Sol Hrapýnovty bilik keri qaitarýy múmkin degen sybys sońǵy ýaqytta jeldei esip júr. Aldymen qudasy Ábliazovtyń sharýasyn sheship alady. Sosyn soǵan kirisedi.
Bilsek, bilikke Viktordyń keregi shamaly. Ózimen birge alyp ketken, anyǵynda, urlanǵan – Shveitsariia basylymdary eseptep shyǵarǵan 400 mln dollarǵa tarta kapitaly jáne álgi 18 tonna dúnie-múlki kerek. Biýdjet tapshylyǵyn tartyp, aqshadan taryǵyp otyrǵan Qazaqstanǵa bul úlken kómek...
Kim biledi, munai arzandamasa, biliktiń búgingi býyny bul ómirden abyroiyn joǵaltpai óter me edi?! (Qatty aityp qoiǵan joqpyz ba?).
Qazir qalai? Munaiǵa baǵynyshty biýdjettiń ózin bekite almai jatyr. Osy ýaqytqa deiin kózge ilmei ketken nemese resmilep aitqanda, kóleńkeli jolmen shetel asqan qalyń kapitaldy keri qaitarý týraly áńgimeler sońǵy kezderi Úkimette úlken sóz bolyp júr.
Bul da beker emes. Bilesiz be, osy 15 jylda, joq, bulai degenimiz durys emes, ainalasy 15 jyldyń ishinde Qazaqstannan shetelge zańsyz, jasyryn jolmen áketilgen aqsha 180 mlrd dollardan asyp jyǵylypty!
Bir ǵana 2013 jyly elden shamalap alǵanda 16 mlrd dollar shetel asqan. Shetel asqan aqsha ǵana emes, onyń iesi de...
Bul netken baqylaýsyz bailyq sonda?
Shveitsariiany «oligarhtardyń otany» deidi. Anyǵy, olardyń aqshasynyń. Shveitsariiada sharýamyz joq. Maqalanyń keiipkeri – Hrapýnov osy elde turady. Biraz jyl boldy.
2008 jyldyń sáýirinde Almatynyń eks-ákimi Shveitsariiaǵa qashty. Sodan beri halyqaralyq izdeýde...
Interpol izine túsken. Óz oiymyz, jasyrynyp júrgen adamǵa uqsamaidy.
Dál qazir onyń orta joldan úzilgen saiasi karerasyn sóz etýdiń qajeti shamaly. Sonda da sál toqtalaiyq.
1997 jyly Hrapýnov Almatynyń ákimi bolyp taǵaiyndalady. Bul kez saiasi isteblishment Astanaǵa qonys aýdaryp jatqan kez-tuǵyn. Hrapýnov abyr-sabyr sátti óziniń qolaiyna paidalanǵan deidi. Megapolisti bir ózi bilegen...
Ol Almatyny qalai basqardy nemese qalai saýdalady?
Hrapýnov Almatydaǵy jaqsy jerde ornalasqan jer telimderi men páterlerdi satqan. Viktordyń basyna bult úiirilgende biliktiń basylymdary muny birinen-biri qalyspai jazǵan.
Hrapýnovtar otbasynyń ieliginde Almatydaǵy eń súbeli degen 48 jer telimi bolǵan. Odan qaldy aýmaǵy 2,5 myń sharshy shaqyrymdy quraityn «Shymbulaq» kýrorty da bir kezderi bulardyń jekemenshigi bolypty. Al ne deisiz?
Álgi 48 jer teliminiń bári jaqsy jerde ornalasqan dedik. Jaqsy degenimiz az, bulardyń birazy strategiialyq mańyzdy aýmaqta ornalasypty. Aitalyq, Almaty halqyn sýmen qamtamasyz etetin arteziandyq skvajinalar ornalasqan aýmaqty Hrapýnov jekeniń qolyna ótkize salǵan. Árine, aqshaǵa.
Osydan keiin, anyǵy, osy qylmysynan keiin Hrapýnov ornynan bosaidy. Birjolata ketýi, bálkim birjolata qamalýy kerek edi.
Suraq: «Sol kezde bilik nege ony shektemedi?». Jaýap: «Ol kez Qazaqstan jappai tonalyp jatqan dáýir-tin...».
Shyǵysqa ákim bolyp barǵanda da burynǵy ádetine qaita basady. Onyń Shyǵysta naqty ne búldirgenin, qandai istermen ainalysqanyn tergeý oryndary áli zerttep bitpei jatyr.
Tótenshe jaǵdailar ministriniń kreslosyna jaiǵasqanda «tótenshe istermen» emes, sol baiaǵy jer satýmen ainalysady. Tergeý deregine sensek, budan túsken tabys 2,5 mln dollardy quraǵan. Biraq, onyń tutas bailyǵynyń janynda bul teńizge tamǵan tamshy ǵana.
1997-2007 jyldary Almaty men Shyǵysty basqarǵan Hrapýnov osy 10 jyldyń aralyǵynda isterin istep, jasaryn jasap qalady, qysqasy.
Osynyń arqasynda 2009 jyly ol Shveitsariiadaǵy eń aýqatty 300 adamnyń qataryna kirdi.
Jergilikti aqparat quraldary onyń bailyǵyn 400 mln dollarǵa baǵalaidy.
2010 jyly osy 300-diń qataryna Hrapýnovtyń uly – Ilias, qyzy – Elvira jáne áieli Leila qosylady.
Áieli óz aldyna – Leila Hrapýnova uiymdasqan qylmystyq top qurǵan. «OPG-lardyń» nemen ainalysatynyn siz de, biz de jaqsy bilemiz. Hrapýnovtar otbasynyń ústinen 20-dan asa qylmystyq istiń qozǵalýyna osy Leila «úlken úles» qosty deidi.
Bul otbasynyń tabysy týraly deklaratsiiasymen tanyssańyz, taǵy da tańǵalasyz.
Sol jyldary Qazaqstanda asyp-tógilip ómir súrgen adamdar bolǵan eken ǵoi? Iá, bolǵan. 2003-2008 jyldardyń aralyǵynda Hrapýnovtar 858 mln teńge nemese 5,7 mln dollar tabys tapqan. Osy aralyqtaǵy Leilanyń ailyq tabysy 7 mln. 95 myń teńgeni qurapty. Jekemenshiginde quny milliondarmen esepteletin «Maibah 62», «Mersedes S 500» jáne col syqyldy basqa da temir tulparlar bolǵan. Biraq, bul – resmi málimet. Beiresmi bailyq budan da kóp.
Hrapýnovtyń munshama múlikti dalaǵa tastap kete almaǵanyn túsinýge tyrystyq...
Hrapýnovtar Shveitsariiadan saiasi baspana suraǵanyn bilemiz. Saiasi baspana saiasi bosqyndarǵa beriledi, bilýimizshe.
Qashqynnyń kúiin keshken Hrapýnov oppozitsonerdiń rólin oinamaq boldy. Áli de oinap kele jatyr, negizinde. Biraq, siz buǵan senesiz be?
Zamanbek Nurqadilov, Altynbek Sársenbaev, Ǵalymjan Jaqiianovtardyń janynda ol júieden qandai zardap shekti?
Buǵan bir ýaqytta Qazaqstan oppozitsiiasynyń sheteldik biýrosyn basqaratyn Serik Medetbekov bylai baǵa beripti:
Hrapýnovtyń tusynda Rahat Áliev Almaty qalalyq Ulttyq qaýipsizdik departamentin basqarǵan. Qalalyq ákimshiliktiń qoldaýymen jáne áriptese otyryp Áliev oppozitsiia músheleri men quqyqqorǵaýshylardyń sońyna tústi...» (derekkóz: «Forbs» jýrnaly).
Bilik Hrapýnovty qalai qaitarady? Odan buryn ol alyp ketken, bálkim ázir ońdy-soldy shashyp jatqan (óziniń aitýynsha, investitsiialap) qyrýar kapital búgin-erteń elge oralatyn túri bar ma?
Ilgeride aitqan sybys ras bolsa, Hrapýnovqa da tyqyr taiap qaldy. «Bilik kapitaldy «amnistiialaǵannan» kelip-keter paida joqtyǵyn túsindi» deidi sarapshylar.
Budan eki jyl buryn Almaty ákimdigi AQSh sotyna Hrapýnovtyń ústinen «memlekettiń menshik múlkin satyp, 300 mln dollardy jymqyrdy» degen shaǵym túsirgen. Odan túk shyqqan joq.
Shveitsariia da ony ońaishylyqpen bere salmaityn siiaqty. 2014 jyly Hrapýnovty ekstraditsiialaýǵa árekettenip kórgen Qazaqstannyń qareketinen túk shyqqan joq.
«Sizderdiń sot júielerińiz adam quqyǵyn saqtap, ádil sheshim shyǵararyna kúmánmen qaraimyz» degen bul el.
Bir qyzyǵy, óziniń elge qaitpasyna Hrapýnov ta senimdi. «Shveitsariia meni eshqashanda Qazaqstanǵa bermeidi. Bul eldiń biligi maǵan taǵylǵan aiyptyń saiasi astary bar ekenin túsinedi», – depti oligarh.
Bilik endi ne ister eken?
Qudasy Ábliazovtyń sharýasyn sheshpei, Hrapýnovqa kezek kelmeitini taǵy belgili. Qazaqstan biligi Ábliazovqa 5 mlrd-dy qymqyrdy degen aiyp taqqan. Aita ketsek, eks-ákimniń uly Ilias Muhtar Ábliazovtyń qyzy Mádinaǵa úilengen.
Hrapýnovtyń bailyǵyn elge qaitarsa, bilik qaryq bolady, bizdińshe. Biýdjetti bekite almai jatqan Úkimettiń qazirgi háli Hrapýnovtan da nashar bolýy ǵajap emes...
Al eks-ákimniń bailyǵy shynymen de shash-etekten. Sál eskirgen derekterge qaraǵanda, bir Shveitsariiadaǵy dúnie-múlkiniń ózin sanap bolmaisyń. Villasy, bul bizdegi «qoljetimdi baspana» emes – 32 mln dollar, Jenevadaǵy páteri – 16 mln dollar, qonaqúii taǵy bar. Uly Ilias – 7 birdei kompaniianyń jetekshisi. Olardyń ainalymy 1 mln dollardan asyp jyǵylady eken.
Insaiderlik derekke sensek, qudasy «Muhtar Ábliazovty Qazaqstanǵa qaitarýy múmkin degen aqparatty» estigen Hrapýnovta sodan beri maza joq desedi.
Shveitsariiadaǵy 300 aýqatty adamnyń qataryna kirgen Hrapýnov Muhtardan keiingi kezek ózine keletinin sezetin siiaqty...
Dýman BYQAI
