Keide erli-zaiyptylarǵa qatar otyryp sóilesý jetispeidi
– Otbasylyq sot jobasy jaily aita ketińizshi. Qashannan bastap iske qosyldy? Maqsaty qandai?
– Joǵarǵy sot 2018 jyldyń qyrkúieginde "Otbasylyq sot" jobasyn iske qosqan bolatyn. Bul jobanyń ereksheligi: isti qarastyrý barysynda psihologtyń da qatysýy jáne sýdianyń mamandanýy. Negizi otbasylyq sottar Qazaqstanda resmi túrde qyrkúiek aiynan bastap ashyldy. Oǵan deiin pilottyq joba retinde tanylǵan atalmysh sottar óziniń qoǵamǵa qajettiligin osy jyldar ishinde dáleldedi.
Atap óter jait, osyǵan deiin osy qyzmetti atqaryp kelgen kámeletke jasy tolmaǵandardyń mamandandyrylǵan soty da bar edi. Qazir olardyń qyzmetteri keńidi. Degenmen bul der kezinde qolǵa alynǵan jumys boldy dep aitar edim.
Sebebi sońǵy kezderi elimizde ajyrasý isteri kóbeiip ketti. Óitkeni qoǵamda jumyssyzdyq kóp, odan qaldy infliatsiia, daǵdarys adamdardyń júikesine keri áser etip jatyr. Sáikesinshe erli-zaiyptylar túsinispei ekige ketýge daiyn turady.
Er adamdar jumyssyz otyryp, januiasyn asyra almai saly sýǵa ketip túrli jaman ádetterge úiir bola bastaidy. Al áielder qaýymy jarynyń mundai áreketterin kótere almai ajyrasýǵa oqtalady. Buryn ajyrasý kádimgidei uiat bolatyn. Kezinde de ajyrasqandarǵa shoshyna qaraityn, al qazir ekiniń biri ajyrasýda. Muny aiyptaýǵa da bolmaidy.
Eger erli-zaiyptylardyń sana sezimderi, ómirge degen kózqarastary eki túrli bolsa birge ómir súrý qiyndaidy. Biraq erli-zaiyptylar otbasyn saqtaýǵa tyrysyp, psihologiialyq turǵyda túsinisýge qadam jasap, ortaq kelisimderge kelýge tyryssa, bir biriniń kózqarastaryn, pikirin túsinýge tyryssa ajyrasýshylar sany azaiar edi.
Sondyqtan múmkindiginshe mamandar kómegimen ajyrasýdyń aldyn alý maqsatynda Otbasylyq sottar quryla bastady. Otbasylyq sottardyń negizgi maqsaty otbasylyq qundylyqtardy arttyryp, erli-zaiyptylarǵa onyń mańyzyn uqtyrý, januialardy saqtap qalý, jas jubailarǵa barynsha psihologiialyq, moraldyq turǵydan kómektesýdi kózdeidi.
Keide erli-zaiyptylarǵa jai ǵana qatar otyryp sóilesý jetispei jatady. Ekeaýara sóilesse urysyp qala beredi. Al olardyń áńgimesin syrttan tyńdaityn eshkim joq. Kóbinese ajyrasýǵa aryzdy áielder beredi.
Shyn máninde olardyń maqsaty ajyrasyp, shańyraqtaryn buzý emes kúieýine janaiqaiyn jetkizý, onyń nazaryn ózine aýdaryp, ne qalaitynyn uǵyndyrý bolyp jatady.
Al sotta onyń áńgimesin tyńdaǵan jary “osyny sen nege maǵan aitpaisyń ózime” dep ań tań bolyp jatady. Negizi áiel adamdar ishki emotsiiasymen, ishtei mazalaǵan oilarymen bólisip otyrýy kerek. Bizdiń kóp erli-zaiyptylarymyzda jai ǵana qatar otyryp sóilesý, túsinisý, bir birin tyńdaý jetispei jatady.
Biz sot otyrysy barysynda olardyń ishindegisin shyǵarýyna múmkindik beremiz. Otbasylyq sottarda mindetti túrde qazir psiholog maman qatysady. Olar erli zaiyptylarmen qalai sóilesýdi biledi, arnaiy sol salada bilim alǵan maman bolǵandyqtan qai otbasyndaǵy erli zaiyptylardyń máselesin qai jaǵynan sheshken durys ekenin jaqsy biledi.
Soǵan sai suraqtaryn qoiyp, olardyń ashylýyna, máselesiniń oń sheshilýine yqpal etedi. Men áleýmettik jelidegi oqyrmandarymmen oi bólisip, keńes berý kezinde, jii aitamyn. Ajyrasý protsesi kezinde erli-zaiyptylarǵa úsh suraq qoiamyz.
Aldymen «bir birlerińizdi súiip qosyldyńyzdar ma» dep suraimyn. Árine, olar kóp jaǵdaida úlken mahabbatpen qosylǵandar. Sosyn «ortaq balalaryńyz ańsap kútken, qalaýly balalar ma» dep suraimyn. Oǵan da «iá» dep jaýap bergen kezde, «jubailyq ómirde tátti estelikter, baqytty sátter boldy ma» degen suraqqa kezek beremin. Oǵan da «iá» degen ýaqytta, psihologiialyq turǵydan sonyń barlyǵyn esterine túsire otyryp, «otbasylaryńyzdy saqtaǵylaryńyz kele me», «januiany saqtaýǵa múmkindik bar ma» dep suraimyn. Olar sol sátte kóbisi otbasylaryn saqtaýǵa tyrysqysy keletinderin bildirip jatady.
Tatýlasý kezinde ýaqyt berý kezinde er adamǵa gúl alyp, áielin ońasha tamaqtanýǵa shaqyryp, máselelerin ekeýara sheshýdi tapsyramyz. Kóp jaǵdaida bul tásilder oń nátije berip jatady. Otbasylyq sottar osyndai neshe túrli tehnikalardy oqyp, úirenip, psihologiialyq jaǵynan daiyndalǵan mamandardan turady.
Otbasylyq sottyń maqsaty ajyrastyrý emes, tatýlastyrý
– Búgingi kúni otbasylyq sottar kózdegen maqsatyna jetip jatyr ma?
–Otbasylyq sotttar kózdegen maqsatyna jetip jatyr dep oilaimyn. Óitkeni psihologiialyq daiyndyqtary, mediatsiialyq qadamdary kóp jaǵdaida shańyraqtardyń shaiqalmai, kersinshe tatýlasýyna ákelip jatady.
Otbasylyq sottar men psihologtar ýaqyt óte kóp tájiribe jinap, múmkindiginshe otbasy jarasymy syilastyqta ekenin, otbasy qundylyǵyn saqtap, balalaryn tiri jetim etpeý qajettigin aityp shańyraqtardyń saqtalýyna yqpal etedi. Olar osyndai daiyndyqtan ótken mamandar.
– Sotqa deiin jetip ajyrasý oiynan ainyp qalatyndar bola ma?
– Bul óte jii kezdesedi. Óte jii. Máselen on adam ajyrasýǵa sotqa aryz túsirse, sot barysynda onyń 4-5 aryzdaryn keri alyp ketedi, al tipti keibireýi ajyrasyp alyp, qaitadan birge turyp, sosyn qaita jarasyp nekelerin qidyryp jatady. Keibir ajyrasýǵa aryz bergender birneshe ret qiylǵan nekesin buzýǵa alyp kelip jatady. Ondai oqiǵalar da bar. Otbasylyq sottyń maqsaty ajyrastyrý emes, taraptardy tatýlastyrý.
Sondyqtan tatýlastyrýǵa ýaqyt berip, eki jaqtyń ózara túsinistigi úshin suraqtar qoiylyp, tipti eki jaq suramasa da ózim tatýlastyrýǵa, oilanýǵa ýaqyt bergen kezderim bolǵan.
Áli esimde Jarkentte bir isti qaradym. Erli-zaiyptylardyń bes balasy bar eken. Áieli ajyrasýǵa aryz berip, is sotqa keldi. «Kúieýim aqsha tappaidy» dep shaǵym aitty.
Ekeýi de ajyrasýǵa kelisemiz dep turyp aldy, aitqan sózderinen qaitpai. Ol kezde tatýlastyrýǵa beretin ýaqyt maksimaldy úsh ai bolatyn. Qazir bul merzim alty aiǵa sozylǵan.
Iaǵni, bul da bolsa erli-zaiyptylardyń qaita jarasyp ketýi úshin jasalyp otyrǵan jaǵdai. Sonymen álgi erli-zaiyptylarǵa ózderi suramasa da úsh ai merzim tatýlasýǵa ýaqyt berdim. Keiin olar tatýlasyp, áńgimeleri jarasyp úsh aidan soń aryzdaryn keri alyp ketýge keldi. «Biz ajyrasamyz desek te, siz qosýǵa tyrysyp edińiz, rahmet sol sheshimińiz úshin» dep alǵystaryn aityp ketti.
Ajyrasýǵa aryz beretinderdiń kóbisi jastar
– Jalpy aldaryńyzǵa keletin erli zaiyptylar negizinen qansha jas aralyǵynda?
– Ajyrasýǵa aryz beretinderdiń kóbisi jastar. Eresek jastaǵy adamdardyń ishinde ajyrasqysy keletinder óte sirek. Jas jubailar daǵdarysqa toly alǵashqy jyldary otbasylyq ómirdegi keibir qiyndyqtarǵa tózbei ajyrasýǵa tyrysyp jatady. Úsh-bes-jeti jylda ajyrasyp jatatyndar kóp. Al jeti jyl ótken soń ajyrasqysy keletinder óte sirek.
Meniń tájiribemde búgin úilený toilary bolyp, erteńine ajyrasýǵa aryz bergen eki jup bar. Qazir jastardyń bári erke. Bir-biriniń sózderin kótermeidi. Ózimshildigi basym. Bastarynan sóz asyrǵysy kelmeidi. «Men bireýdiń erke qyzymyn al ol nege maǵan osylai deidi» dep sózge renjip qalsa da ajyrasýǵa asyǵady.
Nekeniń oiynshyq emes ekenin, otbasynyń qasietti nárse ekenin, otbasylyq qundylyqtarǵa qurmet kórsetý kerek ekenin túsinbeidi. Otyrǵyzyp qoiyp sony túsindiremiz. Keibireýler túsinedi. Keibireýler túsinbeidi.
Kelesi kúni áiel kelip ajyrasýǵa bergen aryzyn qaityp aldy. Bul Jarkentte bolǵan oqiǵa. Shaǵyn qala bolǵandyqtan keide olardyń ata analaryn da iske aralastyrýǵa májbúr bolyp jatatynbyz.
– Ajyrasýǵa negizgi sebep ne bolyp jatady?
– Qazirgi tańda ajyrasýǵa negizgi sebep aqshanyń jetispeýshiligi der edim. Er adam durys aqsha tappaidy. Áiel bala kútimimen úide otyrady. Sosyn aqsha jetispeýshiligi bastalyp, urys keris kóbeiedi. Aqyry aqsha tappaidy eken, odan ózim tura bereiin dep ajyrasyp ketýge tyrysady.
Sosyn minezimiz jaraspady dep jazady. Máseleni ashyq jazbaidy. Osylai búrkemelep qoiady, biraq sotta túpki sebebin anyqtamaýymyzǵa da bolady. Zańda ondai silteme bar. Biraq biz zerttep anyqtaýǵa tyrysamyz.
Keibir jerde kózge shóp salý oryn alyp jatady. Biraq ol sirek kezdesedi. Taǵy bir sebep erli-zaiyptylardyń ómirine týystary aralasady. Sony kótere almaidy erli zaiyptylar. Araǵa bireý túsken soń shańyraq shaiqalady.
Jas qyzdar jubailyq ómirge daiyndalýy kerek
– Erekshe tań qaldyrǵan juptardyń oqiǵasy boldy ma?
– Bir juptardyń oqiǵasy áli esimde. Ajyrasýǵa aryz berdi. Otbasynda on jasqa tolmaǵan eki qyzy bar edi. Ata-analar bireýin ákesimen, ekinshisin anasymen qaldyrýdy sheshti. Qoshtasý kezinde bir qyz ekinshisine: «Sotta kezdeseiik” dedi. Olardyń ákeleriniń sotqa qandai talǵampazdyqpen kelgeni áli esimde: aq tústi saltanatty kostiýmde, galstýkpen. «Men áielime qandai ádemi adamdy joǵaltqanyn kórsetemin dep sheshtim» dedi ol.
Jalpy qýanyshqa orai, ata-analar tatýlasty, balalardy bólýdiń qajeti bolmady. Osy oraida aita keter jait, Joǵarǵy sot, neke-otbasy daýlarynyń ereksheligin eskere otyryp, otbasy sottaryn qurý jónindegi jobany engizip otyr.
Atalmysh sottar otbasyn saqtaý, nekeni buzý, alimentterdi óndirip alý, múlikti bólý, balalardyń turatyn jerine talap qoiý, bir azamattyq ispen anyqtaý siiaqty barlyq týyndaityn daýlardy sheshý boiynsha jaqsy nátijeler kórsetip keledi.
Bul ózin-ózi aqtaǵan HQKO-nyń bir kózi siiaqty. Biz dál qazir osy jobany taraptardyń jáne olardyń kámeletke tolmaǵan balalarynyń yńǵailylyǵy úshin barlyq jaǵdai qarastyrylǵan otbasylyq sottar bolady degen úmittemiz. Bir úidiń balalary bir-birimen sotta kezdespese eken!
Taǵy bir jaǵdai eske túsip otyr, erli-zaiyptylar birge turǵan kezde ortaq menshikke páter satyp alǵan. Kúieýi memlekettik qyzmetker bolyp, qyzmettik páter alý úshin kezekte turǵan. Sondyqtan olar aqyldasyp, jańa páterdi áieldiń jasy tolmaǵan sińlisiniń atyna rásimdegen.
Ýaqyt óte kele, aralary sýyp, ajyrasýǵa bel býady. Sol kezde páter týraly daý týyndaidy. Kúieý jigit baldyzyna jáne onyń zańdy ókili – enesine kelisimshartty jaramsyz dep taný týraly talap qoiý aryzben sotqa júgingen. Sotta enesi bul páter óziniń aqshasyna, qyzyna baspana bolsyn dep alǵandyǵy týraly ýájder keltirip talappen kelispei, ony qanaǵattandyrýdan bas tartýdy suraidy.
Eki jaqtyń osyndai kelispeýshilikteriniń sebepterin túiindegen sot, jubailar birin-biri qimaityndaryna jáne jaqsy kóretinderine kóz jetkize otyryp, aralarynda mediatsiia rásimin birneshe ret keiinge qaldyrady, olardy barynsha tatýlastyrýǵa tyrysady, biraq budan nátije shyqpaidy.
Sot barysynda taraptar ózderinde páter alýǵa jaǵdailary bolǵanyn qujattarmen dáleldep, kýáger retinde satýshyny, notariýsty, eki jaqtyń týysqandaryn jaýap berý úshin shaqyrtty. Is birneshe aiǵa sozylyp ketti. Taraptar ishtegi ókinish renishterin ábden shyǵaryp, sot jaryssózderine ábden sharshap kelgende, sýdia olarǵa sońǵy ret tatýlasýǵa usynys jasaidy. Sol kezde aralaryndaǵy muz erip, olar beibit kelisimge keldi. Is tatýlasýymen aiaqtaldy. Osyndai jaǵdai jiirek bolsa ǵoi, shirkin!
– Otbasy qundylyǵyn qaitsek arttyramyz?
– Jas jubailarǵa arnalǵan arnaiy mektep ashýymyz kerek. Keibir qyzdar turmysqa shyqqanda bolashaq ómirdi basqasha elestetedi. Iaǵni bolmaidy. Qazir ózimniń sińilderim turmysqa shyqqanda otyrǵyzyp qoiyp túsindiremin. Turmysqa shyǵý jańa otbasyǵa, tipti múmkin múldem jańa bir aýylǵa nemese qalaǵa turmys aýystyrý degen sóz.
Al munyń bári qyzdyń psihologiiasyna belgili bir deńgeide aitarlyqtai ýaiym, kúizelis. Eger oǵan qyz daiyn bolsa onda kúizelis jeńildeý ótedi. Al endi túk daiyn bolmai barsa kúizeliske túsip, tezirek ketkisi kelip, únemi kóńil kúii bolmai bastaidy. Barǵan jerinde ene tarapynan da túsinispeýshilikter bolýy ábden múmkin ekenin túsindirýimiz kerek.
Erli-zaiyptylar bir birine emotsiiasyn kórsete bermeidi, sezimderimen bólispeidi. «Seni jaqsy kórem», «sensiz ómirim qalai bolar ed», «seniń meniń ómirimde baryń úshin shúkir» degen sózderdi aitpaidy. Rizashylyǵyn bildirmeidi. Turmystyq ómirde áieldiń moinyna túser júk aýyr. Al endi sony er adamy bólise bilýi kerek.
Qyzdyń jubailyq ómir úshin bala bosanýǵa bel bailap densaýlyǵyn aiamai otyrǵanyn, sol úige qyzmet etip qaiyn jurtynyń kóńilinen shyǵýǵa tyrysyp júrgenin baǵalai bermeidi. Er adamy rizashylyǵyn aitpaidy. Áitpese kóp qyzdar múmkindiginshe moiyn usynyp, balasy úshin shydaýǵa tyrysyp baǵatynyn baiqaimyn.
Eger jas jubailarǵa arnalǵan arnaiy tárbie, syilastyq, ádep mektebi ashylyp, otbasy qundyǵyn olarǵa úiretse, osynyń barlyǵyna erli zaiyptylardy aldyn ala daiyndasa ajyrasýlar azaiar edi.
Psihologiialyq kómek berse otbasylyq ómir jeńilder edi. Jas jubailarǵa arnalǵan arnaiy mektepte qyzdarǵa tamaq jasaýdy da úiretse durys bolar edi. Jasy otyzǵa kelse de tamaq jasaýdy bilmeitin qyzdar kóp. Sol úshin otbasylyq ómirdi úreilenip qarsy alady. Mundai ortalyqtarda er men áieldiń barlyq mindetterin ashyp aitsa, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershiligin túsindirse otbasylyq ómir jeńil tier edi.
Baqytty juptardyń hikaiasy kóbirek nasihattaý kerek
– Sizdiń oiyńyzsha ajyrasýdyń kóbeiýine ne sebep?
– Jastardyń jubaiylyq ómirdi psihologiialyq daiyndyqsyz bastaýy, áleýmettik jaǵdai da eleýli sebep. Áiel aqsha tappaisyń deidi. Erkek soǵan namystanady. Al qoǵamda joǵary jalaqy tóleitin jumys sirek. Qymbatshylyq. Tapqanyn jetkize almai, amalsyz otbasyn saqtai almai jatady.
Sosyn erli-zaiyptylardyń ózara kóńil bólmeýi bir birine ajyrasýdyń bir sebebi. Qazir tańnan keshke deiin telefonyna úńilip qasyndaǵy áieline kóńil bólmeitin nemese kersinshe, telefonǵa kirip alyp, joldasymen áńgimelespek túgili ortaq máselelerin qatar otyryp sheshe almaityn juptar bar. Sosyn aralary sýyp bastaidy.
– Ajyrasý kezindegi múlik bólisý, balalarynyń bolýy, aliment óndirý sekildi týyndaityn máseleler kóp. Ajyrasýdyń aldyn alý úshin ne isteýimiz kerek?
– Iá ajyrasýǵa qatysty máseleler óte kóp. Olar jáne bir birimen bailanysty. Keibir kezderi taraptar ajyrasý týraly aryzdy aliment óndrý jáne múlikti bólýmen birge beredi. Negizi bir jerde qaralsa durys. Osy turǵydan kelgende otbasylyq sottardyń qurylýyn quptaimyn.
Ajyrasýdyń aldyn alý úshin otbasy qundylyqtaryn nasihattaýǵa kóbirek kóńil bólýimiz kerek. Baqytty juptardyń hikaiasy, otbasylyq ómirdyń artyqshylyqtary kóp aitylýy kerek. Teledidardaǵy jarnama sekildi kóp kórsetilýi qajet.
Memlekettik saiasat osyǵan baǵyttalýy tiis. Eger otbasylyq qundylyqtardy arttyratyn qandai da bir jobalar teledidardan berilse jaqsy bolar edi.
Sotqa talap aryzdy qabyldamai turyp psihologtyń kabinetine kirgizý kerek. Men buryn Jarkentte jumys istegende bizde bul tájiribe boldy. Ajyrasam dep kelgenderdi aldymen psihologtyń, mediatordyń kabinetine kirgizetinbiz. Ol mamandarǵa kirgen erli-zaiyptylardyń otyz paiyzy sotqa júginbesten keri qaitatyn.
Suqbattasqan Qýanysh ERMEKOVA
