Qazaqstannyń memlekettik qaryzy 10 jylda 2,5 ese ósken. Másele qanshalyq kúrdeli? Dalanews.kz sholý jasady.
Bir top depýtat qarsy boldy: sebebi nede?
Májilis depýtaty Azat Perýashev bastaǵan birqatar depýtat Úkimettiń 2024 jylǵa arnalǵan esebine qarsy daýys beredi.
"Birinshiden, esepti tanystyrý barysynda Úkimettiń óz málimdemesinen birqatar eleýli aýytqý anyqtaldy. Máselen 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan biýdjet jobasyn bekitý kezinde Úkimet 2025 jyldan bastap Ulttyq qordan beriletin nysanaly transfertterden tolyqtai bas tartý josparyn jariialaǵan. Ol kezde Májilis bul tásildi qoldaǵan bolatyn. Bul sheshim keiinirek qaita qaralǵanymen, Ulttyq qordyń shyǵyndary kem degende azaiady degen úmit bar edi. Alaida shyn máninde barlyǵy basqasha bolyp shyqty: eger 2023 jyly Ulttyq qor biýdjet shyǵystarynyń 46 paiyzyn japsa, 2024 jyly bul táýeldilik 54 paiyzǵa deiin ósti. Iaǵni Ulttyq qordy taýysý arta tústi", - dedi depýtat.
Depýtattar qaryzǵa áýes bolmaýdy da talap etti.
"Bótenniń aqshasyn ýaqytsha alasyń, biraq óz aqshańdy máńgilikke qaitarýyń kerek. Memlekettik organdar osyǵan jii qulaq asýǵa da ýáde beredi. Biraq shyn máninde, eger Qazaqstan 2023 jyly syrtqy seriktesterden 252 milliard teńge qaryz alsa, 2024 jyly birden 6 ese kóp qaryz - 1 trillion 450 milliard alǵan! Oǵan qosa, mundai nesielerdiń negizgi sharttary – aitylǵan paiyzdyq mólsherlemeler men merzimder keide JAP aýditimen rastalmaidy. Iaǵni bul nesielerdiń túpkilikti quny basqa bolyp shyǵady. "Aq jol" fraktsiiasy bul máseleni 2023 jyly kótergen, ol kezde mysaly "Jolaýshylar tasymaly" AQ memleket kepildigimen eýro baǵamyna bailanǵan teńgemen-mys shetel nesiesin tartqan. ...Bul tájiribe jalǵasyp jatyr: teńgedegi, biraq shetel valiýtasynda indeksatsiialanǵan mundai kelisimder ratifikatsiialary qaitadan kelip jatyr. Úkimet barlyǵynan "beldi bekem býýdy" talap etkenmen, ózi memleket aqshasyn sanaýdy úirene almai otyr", - dedi depýtattar.
Depýtattar Qarjy ministrligin ne dep synap otyr?
Depýtat Ulasbek Sádibekov biýdjetti josparlaý, júzege asyrý jáne baqylaý barysynda júieli qiyndyqtar kezdesip otyrǵanyn málimdedi.
"Memlekettik boryshty óteý máselesi úlken alańdaýshylyq týdyrady. 2024 jyly úkimettik boryshty (qaryzdy) óteý jáne oǵan qyzmet kórsetýge jumsalatyn shyǵyn artty. Eger 2023 jyly bul kórsetkish biýdjet shyǵystarynyń 28,3%-yn qurasa, 2024 jyly ol 41,6%-ǵa (5,6 trln teńge) jetti. Bul óte alańdatarlyq jaǵdai, sebebi borysh kóbeigen saiyn eldiń damýy úshin infraqurylymǵa jáne halyqqa jumsalatyn qarjy azaia beredi", - dedi ol.
Depýtat Tatiana Savelevanyń sózinshe, qaryzdy qaitarýdaǵy baǵalaý, fiskaldy jáne valiýta qaýpin taldaý, sondai-aq, boryshtyq mindettemelerdiń barlyq túri boiynsha balans jetispeidi.
"Memlekettik qaryz mólsheri JIÓ-niń 22 paiyzy deńgeiinde qalyp otyr. Úkimettiń kózqarasy boiynsha bul dabyl qaǵatyndai jaǵdai emes. Alaida, Joǵary aýditorlyq palatynyń ádil baǵalaýy boiynsha, bul tásil naqty jaǵdaidy burmalaidy", - dedi Saveleva.
2025 jyldan bastap Biýdjet kodeksiniń jańa erejeleri kúshine endi.
"Biýdjet kodeksiniń jańa normalaryn iske asyrý úshin Qarjy ministrligi qandai naqty tetikterdi ázirledi jáne engizdi? 2025 jylǵy esepti qaraityn kezde JAP jyl saiyn anyqtaityn eskertýler qaitalanbaidy dep senimdi otyra alamyz ba?" - dedi depýtat Saveleva qarjy ministrine.
Ministrdiń jaýaby qandai?
Qarjy ministri Mádi Takiev 2025 jylǵy 1 sáýirdegi jaǵdai boiynsha memlekettik qaryz mólsheri 31,9 trillion teńge bolǵanyn, bul JIÓ-niń 21 paiyzyna jetetinin aitty.
"Halyqaralyq institýttardyń pikirinshe, memlekettik qaryzymyz kóp emes, ony retke keltirýge bolady, reiting agenttikteriniń baǵalaýy da muny dáleldeidi", - dedi ol.
Sheneýniktiń aitýynsha, memlekettik qaryz máselesi Úkimet deńgeiinde qaralyp jatyr jáne biyl birinshi toqsanda ol ekonomikalyq saiasat jónindegi keńestiń talqylaýyna usynylǵan.
"Memlekettik qaryzdy azaitý úshin biýdjet tapshylyǵyn azaityp, salyq bazasyn ulǵaitý qajet, bul jasalyp jatyr. Jańa Salyq kodeksin eskere otyryp, bul máselelerdi túzetýge bolady", - dep tolyqtyrdy ministr.
Dalanews.kz anyqtamasy: Memlekettik qaryz – memleket shyǵyndaryn jabý úshin basqa elderden, halyqaralyq uiymdardan, bankterden nemese óz azamattarynan (obligatsiia satý arqyly) qaryzǵa alatyn qarajaty. Jai sózben aitqanda, memlekette aqsha jetpei jatqanda, ol jol salý, mektep turǵyzý, jalaqy men zeinetaqy tóleý siiaqty isterge aqsha alady. Bul qaryz ýaqytynda jáne paiyzymen qaitarylýǵa tiis. Qaryz kólemi eldiń ekonomikasyna tikelei áser etedi.
