Saýda qashanda eki jaqtyń arasynda júredi. Suranyssyz ónimniń saýdasy da bolmasy anyq. Endeshe, bizdegi satylyp jatqan qundylyqtar men saýdaǵa túsken san salanyń bazarynyń júrýine, árine, ózimizdiń yqpalymyz bar bolǵany. Onda saýdany jasap alyp, ertesi saýdagerdiń ashkózdigin aityp aiǵailap shyǵyýmyzdyń ne máni bolmaq? Negizinen rýhaniiat áleminiń saýdalary kóbinde jasyryn júredi. Eger, onyń biri ashylyp qalar bolsa jerden jeti qoian tapqandai shýyldap shyǵamyz. Mine, sondai saýdanyń biri jaqynda ashylyp, saýdager laiyqty jazasyn aldy.
Bir aidyń aldynda apta boiy qyzý taqyryp bolǵan, emtihan baǵasy úshin saýdalasqan kolledjdiń muǵalimi men direktoryn jumystan shyǵarypty. Durys-aq deimiz, biraq budan biz jemeńqorlyqtan qutylyp ketbesimiz taǵy belgili. Bizdegi oqý salasyndaǵy jemqorlyq sol bir múǵalim men sol kolledjde ǵana emes ekenin bárińiz bilesiz. Qazirgi tańdaǵy joǵarǵy oqý oryndaryndaǵy baǵa baǵamynan kópshilikterińiz habardar shyǵarsyzdar. Soǵan qarap biz talqylaǵandai kolledjdiń muǵaliminiń stýdenttermen bolǵan saýdasy asa bir tańqalatyndai jańalyq emes.
Rýhaniiat áleminiń saýdasy men saýdagerleri týraly resmi derekterdiń bolý múmkinshiligi az. Dese de, bul ortada beiresmi derekter resmi derekterge qaraǵanda senimdirek. Sondyqtan kúndelikti kórinis taýyp jatqan beiresmi derekterdi paidalana bergendi jón kórdim. Ótkende áleýmettik jelide bir qoldanýshy adam ómirge kelgen kúnnen bastap ómirden ótkenshe saýdalasyp, zań buzyp ótedi degen edi. Rasynda da, biz qashanda jeńil jol izdeýge áýesbiz. Qandai da bir nárseni tezirek bitkenin qalaimyz da, saýdany aldymen ózimiz bastaimyz. Bala ómirge keleiin dep jatqanda ana men balaǵa jaqsy qarasyn dep dárigermen saýdalasqandy jaqsy kórsek, ajalymyz jaqyndaǵanda ajalmen saýdalasa almasaq ta, dárigermen saýdalasyp qalǵymyz keledi. Kúndelikti ómirde zań buzyp jatsaq ta, saýdalasyp, ózgelerdi de zań buzýǵa jeteleimiz. Aqyrynda, eń jek kórinishti adamdar zańdy alymen buzýshy emes, zańdardyń oryndalýyn qadaǵalaimyn dep zań buzǵandar bolyp shyǵa keledi.
Al magistratýraǵa túsý 3 te 5 myń dollar bolsa, doktorantýraǵa túsý 5-10 myń dollar arasynda saýdalanatyny týraly da aityp júr. Osynyń bárin ministrlik kórmei, bilmei júr dep aitýǵa kelmes. Kórse de, bilse de onymen kúresýge qulyqsyz bolar.
Bilim salasyna kelsek saýdamyz balabaqshanyń kezeginen bastalyp, qolymyzǵa barlyq diplomdarymyzdy alyp, jumysqa shyǵyýmyzǵa deiin jalǵasady. Mektepte balamyzdy durys oqýǵa jetelei almasaq ta, joǵarǵy oqýǵa túsirýdiń jolyn izdep saýdalasamyz. Oqýǵa túsken kúnnen bastap, emtihandar men aralyq baqylaýlardy saýdaǵa salamyz. Qazirgi emtihan baǵalary ótkendegi taraǵan videodaǵydai eń tómeni 2 myń teńge bolsa, ýinversitetterdiń ataǵy men dárejesine qarai óse beredi. Memlekettik ýniversitetter men jeke menshik ýniversitterde 3 te 5myń arasynda bolsa, ulttyq ýniversitetterde kei sabaqtar 10-15 myń teńgege deiin barady deidi. Tipti, bizdiń elde ataǵy alataýdai bolyp júrgen, attary qazaq dep bastalyp artyna álde bir sheteldi qosyp qoiyp júrgen ýniversitterde bul jaǵdai tipti de jaǵa ustatady eken. Bir maýsymdaǵy bir sabaqty jabý 500 dollarǵa deiin baǵalanady eken. Al magistratýraǵa túsý 3 te 5 myń dollar bolsa, doktorantýraǵa túsý 5-10 myń dollar arasynda saýdalanatyny týraly da aityp júr. Osynyń bárin ministrlik kórmei, bilmei júr dep aitýǵa kelmes. Kórse de, bilse de onymen kúresýge qulyqsyz bolar.
Ekinshi jaǵynan bul stýdentterdiń de óz kinási. Stýdent kezimdi qosqanda ýniversitette júrgenime 9 jyldai boldy. Sondaǵy kórgenderime negizdele aitar bolsam, emtihan baǵasy bolsyn, magistratýra men doktorantýraǵa túsý bolsyn, ózdiginen saýdalanbaidy. Talapkerler men stýdentterdiń ózderine senimizsizdiginen týyndaidy. Qai ýniversitet bolsyn jaqsy oqyǵan stýdentpen saýdalasa almaidy. Óz bilimi jetken adamǵa magistratýa men doktorantýraǵa túsýde onshalyqty qiyn emes. Al búgingi ýniversitet qabyrǵasynda ár sabaǵyna aqsha tólep oqyǵan, magistratýra, doktorantýrany satyp alyp oqyǵandar erteńgi kúni ózderi shyǵyndaǵan aqshasynyń orynyn toltyrý úshin ózderi de paraqor bolyp shyǵady deýge negiz bar.
Árine, bundai paraqorlyqtyń keńinen etek alýy biliktiń, qazirgi shirigen júieniń áseri ekeni belgili. «Balyq basynan shiridi», «et sasysa tuz sebedi, tuz sasysa ne sebedi?» degenge saiyp tur. Biraq jiptiń eki ushy bolatynyn umypaǵanymyz jón. Sondyqtan, árkim jiptiń ózi ustaǵan ushyna ie bolǵany abzal. Ár azamat «Saýdagerlerdiń» tutynýshysy bolmaýǵa tyrysý kerek. Sadagerlerde tutynýshysy bolmasa saýdalaryn toqtatary anyq. Toiymsyz saýdagerlerdiń qulqynynyń quly bolmaý úshin, ár azamat óz isine jaýapty bola alǵany jón. Óz isine jaýap bere alǵan azamat qashanda básekege sai bola alady. Biz qazaq qoǵamyn soǵan daiyndaýymyz kerek. Ony jasaý ár azamattyń qolynda.
Turdybek Qurmethan
