«Máskeý» dúkeniniń isi
Osydan 100 jyl buryn, iaǵni 8 mamyr 1918 jyly halyq komissarlary keńesiniń paraqorlyqpen kúres jónindegi alǵashqy dekretine qol qoiyldy. Ol boiynsha jemqorlarǵa bes jyl jaza kesilgen. Alaida, 1922 jyly qabyldanǵan jańa Qylmystyq kodekstiń talaby boiynsha atý jazasy belgilendi.
Bul másele soǵystan keiingi jyldarda-aq batyl qolǵa alyndy. 111 adam tutqyndalyp, Máskeý qalalyq sotynyń tóraǵasy A.Vasnev qamaýǵa alyndy.
Jazalaý protsesi Hrýshevtiń tusynda shyrqaý shyńyna shyqty. Tutqyndaýlar 1961 jyldyń sáýirinde bastalyp, 700 adam temir torǵa toǵytyldy. 2 mlrd rýbldi jep qoiǵandardyń 28-i atý jazasyna kesilip, onyń beseýine keiinnen keshirim jasaldy.
Sonyń ishinde airyqsha kózge túskeni «Máskeý» ámbebap dúkeniniń direktory M.Korshilovanyń toby edi. Ol bes jyl ishinde memlekettiń 2,5 mln rýblin jymqyrǵan. Bul úshin atý jazasyna kesýge bolatyn edi. Biraq Fýrtsevanyń kómeginiń arqasynda sot zalynan bosap shyqqan ol ile-shala taǵy Máskeýdiń iri dúkenine qyzmetke qonjidy. Al qamqorshysy joq onyń eki qurbysy atylyp ketti.
Qyzmetterdi satý
1969 jyly «Ázerbaijan isi» burq ete tústi. Respýblikada bilik aýysyp, mundaǵy jemqorlyqtyń alapat bolǵany sonshalyq, tergeýshilerdiń ózi tisi batpai, tońqalań asyp jatty. Alaida, iri aqshalar sol kezdegi respýblikanyń birinshi hatshysy Ahýndosovtyń qaltasyna túsip otyrǵan.
Ol aqshany shet el asyryp jibergen. Árine, ol tusta «ofshor» degen sózdi eshkim de bilmeitin. Esesine respýblikada partiialyq qyzmetterdi satý airyqsha gúldengen.
Birinshi hatshy bolyp kelgen Geidar Aliev ortalyq komitettiń jabyq májilisinde jaǵa ustaityn málimetterdi jaiyp salǵan. Joǵary laýazymdy qyzmet túrleri mynadai baǵalarǵa satylǵan.
Máselen, aýdandyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy – 200 myń, ekinshi hatshy – 100 myń, kommýnaldyq sharýashylyq ministri – 150 myń, áleýmettik qamsyzdandyrý ministri – 120 myń, joǵary oqý ornynyń rektory – 100-200 myń, aýdandyq militsiia bóliminiń basshysy – 50 myń, aýdandyq prokýror – 30 myń rýbl, t.b. Ol kezde SSSR-daǵy ortasha eńbek jalaqy 100 rýbl edi.
Alaida, astanalyq sheneýnikter úshin bul jańalyq emes edi. Tipti, 40-jyldardyń sońynda Máskeý sý saýdasy mekemesiniń isi qaralǵanda mynadai málimetter málim bolǵan.
Saýda pavilonynda quiylmaly syra satýshynyń orny 15 myń rýblge baǵalanǵan. Saýda pavilony meńgerýshisiniń orny budan eki ese turǵan. Qyzmetke turǵandar bul aqshany eki ese óndirip, «kryshasy» militsiiamen bólisip otyrǵan. Saýda pavilonynyń direktory Fedýnov joǵary keńes prezidiýmyndaǵy qamqorshylarynyń arqasynda túrmege toǵytylmai, keshirimge ilikken.
1980 jyldardyń basynda belgili bolǵanyndai, mundai saýdalasý tek qyzmet tóńireginde ǵana bolmaǵany anyqtaldy. 1982 jyly Horezm oblystyq partiia komitetiniń birinshi hatshysy Qudaibergenov KSRO-nyń Bas prokýroryna jazǵan aryzynda Ózbekstan kompartiiasy ortalyq komitetiniń birinshi hatshysy Sh.Rashidovqa Sotsialistik Eńbek Eri ataǵyn alý úshin 1,5 mln rýbl para bergenin jazǵan. Al endi 1940 jyly týǵan ishki ister ministriniń orynbasary Qahramonovqa Uly Otan soǵysyna qatysyp, Halkin-Goldi qorǵaǵany úshin degen medaldiń ne úshin berilgeni jumbaq kúiinde qaldy.
«Millionerler otany»
1978 jyly «Okean» isi qaralyp, Krasnodar ólkesiniń kóptegen partiia basshylary qamaýǵa alyndy. Balyq sharýashylyǵy ministriniń orynbasary V.Rytov atý jazasyna kesilip, ministr A.Ishkov qazynaǵa 260 myń rýbl qaitaratyn bolyp Brejnevtiń arqasynda aman qaldy.
Grýziiada prokýratýra Ortalyq komitettiń hatshysyn qamaýǵa aldy. Jalpy, KSRO-da bul el «millionerler otany» dep atalatyn. Bularda jemqorlyq barlyq jaǵynan gúldenip turdy.
1970 jyldardyń basynda KSRO Ishki ister ministri N.Shelokov respýblikanyń Ishki ister ministri E.Shevardnadzege bul elde GAI qyzmetkerleriniń jartysy jemqorlyq bylyqqa batqanyn aityp, qatań eskertý jasaidy.
Shevardnadze Tbilisige kele salysymen «Moskvichine» otyryp, qarapaiym kiinip alyp qalany ózi aralaidy. Sodan bul tańqalady. Qyzmetkerlerdiń jartysy emes, 100 paiyz para alatynyna kózi jetedi.
Ol kóp uzamai respýblikanyń birinshi basshysy bolyp taǵaiyndalady da, tazalaýǵa kirisedi.
Bes jyl ishinde 30 myń adamdy túrmege jaýyp, 40 myń sheneýnikti qyzmetten alady. Artynsha Shevardnadzege qatań eskertý jasaǵan Shelokovtyń basyna da qara bult úiiriledi. Ishki ister ministrligin 15 jyl basqarǵan Shelokov FRG Máskeý olimpiadasyna tartý etken «Mersedesin» jymqyryp, balalar kereýetine deiin paidalanyp ketken. Áigili orys sheberleriniń kartinasyn qabyrǵada oryn qalmaǵan soń, tóseginiń astyna jasyrǵan. Aqyr sońynda is sotqa jetpei, ózin-ózi atyp óltiredi.
Ózbekstandaǵy «maqta isi» de áli umytyla qoimaǵan bolar. Bul isti tergeý tabany kúrektei 20 jylǵa sozyldy. Paraqorlyq pen urlyq faktileri jóninde 800 is qaralyp, 4 myń adam jaýapqa tartyldy. 1991 jyly bilik basyna I.Karimov kelgennen keiin olardyń bárine keshirim jasaldy.
Q. IMAN.
Taǵy oqyńyz:
https://dalanews.kz/44148
