Táýelsiz jańa memleket Qazaqstanda júrgizilgen reformalardyń sáttiligi Elordasyn kóshirýge qatysty máseleniń sheshilýine bailanysty edi.
Jańa Qazaqstandy jańa Elordada qalyptastyrý kerek boldy. Qazaqstan Prezidenti 1993 jyldyń sońynda Elordasyn Almatydan respýblikanyń basqa bir qalasyna kóshirý qajettigin alǵash ret jariia etti. Bul jańa bastamaǵa múldem senbegender, kúmánmen qaraǵandar az bolǵan joq. Kópshilik yzǵyǵan jel men qaqaǵan aiazdan qoryqty. Resmi deńgeide bul bastama 1994 jyly 6 shildede N.Nazarbaevtyń respýblikanyń Joǵarǵy Keńesi sessiiasynda sóilegen sózinde aityldy. Depýtattar qoldap, shuǵyl túrde Elordany kóshirýdiń tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemesin ázirleýge nusqaý bergen qaýlyny qabyldady. Budan keiingi oqiǵa bylaisha órbidi: 1995 jyldyń 15 qyrkúieginde Memleket basshysy Elordany Aqmolaǵa kóshirý týraly Jarlyqqa qol qoidy da, osy jyldyń 28 qyrkúieginde úkimet Memlekettik mekemelerdi kóshirý jónindegi komissiiany qurdy. Desek te, qarajat jaǵy tym tapshy edi. Táýekelshil qadamdarǵa barý kerek. Muny keshiktirýge bolmaityn edi. Sondyqtan da 1995 jyly «Jańa astana» arnaiy qory quryldy. Ol jańa Elordanyń boi kóterýin turǵyn úiler men úkimettik ǵimarattardyń qurylysyn qarjylandyrýdy qamtamasyz etýi tiis boldy. 1996 jyly memleket basshylyǵy qosymsha qarjy kózin tartý maqsatynda "Arnaiy ekonomikalyq aimaq" qurdy. 1997 jyldyń 20 qazanynda táýelsiz Qazaqstannyń ómirinde mańyzdy tarihi oqiǵa - Aqmola elimizdiń astanasy atandy.
1997 jylǵy 8 qarashada Elordaǵa memlekettik biliktiń erekshelik belgileri – Tý, Eltańba jáne Prezident shtandarty ákelindi. Aqmola osylai el Astanasyna ainaldy.Urysta turys joq. Alataýdyń mamyrajai baýyrynan Arqanyń daýylyn baǵyndyrý áp-sátte bastalyp ketti.
Adam tarihty jasaidy, tarih adamdy synaidy. Al synaqty kótergendi eli de qurmetteidi, jurty da jaqtaidy. Qazaqta osyndai san qatparly synaqtan súrinbei ótip, kópshiliktiń kóńilinen shyǵyp júrgen jaisań jandar Astananyń irgetasyn qalady.
Olar elimizdiń táýelsizdik alyp, derbes memleketimiz quryla bastaǵan talmaýyr tusta jańa ekonomikalyq qatynasty igerýge batyl kirisken sanaýly qairatkerlerdiń qatarynan. Jańa Eloradaǵa asa jaýapty, asa isker basshy qajettigi sózsiz edi. Tańdaý Jaqsybekovke tústi. Sóitip, 1997 jyldyń 10 jeltoqsanynda Ádilbek Jaqsybekov jańa astananyń alǵashqy ákimi bolyp taǵaiyndaldy.
Jańa 1998 jyldy respýblikamyz jańa Elordamen qarsy aldy. Bas shaharǵa sony ózgeris, jańa lep keldi. Bul jańa, orasan zor aýqymdaǵy jáne buryn-sońdy bolmaǵan qysqa merzimde iske asyrylǵan megajobanyń bastamasy boldy. Qoǵamdyq sanany kommýnistik, otarshyldyq kózqarastardan aryltý maqsatynda qala kósheleriniń ataýy ózgertile bastady. Jańa Elorda kósheleri ataýynyń basym bóliginde «menmundalap» turǵan kommýnistik «boiaýdy» ketirý qolǵa alyndy. Tek 1997-1999 jyldar aralyǵynda qaladaǵy Katchenko - Manas, K. Marks – Kenesary, Oktiabrskaia – M. Áýezov, Komsomolskaia – Jeltoqsan, Lenin – Abai, Ordjonikidze – Otyrar, Býdennyi – Qorqyt, Kýibyshev – Baianaýyl, Mikoian – Syrdariia, Monin – Aqjaiyq, Telman – S. Toraiǵyrov, Shmidt – M. Dýlatov, Sotsialisticheskaia – M.H. Dýlati, Krýpskaia – Sh. Bókeev, Kravtsov – L.N. Gýmilev, Krasnoarmeiskaia – T. Rysqulov, Pervoimaiskaia – Qarasai batyr, Avdeev – Sh. Ýálihanov, Liteinaia – Imanjúsip kóshesi bolyp ataýy ózgertildi.
Bul Shyǵys pen Batystyń ozyq mádeni jáne sáýlet úlgilerin úilestire otyryp búgingi zaman talabyna sai, sonymen qatar ulttyq boiaýy qanyq, ózindik órnegi bar ózgeshe qala salý jolyndaǵy ázirge ushy-qiyry kórinbeitin jumystyń basy ǵana bolatyn. 1998 jyldyń 6 mamyrynda Aqmola qalasynyń ataýy Prezident Jarlyǵymen Astana bolyp ózgertilip, Elordada Saryarqa jáne Almaty aýdany quryldy. Al 9 mamyrda Astana Qazaqstan, Ázerbaijan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Túrkiia Prezidenti, Túrikmenstannyń Májilis tóraǵasy qatysqan túrki tildes memleketter basshylarynyń alǵashqy sammitin ótkizdi. 20 mamyrda Prezident N.Nazarbaev «Qazaqstan Respýblikasy astanasynyń mártebesi týraly» zańǵa qol qoiyp, el astanasynyń quqyqtyq mártebesin, saiasi jáne ekonomikalyq negizderin aiqyndap berdi. Keshegisiz búgin, búginsiz bolashaq joq. Óskeleń urpaq rýhani bailyq pen ulttyq jádigerlerdi tanyp-bilý arqyly ózine sabaq alady, ómirlik baǵyt-baǵdar ustanyp, eliniń jarqyn igilikterin tanidy. Eldik múddege jumylady. Osynaý ómirsheń qaǵidany qaperinde ustaǵan qala ákimdigi 9 maýsym kúni Astana qalasynda Otan qorǵaýshylar eskertkishiniń irgetasyn qalady. Oǵan Túrkiia Prezidenti Súleimen Demirel, Qyrǵyzstan Prezidenti Asqar Aqaev jáne basqa da joǵary mártebeli meimandar qatysty. Erteńine10 maýsym kúni Astananyń halyqaralyq tusaýkeser toiy boldy. Toiǵa josparly túrde ázirlený úshin arnaiy qysqa merzimdi baǵdarlama qabyldandy. Muny iske asyrýǵa 217 qazaqstandyq jáne sheteldik kompaniia qatysty. Qurylys-montaj ben jóndeý jumystaryna barlyǵy 13,8 myń adam qatysyp, sonyń arqasynda qalanyń 248 myń sharshy metr aýmaǵy túbegeili jańǵyrtyldy. Al 12 maýsymda Joǵarǵy sot ǵimaratynyń janynda qazaq qoǵamyndaǵy biler institýtynyń úlgisi - halqymyzdyń qadirli tulǵalary Tóle, Qazybek, Áiteke bilerge arnalǵan eskertkish ashyldy. Jurtshylyq joǵary baǵasyn berdi. 18 maýsymda Astana qalasynyń tusaýkeser rásimin álem qazaqtaryna tanytý maqsatynda Elorda tórinde dúniejúzi qazaqtarynyń kishi quryltaiy ótti. Oǵan álemniń 20 elinen 100-ge tarta qonaq kelip qatysty. 1998 jyly osyndai aýqymdy sharalar atqarylǵan Astanada1999 jyldyń 18 qańtarynda halyqaralyq bilim standartyna sai «Miras» halyqaralyq mektebiniń irgetasy qalandy. 8 sáýirde Astana atyna laiyq jańa áýejaidyń qurylysy aiaqtalyp, ashylý saltanaty ótti. Bas qala basshylyǵy kórse kóz toiatyn shahardy kóriktendirý jumystarymen rýhani salany da qatar alyp júrdi. Atalǵan jyldyń 29 sáýirinde Astana qalasynda tuńǵysh ret respýblikalyq dárejede aqyndar aitysy bastaldy. Oǵan eski kóz aqyndar Kóken Shákeev, Qalihan Altynbaev bastaǵan jiyrma eki júirik qatysty. Bas júldege tigilgen jeńil kólik qostanailyq jyr zergeri Ásiia Berkenovaǵa buiyrdy. Al 23 mamyrda Elorda tórinde alǵash ret «Astana arýy» baiqaýy ótti. Buǵan ár taraptan iriktelip alynǵan 17-25 jas aralyǵyndaǵy otyz boijetken qatyssa, 10 maýsym kúni Astana qalasy bir jyldyq merekesin saltanatpen atap ótti. Osy kúni qalada shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytý maqsatynda aktsiialarynyń 90 paiyzy memleket menshiginde bolatyn Tehnopark ashyldy. Qarqyndy eńbek nátijesi de kóp kúttirgen joq. 1999 jyldyń 16 shildesinde Boliviia astanasy La-Pas qalasynda IýNESKO-nyń sheshimimen Elordaǵa «Qalalar beibitshilik úshin» syilyǵy berildi. Qazaqstan astanasy osy ýaqyttan bastap «Beibitshilik qalasy» dep atalady. 28 shildede Astana qalasynda «SOS Kinderdorf International» halyqaralyq qorynyń qoldaýymen tórt gektar aýmaqty alyp jatqan otbasylyq úlgidegi 12 úili balabaqsha tiptes meditsialyq ortalyq, 15 jeltoqsan – Táýelsizdik merekesi qarsańynda Abai jáne Jeńis dańǵyldary qiylysynda aýmaǵy 32 myń sharshy metr, 12 qabattan turatyn Qarjy ministrliginiń sáýletti de eńseli ǵimaraty paidalanýǵa berildi. Eki jyl ishinde qoldanystaǵy ákimshilik ǵimarattar rekonstrýktsiialandy. Kóshirilgen memlekettik qyzmetkerler úshin jedel túrde jańa úiler turǵyzylyp, 3200 páter paidalanýǵa berildi. Qalaǵa memlekettik apparattyń qyzmetkerleri, sáýletshiler, elimizdiń kúlli óńirlerinen ekonomikanyń barlyq sala mamandary kóship keldi. 2000 jyldyń 27 qańtarynda qala ákimi Á. Jaqsybekov Elbasyn Astananyń bas josparymen jan-jaqty tanystyrdy. Bul jobada – qazirgi Prezident rezidentsiiasy, «Nur Astana» meshiti, sonymen qatar eki ortany jalǵap jatqan «Transoil» kompaniiasynyń ǵimaraty tárizdi asa aýqymdy nysandar qarastyryldy. Bul kúnge Nursultan Ábishuly «Astana qaqpasy ashylǵan sát» dep baǵa berip, qala qurylysy tyń serpinmen jalǵasyn tapty. Osy jyly Elordada mádeni nysannyń biri – Kúlásh Baiseiitova atyndaǵy Ulttyq Opera jáne Balet teatry ashyldy. Halyq bas qalaǵa Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen aǵylyp jatty. Onyń ishinde ekinshi dúniejúzilik soǵys ardagerleri de barshylyq edi. Jeńis merekesi qarsańynda 18 maidangerge «Tavriia» jeńil avtokóliginiń kilti men 26 soǵys ardagerine páter kilti tabystaldy. Rýhani sala boiynsha L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń jańa ǵimaraty paidalanýǵa berilip, Astananyń rýhani suranysyn qanaǵattandyrý úshin qazaq tilinde ádebi shyǵarmalar saýdalaityn «Abai» kitap dúkeni ashyldy. Mádeni demalys baǵytynda 15 tamyz kúni Esil ózeniniń qala ornalasqan ón boiyn sharlai júzip, qonaqtarǵa shahar kórkin tanystyratyn «Aqbulaq» saiahat kemesi júre bastady. Aqmola qalasy elimizdiń jańa astanasy dep tanylǵan tarihi kúnge orai 10 jeltoqsanda Kongress-holda saltanatty jiyn ótti. Merekelik shara ústinde Q.Qýanyshbaev atyndaǵy Qazaq mýzykalyq drama teatrynyń kórkemdik jetekshisi Ázirbaijan Mámbetovke «Astana qalasynyń qurmetti azamaty» ataǵy tapsyryldy. Qala ortalyǵynan "Interkontinental", Qarjy ministrligi siiaqty ásem ǵimarattar boi kóterdi. Esildiń sol jaǵalaýynan jańa qala qurylysy jedel júrgizilýi úshin milliardtaǵan investitsiia tartylýy kerek boldy. Salyqtan bosatylǵan "Aqmola erkin ekonomikalyq aimaǵy" quryldy. Soǵan bailanysty basqa óńirlerden myńdaǵan adam qurylysqa kele bastady. Qala irgesindegi eldi mekender «Kúigenjar», «Michýrin», «Prigorodnoe», «Internatsionalnyi», «Ýchhoz», «Kóktal» aýyldary bas shahar quramyna enip, Elorda aýmaǵy ulǵaidy. Astana birden dál búgingidei bola qalǵan joq. Bul janashyr azamattardyń orasan zor, jankeshti eńbeginiń arqasynda júzege asty. 2001 jyl elimiz úshin izgilikke toly boldy. Sebebi, bul jyly tuǵyry biik táýelsizdigimizdiń on jyldyq tarihyn artqa tastap, dúbirli mereitoiyn atap ótti. Jańadan boi kótere bastaǵan Astanamyz da dál osy jyly saiasi ortalyqqa ainalyp, álemge tanyla bastady. Qala sáýletinde jańashyldyq paida boldy. Turǵyndar sany eselenip, shahar ómiri jandana tústi.Túrli mádeni keshender ashylyp, jańa ǵimarattar boi kóterdi. Atalǵan kezeńde Astanadaǵy rýhani-mádeni eskertkish-keshenderdiń ashylý jyly dese de bolǵandai. Táýelsizdik – ata-babamyz ańsaǵan asyl mura bolsa, Astana sol egemendiktiń topyraǵynan nár alǵan bolashaqtyń besigi. Osy ýaqytta «Otan qorǵaýshylar» memorialdyq kesheni, Esildiń oń jaǵalaýynda qaharman qolbasshy, qazaqtyń sońǵy hany – Kenesary Qasymulynyń eńseli eskertkishi, babalar rýhynyń óshpes qoltańbasy, kóne jádiger, túp tamyry bir túrki halyqtarynyń asyl qazynasy, Mońǵol dalasynda turǵan kók túrkiler kósemi Kúltegin eskertkishiniń kóshirmesi Astana qalasyna jetkizilip, músin L.N.Gýmilev atyndaǵy EUÝ-niń bas ǵimaratyna ornalastyryldy. Atalǵan músinder shaharǵa erekshe kórik berip, kúlli qazaqtyń rýhyn asqaqtata tústi. Qalalardy aitpaǵanda, elderdiń ózinde sirek kezdesetin, Arqa tósinde tý tikken Astana, myńjyldyq tarihy bar Almatydan bastap, oblys, qalalardyń negizgi nyshandary men elimizdiń basty ónerkásiptik nysandary, aýyldyq jerler, taý landshafttary, demalys oryndary, kúre joldar, kópirler beinelengen 400-den astam miniatiýra qoiylǵan «Atameken» Qazaqstan kartasy etnografiialyq-memorialdyq kesheni ashylýy az ýaqyt ishinde jas qalanyń mereiin asqaqtatyp, álem nazaryn aýdartty. «SOS Qazaqstan balalar qalashyǵy» paidalanýǵa berildi. Astana – az ýaqyt ishinde beibitshiliktiń simvolyna ainaldy. Oǵan atalǵan jyly Dinaralyq kelisimdi nyǵaitý maqsatynda, Rim papasy Ioann Pavel II-niń Elordaǵa arnaiy shaqyrylǵany naqty negiz bola alady. Kezdesýdiń basty maqsaty musylmandar men hristiandar arasyndaǵy qaqtyǵystardyń aldyn alý edi. Sóitip, Rim papasynyń qatysýymen birneshe saltanatty kezdesý ótti. Álem nazary da Astanaǵa aýdy. 2001 jyl Elorda úshin berekeli ári merekeli jyl boldy. Memleketaralyq, dinaralyq qaýipsizdik nyǵaidy. Jas shahar beibit kelisimder júrgiziletin ortalyqqa ainaldy. Bul jyl kópshiliktiń kókeiinde beibitshilik jyly retinde este qaldy.
«Densaýlyq jyly» dep jariialanǵan 2002 jyly Elorda turǵyndary úshin emdeý-saýyqtyrý qyzmetin jaqsartý maqsatynda Astanada «Demeý» otbasylyq-dárigerlik ambýlatoriiasy ashyldy, jas qalanyń damýy úshin birqatar súbeli sharalar qolǵa alyndy. Qazaq eli halyqaralyq arenada óziniń salmaqty orny bar, birlik pen yntymaqtyń tyń bastamalaryn dúniege ákelgen memleket retinde tanylyp úlgerdi. Bul sózimizge 2002 jyly BUU-nyń bas hatshysy Kofi Annannyń Astanaǵa resmi saparmen kelýi naqty dálel. Mártebeli meimannyń qalaǵa qarap qazaqty tanýyna qala ákimdigi qosqan úlesitiń orasan ekeni aitpasa da túsinikti edi. Sol jyly tamyz aiynda biregei ǵimarat, Elordanyń ǵana emes, tutas qazaq ultynyń simvolyna ainalǵan «Báiterek» monýmenti boi kóterdi. Búginde atalǵan keshen tek qazaqstandyqtar ǵana emes, sonymen qatar álemniń túkpir-túkpirnen týrister keletin ortalyqqa ainaldy. Elbasy jasaǵan syzba-nusqanyń negizinde turǵyzylǵan «Báiterek» monýmenti halyqaralyq baiqaýda TMD elderi arasynda 2002 jyldyń eń úzdik nysany retinde altyn medalmen marapattaldy. Elordada boi kótergen árbir ǵimarattyń tarihi taǵylymy men saiasi mańyzy bar. 2002 jyldyń sońynda Astananyń jańa ortalyǵynda ózindik qaitalanbas órnegi bar «QazMunaiGaz» ulttyq kompaniiasynyń ǵimaraty paidalanýǵa berildi.
2003 jyly bas qala tórinde boi kótergen, búginde halyqtyń igiligine ainalǵan, otbasylyq kóterińki kóńil – kúi syilaityn nysannyń biri – «Dýman» oiyn-saýyq ortalyǵy. Otbasylyq oiyn-saýyq ortalyǵynda okeanariým, «Djýngli» animatronikster teatry, ekzotariým-haiýanattar baǵy, 5D - kinoteatr men kádesyilar dúkeni ornalasqan. Ortalyqtaǵy muhitaraldyń ózi – TMD aýmaǵynda salynǵan tuńǵysh nysandardyń biri bolyp sanalady. Munda sý janýarlary men teńiz jándikteriniń 100-den astam túri tirshilik etedi.Atalǵan keshen dál sol jyldyń 6 mamyrynda Ginnestiń rekordtar kitabyna endi.
Astana qysqa merzim ishinde salynyp, búkil eldiń qaryshtap damýynyń nyshanyna, jahandyq sáýlet óneriniń birden-bir qaitalanbas, ǵasyr jobasyna ainaldy. Alǵashqy jyldardan-aq, elimizdiń barlyq óńirinen myńdaǵan halyq Astanaǵa aǵylyp, Elordanyń salynýyna, eńse tikteýine úles qosty.
Bolatbek Tólepbergen,
Prezidenttiń BAQ salasyndaǵy syilyǵynyń laýreaty,
Halyqaralyq «Alash» ádebi syilyǵynyń laýreaty,
Memlekettik «Daryn» jastar syilyǵynyń laýreaty
Elorda shejiresi: Alǵashqy jyldar aishyǵy
