arnaiy daiyndalǵan júk poiyzyna shubap kirdik. Jylap-syqtaǵan el. Qoshtasqan jurt.
Kúni keshe betterine yrjańdap qaraǵan áskerlerimiz balasyń ba, shaǵasyń ba demeidi, «bol-boldyń» astyna alady kelip. Sodan 20 kún boiy júrdik jolda. Shyqyrlaǵan aiazdan poiyzdyń ishi dala sekildi ańyrap turdy, azyq-túlik az, barynyń ózin aldyrmaǵan. Áli kúni sol jiyrma kúnniń qasiretti zary oiymnan shyqpaidy. Jolda tumaý tiip aýyrǵandar sýyqtan qatty naýqasqa shaldyqqandar boldy. Ashtyqtan buratylyp o dúniege attanǵandar da kezikti. Ne kerek, Qazaqstanǵa solai keldik. Baqytymyzǵa orai, Almatyǵa kelip tústik. Qaskeleń aýdanynyń Jambyl aýylyna ornalastyq. Kóshpen kelgenderdi aýyldyń árbir tútinine bólip ornalastyrdy. Bizdi eki-úsh jany bar bir qazaq otbasy kútip aldy. Bizdegi alty janmen birlikte qysty ótkizdik. Soǵys ýaqyty bolǵandyqtan, olarda da jóndi jaǵdai joq qoi. Ózderi ne jeidi, bizge de sony berdi.
– Qazirgi kúnniń ólshemimen qarasaq, aýyr jyl, qaiǵyly kez bolsa da, halyqtyń peiili darqan, nietiniń aqtyǵynan shyǵar?..
– Árine. Qazir oilasam, bireýdiń úiine bir qys túgil, alty adamdy úsh kún túnetý de muń ǵoi. Kóship kelgenimizge bir apta ótken soń, eptep kózimiz úirenip, kóńilimiz ornyna túskendei boldy. Kóshege shyǵyp, balalarmen oinai bastadyq. Basynda údireiisip, alystan qaraityn bizder, til bilmesek te dostasyp, qulyn-taidai tebisip tel óstik. Keler jyly kóktemde mektepke bardym. Aýyldaǵy qazaq orta mektebinde tórtinshi synypqa deiin oqyp, keiin Esiktegi ápkelerimniń qolynda oqydym. Segizinshi synypty Qaskeleńdegi Abai atyndaǵy orta mektepten jalǵastyrdym. Bul – Elbasy Nursultan Ábishuly oqyǵan bilim ordasy. Ol kisi bizden úsh-tórt synyp keiin oqyǵan bolar. Al onynshy synypty Esiktegi orta mektepte bitirdim. Qazaqshaǵa úirenip qalǵanym sonsha, úidegiler «orys mektebine barasyn ba?» dese, «joq» dep azar da, bezer bolýshy edim. Qazaq mektebinen bilim alǵanyma osy kúnge deiin qýanam. Taǵdyrdyń jazýy degen osy shyǵar, eger Grýziiada júrgende, ómir soqpaǵymyz qalai bolaryn kim bilsin?
– Mektep demekshi, sol kezdegi bilim-tárbie qalai edi? Ustazdaryńyzdy qalai syilaýshy edińizder?
– Biz úshin ustazdan ulaǵatty adam joqtai kórinetin. Sol kicilerge qarap elikteitinbiz. Kósheden kórsek, anadaidan amandasatynbyz. Ádepsiz qylyǵymyzdy olarǵa kórsetpeýge tyrysatynbyz. Matematika páninen Rahymjan Tokataev degen soǵys ardageri sabaq berdi. Sol kisiniń bergen bilimi, aitqan ónegesi, adamshylyqqa kózqarasy bizdi ósirip, biikke talpyndyrdy.
Ustazymyz osydan 7-8 jyl buryn dúnie saldy. Sol kezde oqýshylarynyń kóbi jinaldy. Biz aqsaqaldyń tiri kezinde óziniń turǵan aýylyna músinin ornattyq. Bárimiz jinalyp, mekteptegi shaǵymyzdy eske túsirdik. Mine, jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, mekteptegi ustazdarymyzdy umytqan emespiz.
– Adam eń jaqyn dosyn bala kezinde, mektep qabyrǵasynda júrgende tabady deidi. Olardyń arasy ajyramaidy dep jatady. Sol kezdegi synyptas dostaryńyzben aralasyp turasyz ba?
– Bala kezdegidei tazalyq, shynaiylyq qaidan bolsyn. Adamnyń adamshylyq joly baǵyty sol kezde qalyptasady ǵoi. Nurqadir Nurǵaliev, Bolat Toty, Dildábek Toijanov sekildi dostarym bar. Biri mektepte, ekinshisi ýniversitette jolyqqan. Kúni búginge deiin aralasamyz. Syilastyǵymyz, syrlastyǵymyz úzilgen emes. Dildábek Toty uzaq jyl zań salasynda qyzmet etti. Sýdia bolyp talai laýazymdarda tabysty eńbek etti. Otbasynda qandai qýanysh, jetistik bolsa, aldymen aitady. Otbasylyq toilaryn, qyz uzatý, kelin túsirý qýanyshynan qaldyrǵan emes. Men de ol kisini aldymen shaqyramyn. Ekeýmiz qandai másele bolsa da, aqyldasyp, pikirlesip otyramyz. Ol kisi Shymkentte turady. Toi bolsa men Shymkentke baramyn, ol at sabyltyp Almatyǵa keledi. Qazir pandemiia bolyp barys-kelis azaiyp tur. Jaǵdai túzelse, shurqyrasyp qaýyshatynymyz anyq.
1956 jyly Qazaq memlekettik ýniversitetiniń Zań fakýltetine oqýǵa tústik. Ondaǵy qyzyqty jyldardy aitsaq, áńgime uzaqqa sozylar. Dildábekpen sol jyldary tanysqanbyz. Kýrstas boldyq. Aitpaqshy, birinshi kýrsta aqiyq aqyn Muqaǵali Maqataevpen jataqhanada bir bólmede jattyq. Qoiý qara shashty, eńsegei boily jigit edi. Minezi jibektei, áńgimeshil, baýyrmal bolatyn. Ózi áskerden keiin bizge tapsyrǵan eken. Qazaq radiosynda diktor bolyp qyzmet etetin. Jumystan kelgen soń qalyń qoiyn dápterin alyp shyǵyp, óleń oqityn. Zańnyń stýdentteri aqynnyń óleńderine qumar edi. Ol kisini kórgende, erekshe qurmetpen qaraityn. Bir jyldan soń filologiia fakýltetine aýysyp ketti.
– Eńbek jolyńyz týraly qysqasha aqparat bere ketseńiz?
– Talǵar aýdanynan tergeýshi bolyp bastadym. Keiin Shelekke jiberdi. Onda qazaq tildi tergeýshi jetispeidi dedi. Munda úisiz-kúisizbiz, jinalyp, júrip kettik. Sol jerde biraz ýaqyt jumys istedim. Keiin Almaty oblystyq tergeýshiler basshysy, oblystyq prokýrordyń birinshi orynbasary boldym. Sanaly ǵumyrym osy zań salasynda ótti. Qazir zeinette bolsaq ta, zań aiasynan alys emespin. Jastar jii aqyldasyp, keńesip turady. Keibir ister jóninde ózim de aralasamyn.
– Sizdi qazaqsha biletin tergeýshi retinde shaqyrǵanyna qaraǵanda, ol kezde is júrgizýshilerdiń deni, tergeýshiler orys tildi bolǵany ǵoi. Osy qazir memlekettik tildi zań salasy qanshalyqty igergen?
– Shyny kerek, ol kezderi qazaqsha is júrgizetin, tergeý isimen ainalysatyndar óte az bolatyn. Al kerisinshe, halyqtyń bári oryssha bile bermeitin. Ásirese, aýyl jurty orys tiline sonshalyqty jetik emes edi. Meni sol úshin attai qalap shaqyrtty. Al qazir jyl sanap memlekettik tildi biletin zań mamandary kóp. Joǵary oqý oryndarynda qazaq toptary kóp. Búgin memlekettik tilde is júrgizý sonshalyqty qiyn emes. Ár prokýratýrada memlekettik tildi úiretetin tegin kýrstar jumys isteidi. Aýdarmashysy taǵy bar. Isqaǵazdarynyń deni qazaq tiline kóship úlgerdi. Endi jyldan-jylǵa qazaq tilin igergen zańgerler kóbeimese, azaia qoimas. Memlekettik tildi igerý qiyn emes. Erep naqty peiili bolsa, bir jylda-aq qazaqsha sairap ketýge bolady. Buǵan osy 20 jyldaǵy tájiribemiz mysal bola alady. Qazir aǵylshyn, qytai, arab tilderin sýsha aǵyzatyn jastar ósip keledi. Biraq, solardyń keibiri memlekettik tildi bilmeidi. Shynaiy talpynsaq, talap qoisaq, memlekettik tildi bilý sonshalyqty iri másele bolmasy anyq.
