Ýkraina Prezidenti Petr Poroshenko jýyrda Reseidiń Qyrymdy tartyp alǵanyna bir jyl ótýine bailanysty óz ustanymy men pikirin, aldaǵy eldik maqsat-muratyn bildiretin kólemdi maqala jariialady. Sol maqalanyń ózekti degen tustaryn oqyrmanǵa yqshamdap usynyp otyrmyz.
Osydan bir jyl buryn kórshimiz ári bir kezgi áriptesimiz Resei ýkraindyq Qyrymnyń territoriiasyn basyp aldy. Bir jyl buryn reseilik «spetsnaz» jergilikti parlamentti kúshtep otstavkaǵa jóneltip, ózgeshe oilaityndardyń aýzyn býyp, artynsha referendým ótkizip jiberdi. Olar osy arqyly ózderiniń túbekti basyp alǵanyn jasyrǵan-symaq boldy.
Munyń bárine myna men kýámin. Eshqashan umytpaimyn jáne keshirmeimin. Bir jyl buryn Qyrym astanasy Simferopolǵa kelgende «jasyl kiimdi» adamdardy kórdim. Negizinde, olar basynan baqaiyna deiin qarýlanǵan kásibi ásker-tuǵyn. Betin tumshalap alǵan, ústindegi formasy da ózgeshe. Bulardyń Kreml jóneltken shash al dese, bas alatyn jandaishaptar ekeni belgili edi.
Odan beri kóp nárse ózgerdi. Bizde. Eldiń Shyǵysyna qaýip tóndi. Reseidiń áskeri qoldaýyna arqalanǵan terrorister Donbassty qańyratyp ketti. Kezinde qandai qala edi... Qazir qiraǵan úiindisi ǵana qaldy. 6 myń adam qaza boldy. 1 mln adam baspanasyz qaldy. Qonys aýystyrdy.
Ótken aida Minski kelisimine qol qoiǵanda Reseige aqyl kirer dep oilaǵanmyn. Olai bolmaidy. Atylǵan oqtyń daýsy áli de estilýde.
Biz berisken joqpyz.
Siz Qyrym tek Ýkrainanyń máselesi dep oilaisyz ba? Qatelesesiz. Sonaý Ekinshi dúniejúzilik soǵystan beri (70 jyl ótti me?) bir el halyqaralyq quqyqty tabanǵa taptap, bir eldiń territoriiasyn tartyp aldy. HHI ǵasyrda!
Qyrymdy basyp alǵan Reseidiń áreketin kórgen kóptegen el qazir óz iadrolyq qarýyn qalyptastyrýdy oilastyryp jatyr. Nege? Bilesiz be? Túbekti tartyp alǵan Kreml 1994 jyly ýkrain, orys, amerika jáne aǵylshyn áriptesteri qol qoiǵan qaýipsizdik týraly Býdapesht memorandýmyn buzdy, úzdi. Saiyp kelgende, ál-qýaty az elder qaýipsizdikke qatysty sheteldik kepildikterge senýden qaldy jáne endigári senbeitin bolady. Odan da olarǵa óz iadrolyq qarýy bolǵany tiimdi.
Kremldiń halyqaralyq quqyqty buzǵanyn aittym. Shyndyǵynda, olar ýkraindyqtardyń óz jerinde ómir súrý múmkindigine tumsyq tyqty. Máskeý kúshti. Moiyndaimyz. Ózgeshe oilaityndardy óltire salady, erkin aqparattyń aýzyna qaqpaq qoiý oǵan túk emes. Qazir Qyrymdaǵy Resei azamattyǵyn qabyldaǵysy kelmegenderdi sheteldikterdiń qataryna qosyp, olardy kóshirip jibermekke árekettenip jatyr.
Qyrymnyń quny qansha?
Resei qarjy ministrliginiń málimetinshe 1 jylda Resei Federatsiiasynyń qorynan Qyrym respýblikasy men Sevastopolge 125 mlrd rýbl bólingen eken. Iaǵni, kúnine shamamen jarty mlrd rýbl bólingen. Endeshe, Resei ekonomikasy úshin Qyrymnyń quny qandai, eseptei berińiz.
Tatarlardyń taǵdyry
[caption id="attachment_9960" align="alignleft" width="381"]
Bárinen buryn, túbektiń baiyrǵy turǵyndary qyrym tatarlaryna obal. Olar Stalinniń tusynan beri orys biliginen kórmegendi kórdi. Biraq, bul joly qoryqqan joq. Kremlge qarsy shyqty. Qazir Máskeý olardyń barlyǵyn baqylaýǵa alǵan. Qadamyn qalt jibermeidi.
Tatar belsendileriniń birazy iz-tússiz joǵalyp ketti. Kópshiligi óldi. Tatar kóshbasshysy Mustafa Jemilovti aýa kóshirip jiberdi, onymen qoimai, oǵan óz jerine kelýge tyiym saldy. Resei biligi qyrym-tatar halqynyń Medjlisin jaýyp tastady. Bul tatarlardyń múddesin qorǵaityn birden-bir uiym bolatyn.
Varvarlyq áreketter áli azaiǵan joq. Medjlistiń keńselerin timiskileý, dini kitaptardy kámpeskeleý, mádeni eskertkishterdi qiratý jalǵasyp jatyr.
Jemilov myrza bylai deidi:
– Búgingi Qyrymdaǵy qýǵyn-súrgin Keńes odaǵy kezindegi qýdalaýdan áldeqaida qorqynyshty.
«Qyzyl imperiianyń» túrmesinde otyrǵan jáne osy zulym imperiiaǵa qarsy azamattyq quqyǵyn qorǵap, álem tarihynda eń uzaq ashtyq jariialaǵan adam osylai deidi. Keńes kezinde munyń bárin kim jasap jatqany belgili bolatyn. Al qazirgi jaǵdaida buǵan jaýap beretin adam joq. Júieniń keipi kóleńkelengen.
Qazir Reseide Qyrymnyń Ýkrainaǵa tiesili ekenin aitqan adam avtomatty túrde qylmyskerge ainalady. 5 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylady. Osy otarlaýǵa qarsy shyqqan qyrymdyq kinomatografist Oleg Sentsov ázir Resei túrmesinde jatyr. Ony terrorist dep aiyptapty.
Oidan shyǵarylǵan orys mádenietin qorǵaimyz degen sebeppen Kreml qazir túbektegi ózge mádeni oshaqtardy qiratyp, búldirip jatyr. Bir kezderi ýkrain tilinde tálim bergen búkil Qyrym mektepteri qazir orys tiline kóshken. Az ýaqyttyń ishinde. Onymen qoimai, «Qyrymdaǵy Kiev patriarhatynyń Ýkraindyq pravoslav shirkeýin qiratamyz» deidi.
2014 jyldyń 27 naýryzynda BUU-ǵa múshe 100 memleket Ýkrainanyń territoriialyq tutastyǵyn qoldap jáne Qyrymdy bizdiń eldiń bir bólshegi retinde sanaityndaryn aityp daýys berdi. Halyqaralyq qaýymdastyqtyń bizge qoldaý tanytqanyn umytpaimyz ári baǵalaimyz. Biz Qyrymdy qaitaramyz.
Ol Ýkrainanyń ajyramas bólshegi jáne solai bolyp qalmaq. Agressordy túbekten qýyp tynamyz kúnderdiń kúni. Qyrym Ýkrainaǵa qaitady. Búitpesek biz óz halqymyzdyń aldyndaǵy abyroiymyzdan aiyrylamyz. Halyqaralyq quqyqty saqtaýda jáne jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýde Qyrymdy Ýkrainaǵa qaitarý ázirgi bilikke júktelgen eń basty mindet.
