سول حراپۋنوۆتى بيلٸك كەرٸ قايتارۋى مٷمكٸن دەگەن سىبىس سوڭعى ۋاقىتتا جەلدەي ەسٸپ جٷر. الدىمەن قۇداسى ەبليازوۆتىڭ شارۋاسىن شەشٸپ الادى. سوسىن سوعان كٸرٸسەدٸ.
بٸلسەك, بيلٸككە ۆيكتوردىڭ كەرەگٸ شامالى. ٶزٸمەن بٸرگە الىپ كەتكەن, انىعىندا, ۇرلانعان – شۆەيتسارييا باسىلىمدارى ەسەپتەپ شىعارعان 400 ملن دوللارعا تارتا كاپيتالى جەنە ەلگٸ 18 توننا دٷنيە-مٷلكٸ كەرەك. بيۋدجەت تاپشىلىعىن تارتىپ, اقشادان تارىعىپ وتىرعان قازاقستانعا بۇل ٷلكەن كٶمەك...
كٸم بٸلەدٸ, مۇناي ارزانداماسا, بيلٸكتٸڭ بٷگٸنگٸ بۋىنى بۇل ٶمٸردەن ابىرويىن جوعالتپاي ٶتەر مە ەدٸ?! (قاتتى ايتىپ قويعان جوقپىز با?).
قازٸر قالاي? مۇنايعا باعىنىشتى بيۋدجەتتٸڭ ٶزٸن بەكٸتە الماي جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيٸن كٶزگە ٸلمەي كەتكەن نەمەسە رەسميلەپ ايتقاندا, كٶلەڭكەلٸ جولمەن شەتەل اسقان قالىڭ كاپيتالدى كەرٸ قايتارۋ تۋرالى ەڭگٸمەلەر سوڭعى كەزدەرٸ ٷكٸمەتتە ٷلكەن سٶز بولىپ جٷر.
بۇل دا بەكەر ەمەس. بٸلەسٸز بە, وسى 15 جىلدا, جوق, بۇلاي دەگەنٸمٸز دۇرىس ەمەس, اينالاسى 15 جىلدىڭ ٸشٸندە قازاقستاننان شەتەلگە زاڭسىز, جاسىرىن جولمەن ەكەتٸلگەن اقشا 180 ملرد دوللاردان اسىپ جىعىلىپتى!
بٸر عانا 2013 جىلى ەلدەن شامالاپ العاندا 16 ملرد دوللار شەتەل اسقان. شەتەل اسقان اقشا عانا ەمەس, ونىڭ يەسٸ دە...
بۇل نەتكەن باقىلاۋسىز بايلىق سوندا?
شۆەيتسارييانى «وليگارحتاردىڭ وتانى» دەيدٸ. انىعى, ولاردىڭ اقشاسىنىڭ. شۆەيتسارييادا شارۋامىز جوق. ماقالانىڭ كەيٸپكەرٸ – حراپۋنوۆ وسى ەلدە تۇرادى. بٸراز جىل بولدى.
2008 جىلدىڭ سەۋٸرٸندە الماتىنىڭ ەكس-ەكٸمٸ شۆەيتساريياعا قاشتى. سودان بەرٸ حالىقارالىق ٸزدەۋدە...
ينتەرپول ٸزٸنە تٷسكەن. ٶز ويىمىز, جاسىرىنىپ جٷرگەن ادامعا ۇقسامايدى.
دەل قازٸر ونىڭ ورتا جولدان ٷزٸلگەن ساياسي كارەراسىن سٶز ەتۋدٸڭ قاجەتٸ شامالى. سوندا دا سەل توقتالايىق.
1997 جىلى حراپۋنوۆ الماتىنىڭ ەكٸمٸ بولىپ تاعايىندالادى. بۇل كەز ساياسي يستەبليشمەنت استاناعا قونىس اۋدارىپ جاتقان كەز-تۇعىن. حراپۋنوۆ ابىر-سابىر سەتتٸ ٶزٸنٸڭ قولايىنا پايدالانعان دەيدٸ. مەگاپوليستٸ بٸر ٶزٸ بيلەگەن...
ول الماتىنى قالاي باسقاردى نەمەسە قالاي ساۋدالادى?
حراپۋنوۆ الماتىداعى جاقسى جەردە ورنالاسقان جەر تەلٸمدەرٸ مەن پەتەرلەردٸ ساتقان. ۆيكتوردىڭ باسىنا بۇلت ٷيٸرٸلگەندە بيلٸكتٸڭ باسىلىمدارى مۇنى بٸرٸنەن-بٸرٸ قالىسپاي جازعان.
حراپۋنوۆتار وتباسىنىڭ يەلٸگٸندە الماتىداعى ەڭ سٷبەلٸ دەگەن 48 جەر تەلٸمٸ بولعان. ودان قالدى اۋماعى 2,5 مىڭ شارشى شاقىرىمدى قۇرايتىن «شىمبۇلاق» كۋرورتى دا بٸر كەزدەرٸ بۇلاردىڭ جەكەمەنشٸگٸ بولىپتى. ال نە دەيسٸز?
ەلگٸ 48 جەر تەلٸمٸنٸڭ بەرٸ جاقسى جەردە ورنالاسقان دەدٸك. جاقسى دەگەنٸمٸز از, بۇلاردىڭ بٸرازى ستراتەگييالىق ماڭىزدى اۋماقتا ورنالاسىپتى. ايتالىق, الماتى حالقىن سۋمەن قامتاماسىز ەتەتٸن ارتەزياندىق سكۆاجينالار ورنالاسقان اۋماقتى حراپۋنوۆ جەكەنٸڭ قولىنا ٶتكٸزە سالعان. ەرينە, اقشاعا.
وسىدان كەيٸن, انىعى, وسى قىلمىسىنان كەيٸن حراپۋنوۆ ورنىنان بوسايدى. بٸرجولاتا كەتۋٸ, بەلكٸم بٸرجولاتا قامالۋى كەرەك ەدٸ.
سۇراق: «سول كەزدە بيلٸك نەگە ونى شەكتەمەدٸ?». جاۋاپ: «ول كەز قازاقستان جاپپاي تونالىپ جاتقان دەۋٸر-تٸن...».
شىعىسقا ەكٸم بولىپ بارعاندا دا بۇرىنعى ەدەتٸنە قايتا باسادى. ونىڭ شىعىستا ناقتى نە بٷلدٸرگەنٸن, قانداي ٸستەرمەن اينالىسقانىن تەرگەۋ ورىندارى ەلٸ زەرتتەپ بٸتپەي جاتىر.
تٶتەنشە جاعدايلار مينيسترٸنٸڭ كرەسلوسىنا جايعاسقاندا «تٶتەنشە ٸستەرمەن» ەمەس, سول باياعى جەر ساتۋمەن اينالىسادى. تەرگەۋ دەرەگٸنە سەنسەك, بۇدان تٷسكەن تابىس 2,5 ملن دوللاردى قۇراعان. بٸراق, ونىڭ تۇتاس بايلىعىنىڭ جانىندا بۇل تەڭٸزگە تامعان تامشى عانا.
1997-2007 جىلدارى الماتى مەن شىعىستى باسقارعان حراپۋنوۆ وسى 10 جىلدىڭ ارالىعىندا ٸستەرٸن ٸستەپ, جاسارىن جاساپ قالادى, قىسقاسى.
وسىنىڭ ارقاسىندا 2009 جىلى ول شۆەيتساريياداعى ەڭ اۋقاتتى 300 ادامنىڭ قاتارىنا كٸردٸ.
جەرگٸلٸكتٸ اقپارات قۇرالدارى ونىڭ بايلىعىن 400 ملن دوللارعا باعالايدى.
2010 جىلى وسى 300-دٸڭ قاتارىنا حراپۋنوۆتىڭ ۇلى – يلياس, قىزى – ەلۆيرا جەنە ەيەلٸ لەيلا قوسىلادى.
ەيەلٸ ٶز الدىنا – لەيلا حراپۋنوۆا ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ قۇرعان. «وپگ-لاردىڭ» نەمەن اينالىساتىنىن سٸز دە, بٸز دە جاقسى بٸلەمٸز. حراپۋنوۆتار وتباسىنىڭ ٷستٸنەن 20-دان اسا قىلمىستىق ٸستٸڭ قوزعالۋىنا وسى لەيلا «ٷلكەن ٷلەس» قوستى دەيدٸ.
بۇل وتباسىنىڭ تابىسى تۋرالى دەكلاراتسيياسىمەن تانىسساڭىز, تاعى دا تاڭعالاسىز.
سول جىلدارى قازاقستاندا اسىپ-تٶگٸلٸپ ٶمٸر سٷرگەن ادامدار بولعان ەكەن عوي? يە, بولعان. 2003-2008 جىلداردىڭ ارالىعىندا حراپۋنوۆتار 858 ملن تەڭگە نەمەسە 5,7 ملن دوللار تابىس تاپقان. وسى ارالىقتاعى لەيلانىڭ ايلىق تابىسى 7 ملن. 95 مىڭ تەڭگەنٸ قۇراپتى. جەكەمەنشٸگٸندە قۇنى ميلليوندارمەن ەسەپتەلەتٸن «مايباح 62», «مەرسەدەس S 500» جەنە cول سىقىلدى باسقا دا تەمٸر تۇلپارلار بولعان. بٸراق, بۇل – رەسمي مەلٸمەت. بەيرەسمي بايلىق بۇدان دا كٶپ.
حراپۋنوۆتىڭ مۇنشاما مٷلٸكتٸ دالاعا تاستاپ كەتە الماعانىن تٷسٸنۋگە تىرىستىق...
حراپۋنوۆتار شۆەيتسارييادان ساياسي باسپانا سۇراعانىن بٸلەمٸز. ساياسي باسپانا ساياسي بوسقىندارعا بەرٸلەدٸ, بٸلۋٸمٸزشە.
قاشقىننىڭ كٷيٸن كەشكەن حراپۋنوۆ وپپوزيتسونەردٸڭ رٶلٸن ويناماق بولدى. ەلٸ دە ويناپ كەلە جاتىر, نەگٸزٸندە. بٸراق, سٸز بۇعان سەنەسٸز بە?
زامانبەك نۇرقادٸلوۆ, التىنبەك سەرسەنباەۆ, عالىمجان جاقييانوۆتاردىڭ جانىندا ول جٷيەدەن قانداي زارداپ شەكتٸ?
بۇعان بٸر ۋاقىتتا قازاقستان وپپوزيتسيياسىنىڭ شەتەلدٸك بيۋروسىن باسقاراتىن سەرٸك مەدەتبەكوۆ بىلاي باعا بەرٸپتٸ:
حراپۋنوۆتىڭ تۇسىندا راحات ەليەۆ الماتى قالالىق ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك دەپارتامەنتٸن باسقارعان. قالالىق ەكٸمشٸلٸكتٸڭ قولداۋىمەن جەنە ەرٸپتەسە وتىرىپ ەليەۆ وپپوزيتسييا مٷشەلەرٸ مەن قۇقىققورعاۋشىلاردىڭ سوڭىنا تٷستٸ...» (دەرەككٶز: «فوربس» جۋرنالى).
بيلٸك حراپۋنوۆتى قالاي قايتارادى? ودان بۇرىن ول الىپ كەتكەن, بەلكٸم ەزٸر وڭدى-سولدى شاشىپ جاتقان (ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, ينۆەستيتسييالاپ) قىرۋار كاپيتال بٷگٸن-ەرتەڭ ەلگە ورالاتىن تٷرٸ بار ما?
ٸلگەرٸدە ايتقان سىبىس راس بولسا, حراپۋنوۆقا دا تىقىر تاياپ قالدى. «بيلٸك كاپيتالدى «امنيستييالاعاننان» كەلٸپ-كەتەر پايدا جوقتىعىن تٷسٸندٸ» دەيدٸ ساراپشىلار.
بۇدان ەكٸ جىل بۇرىن الماتى ەكٸمدٸگٸ اقش سوتىنا حراپۋنوۆتىڭ ٷستٸنەن «مەملەكەتتٸڭ مەنشٸك مٷلكٸن ساتىپ, 300 ملن دوللاردى جىمقىردى» دەگەن شاعىم تٷسٸرگەن. ودان تٷك شىققان جوق.
شۆەيتسارييا دا ونى وڭايشىلىقپەن بەرە سالمايتىن سيياقتى. 2014 جىلى حراپۋنوۆتى ەكستراديتسييالاۋعا ەرەكەتتەنٸپ كٶرگەن قازاقستاننىڭ قارەكەتٸنەن تٷك شىققان جوق.
«سٸزدەردٸڭ سوت جٷيەلەرٸڭٸز ادام قۇقىعىن ساقتاپ, ەدٸل شەشٸم شىعارارىنا كٷمەنمەن قارايمىز» دەگەن بۇل ەل.
بٸر قىزىعى, ٶزٸنٸڭ ەلگە قايتپاسىنا حراپۋنوۆ تا سەنٸمدٸ. «شۆەيتسارييا مەنٸ ەشقاشاندا قازاقستانعا بەرمەيدٸ. بۇل ەلدٸڭ بيلٸگٸ ماعان تاعىلعان ايىپتىڭ ساياسي استارى بار ەكەنٸن تٷسٸنەدٸ», – دەپتٸ وليگارح.
بيلٸك ەندٸ نە ٸستەر ەكەن?
قۇداسى ەبليازوۆتىڭ شارۋاسىن شەشپەي, حراپۋنوۆقا كەزەك كەلمەيتٸنٸ تاعى بەلگٸلٸ. قازاقستان بيلٸگٸ ەبليازوۆقا 5 ملرد-دى قىمقىردى دەگەن ايىپ تاققان. ايتا كەتسەك, ەكس-ەكٸمنٸڭ ۇلى يلياس مۇحتار ەبليازوۆتىڭ قىزى مەديناعا ٷيلەنگەن.
حراپۋنوۆتىڭ بايلىعىن ەلگە قايتارسا, بيلٸك قارىق بولادى, بٸزدٸڭشە. بيۋدجەتتٸ بەكٸتە الماي جاتقان ٷكٸمەتتٸڭ قازٸرگٸ حەلٸ حراپۋنوۆتان دا ناشار بولۋى عاجاپ ەمەس...
ال ەكس-ەكٸمنٸڭ بايلىعى شىنىمەن دە شاش-ەتەكتەن. سەل ەسكٸرگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, بٸر شۆەيتساريياداعى دٷنيە-مٷلكٸنٸڭ ٶزٸن ساناپ بولمايسىڭ. ۆيللاسى, بۇل بٸزدەگٸ «قولجەتٸمدٸ باسپانا» ەمەس – 32 ملن دوللار, جەنەۆاداعى پەتەرٸ – 16 ملن دوللار, قوناقٷيٸ تاعى بار. ۇلى يلياس – 7 بٸردەي كومپانييانىڭ جەتەكشٸسٸ. ولاردىڭ اينالىمى 1 ملن دوللاردان اسىپ جىعىلادى ەكەن.
ينسايدەرلٸك دەرەككە سەنسەك, قۇداسى «مۇحتار ەبليازوۆتى قازاقستانعا قايتارۋى مٷمكٸن دەگەن اقپاراتتى» ەستٸگەن حراپۋنوۆتا سودان بەرٸ مازا جوق دەسەدٸ.
شۆەيتساريياداعى 300 اۋقاتتى ادامنىڭ قاتارىنا كٸرگەن حراپۋنوۆ مۇحتاردان كەيٸنگٸ كەزەك ٶزٸنە كەلەتٸنٸن سەزەتٸن سيياقتى...
دۋمان بىقاي
