Dalanews.kz tarihshy Gúlnár Dadabaevamen pikirlesip, osy saýalǵa jaýap izdedi.
«Iá, tarihymyz ortaq. Dilimiz de, dástúr-saltymyz da ortaq. Tilimizdiń túbi bir. Baýyrmyz. Jaqynbyz. «Aimaqty Orta Aziia dep ataý teris, Túrkistan dep ataýymyz qajet» deitin keibir sarapshylardyń sózinde qisyn bar. Biraq, munyń bári aimaq elderiniń birigýine jol asha ma?
Menińshe búgingi tańda el men eldi jaqyndastyratyn bailanystyń eń ozyq joly ol – ekonomikalyq áriptestik. Orta Aziia elderiniń aimaqtyq integratsiiaǵa túsýine ortaq tarih, ortaq dástúr jetkilikti dárejede dáneker bola almaidy. Ekonomikasyz eshbir odaqtyń bolashaǵy joq.
Orta Aziia elderiniń KSRO-dan bólingenine 30 jylǵa jýyqtady, osy kúnge deiin ortaq transporttyq strategiia ázirlegen joqpyz. Aimaqtaǵy integratsiialyq jobalardy júzege asyrý úshin transporttyq strategiianyń ázirlengeni asa mańyzdy», – deidi ol.
Onyń aitýynsha aimaq elderi arasyndaǵy taýar ainalymy áli de tómen.
«Alys-beristi arttyrsaq degen qyzyǵýshylyq bar ma? Aitalyq, Ózbekstan óz ónimderin aimaq elderine ótkizýge nietti, onyń ekonomikasy Qazaqstanǵa qaraǵanda ártekti, ártarapty ekeni jasyryn emes. Alaida ózbektiń «óz ónimimdi ótkizsem» degen nietin aimaqtaǵy ózge elder qabyldai qoia ma? Árbirden soń buǵan Resei men Qytai qalai qaraidy?
Máselen, Qazaqstannyń aimaq elderimen aradaǵy taýar ainalymyn alaiyq. Orta Aziia elderimen aradaǵy alys-beristiń kólemi az, ekonomikada aitarlyqtai ról oinamaidy. Tek Qyrǵyzstan men Qazaqstannyń arasyndaǵy saýda bailanysta belsendilik bar. Sońǵy on jylda eki eldiń taýar ainalymy 1,6 mlrd-tan 3,1 mlrd dollarǵa deiin ósipti.
Bizdiń alys-jaqyn shet memlekettermen saýda bailanysymyzdyń tetigi múlde bólek. Qazaqstan eksportynyń negizgi bóligi Italiia, Qytai, Gollandiia jáne Reseige tiesili. Dál sol Resei, Frantsiia, Germaniia, Qytaidyń importy bizdiń naryqty «otarlap» alǵan, ishki saýda-sattyq aýqymynan da asyp túsedi.
Aimaqtyq integratsiiany armannan aqiqatqa ainaldyrý úshin biz aimaqtaǵy Ózbekstannyń rólin moiyndap, osy jobany júzege asyrýǵa múmkindik berýimiz kerek. Bilikke Mirziiaev kelgeli Ózbekstan ortaq odaq qurýǵa qatysty oiyn ózgertti. Alaida bul ideiany aimaqtaǵy ózge elder qalai qabyldaidy?
Úshinshi másele aimaqqa keletin investitsiia. Batys, AQSh, Qytai negizinen munai-gaz keshenin «iemdenip» alǵany ótirik emes, daiyn ónimniń kópshiligi aimaqqa negizinen Qytai men Reseiden keledi. Endeshe mundai aimaqqa investitsiia quiyp, shikizatttyq emes óndiris ornyn ashýǵa kim qyzyǵýshylyq tanytpaq?
Jalpy Orta Aziiada aimaq naryǵyna baǵyttalǵan óndiris oryndary bar ma? Ókinishke orai, ortaq naryq qurýda kezdesetin kedergiler óte kóp.
Iá, sońǵy kezderi jylymyq bar. Kárimov ketkeli beri Ózbekstan ózgerip sala berdi, aimaqta áriptestik ornatýǵa degen ynta-yqylas paida boldy.
Degenmen, aimaq basshylary ortaq naryq qurýǵa qanshalyqty ázir? Aimaq basshylary osy suraqtyń jigin ashyp, tarazyǵa tartýy tiis. Ortaq ekonomikalyq strategiia ázirlense, aimaq ekonomikasyn damytýdyń tyń joly tabylady. Sebebi, jeke-dara alǵanda aimaq elderiniń naryǵy tym shaǵyn.
Aimaq basshylary oilasa kele ortaq transporttyq jobalar ázirleýi qajet. Orta Aziiany ár tustan bailanystyratyn jol toraptary kóbeise bul aimaqtyń ekonomikalyq damýyna túrtki bolmaq. Aitalyq, Qazaqstanǵa aidaladaǵy Polshanyń almasyn, Pákistannyń mandarinin tasyǵansha, kókónis, jemis-jidekti tap irgesindegi Ózbekstannan aldyrǵan tiimdi emes pe?
Saýda-ekonomikalyq bailanystar ornaý úshin osy kúnge deiin Orta Aziianyń áriptesýine kedergi keltirip kelgen ondaǵan, júzdegen barerdiń kózin joiý kerek.
Barerler joiylsa ishkiaimaqtyq týrizm de kórkeier edi, aimaq elderiniń azamattary el aralap, ortaq tarih, ortaq salt-dástúr biriktiretin baýyrlarynyń tynys-tirshiligimen tanysar edi», – deidi Gúlnár Dadabaeva.
Liailia Boltaeva
