قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك قارىزى 10 جىلدا 2,5 ەسە ٶسكەن. مەسەلە قانشالىق كٷردەلٸ? Dalanews.kz شولۋ جاسادى.
بٸر توپ دەپۋتات قارسى بولدى: سەبەبٸ نەدە?
مەجٸلٸس دەپۋتاتى ازات پەرۋاشەۆ باستاعان بٸرقاتار دەپۋتات ٷكٸمەتتٸڭ 2024 جىلعا ارنالعان ەسەبٸنە قارسى داۋىس بەرەدٸ.
"بٸرٸنشٸدەن, ەسەپتٸ تانىستىرۋ بارىسىندا ٷكٸمەتتٸڭ ٶز مەلٸمدەمەسٸنەن بٸرقاتار ەلەۋلٸ اۋىتقۋ انىقتالدى. مەسەلەن 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەت جوباسىن بەكٸتۋ كەزٸندە ٷكٸمەت 2025 جىلدان باستاپ ۇلتتىق قوردان بەرٸلەتٸن نىسانالى ترانسفەرتتەردەن تولىقتاي باس تارتۋ جوسپارىن جارييالاعان. ول كەزدە مەجٸلٸس بۇل تەسٸلدٸ قولداعان بولاتىن. بۇل شەشٸم كەيٸنٸرەك قايتا قارالعانىمەن, ۇلتتىق قوردىڭ شىعىندارى كەم دەگەندە ازايادى دەگەن ٷمٸت بار ەدٸ. الايدا شىن مەنٸندە بارلىعى باسقاشا بولىپ شىقتى: ەگەر 2023 جىلى ۇلتتىق قور بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 46 پايىزىن جاپسا, 2024 جىلى بۇل تەۋەلدٸلٸك 54 پايىزعا دەيٸن ٶستٸ. ياعني ۇلتتىق قوردى تاۋىسۋ ارتا تٷستٸ", - دەدٸ دەپۋتات.
دەپۋتاتتار قارىزعا ەۋەس بولماۋدى دا تالاپ ەتتٸ.
"بٶتەننٸڭ اقشاسىن ۋاقىتشا الاسىڭ, بٸراق ٶز اقشاڭدى مەڭگٸلٸككە قايتارۋىڭ كەرەك. مەملەكەتتٸك ورگاندار وسىعان جيٸ قۇلاق اسۋعا دا ۋەدە بەرەدٸ. بٸراق شىن مەنٸندە, ەگەر قازاقستان 2023 جىلى سىرتقى سەرٸكتەستەردەن 252 ميلليارد تەڭگە قارىز السا, 2024 جىلى بٸردەن 6 ەسە كٶپ قارىز - 1 تريلليون 450 ميلليارد العان! وعان قوسا, مۇنداي نەسيەلەردٸڭ نەگٸزگٸ شارتتارى – ايتىلعان پايىزدىق مٶلشەرلەمەلەر مەن مەرزٸمدەر كەيدە جاپ اۋديتٸمەن راستالمايدى. ياعني بۇل نەسيەلەردٸڭ تٷپكٸلٸكتٸ قۇنى باسقا بولىپ شىعادى. "اق جول" فراكتسيياسى بۇل مەسەلەنٸ 2023 جىلى كٶتەرگەن, ول كەزدە مىسالى "جولاۋشىلار تاسىمالى" اق مەملەكەت كەپٸلدٸگٸمەن ەۋرو باعامىنا بايلانعان تەڭگەمەن-مىس شەتەل نەسيەسٸن تارتقان. ...بۇل تەجٸريبە جالعاسىپ جاتىر: تەڭگەدەگٸ, بٸراق شەتەل ۆاليۋتاسىندا يندەكساتسييالانعان مۇنداي كەلٸسٸمدەر راتيفيكاتسييالارى قايتادان كەلٸپ جاتىر. ٷكٸمەت بارلىعىنان "بەلدٸ بەكەم بۋۋدى" تالاپ ەتكەنمەن, ٶزٸ مەملەكەت اقشاسىن ساناۋدى ٷيرەنە الماي وتىر", - دەدٸ دەپۋتاتتار.
دەپۋتاتتار قارجى مينيسترلٸگٸن نە دەپ سىناپ وتىر?
دەپۋتات ۇلاسبەك سەدٸبەكوۆ بيۋدجەتتٸ جوسپارلاۋ, جٷزەگە اسىرۋ جەنە باقىلاۋ بارىسىندا جٷيەلٸ قيىندىقتار كەزدەسٸپ وتىرعانىن مەلٸمدەدٸ.
"مەملەكەتتٸك بورىشتى ٶتەۋ مەسەلەسٸ ٷلكەن الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى. 2024 جىلى ٷكٸمەتتٸك بورىشتى (قارىزدى) ٶتەۋ جەنە وعان قىزمەت كٶرسەتۋگە جۇمسالاتىن شىعىن ارتتى. ەگەر 2023 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش بيۋدجەت شىعىستارىنىڭ 28,3%-ىن قۇراسا, 2024 جىلى ول 41,6%-عا (5,6 ترلن تەڭگە) جەتتٸ. بۇل ٶتە الاڭداتارلىق جاعداي, سەبەبٸ بورىش كٶبەيگەن سايىن ەلدٸڭ دامۋى ٷشٸن ينفراقۇرىلىمعا جەنە حالىققا جۇمسالاتىن قارجى ازايا بەرەدٸ", - دەدٸ ول.
دەپۋتات تاتيانا ساۆەلەۆانىڭ سٶزٸنشە, قارىزدى قايتارۋداعى باعالاۋ, فيسكالدى جەنە ۆاليۋتا قاۋپٸن تالداۋ, سونداي-اق, بورىشتىق مٸندەتتەمەلەردٸڭ بارلىق تٷرٸ بويىنشا بالانس جەتٸسپەيدٸ.
"مەملەكەتتٸك قارىز مٶلشەرٸ جٸٶ-نٸڭ 22 پايىزى دەڭگەيٸندە قالىپ وتىر. ٷكٸمەتتٸڭ كٶزقاراسى بويىنشا بۇل دابىل قاعاتىنداي جاعداي ەمەس. الايدا, جوعارى اۋديتورلىق پالاتىنىڭ ەدٸل باعالاۋى بويىنشا, بۇل تەسٸل ناقتى جاعدايدى بۇرمالايدى", - دەدٸ ساۆەلەۆا.
2025 جىلدان باستاپ بيۋدجەت كودەكسٸنٸڭ جاڭا ەرەجەلەرٸ كٷشٸنە ەندٸ.
"بيۋدجەت كودەكسٸنٸڭ جاڭا نورمالارىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن قارجى مينيسترلٸگٸ قانداي ناقتى تەتٸكتەردٸ ەزٸرلەدٸ جەنە ەنگٸزدٸ? 2025 جىلعى ەسەپتٸ قارايتىن كەزدە جاپ جىل سايىن انىقتايتىن ەسكەرتۋلەر قايتالانبايدى دەپ سەنٸمدٸ وتىرا الامىز با?" - دەدٸ دەپۋتات ساۆەلەۆا قارجى مينيسترٸنە.
مينيستردٸڭ جاۋابى قانداي?
قارجى مينيسترٸ مەدي تاكيەۆ 2025 جىلعى 1 سەۋٸردەگٸ جاعداي بويىنشا مەملەكەتتٸك قارىز مٶلشەرٸ 31,9 تريلليون تەڭگە بولعانىن, بۇل جٸٶ-نٸڭ 21 پايىزىنا جەتەتٸنٸن ايتتى.
"حالىقارالىق ينستيتۋتتاردىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەتتٸك قارىزىمىز كٶپ ەمەس, ونى رەتكە كەلتٸرۋگە بولادى, رەيتينگ اگەنتتٸكتەرٸنٸڭ باعالاۋى دا مۇنى دەلەلدەيدٸ", - دەدٸ ول.
شەنەۋنٸكتٸڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك قارىز مەسەلەسٸ ٷكٸمەت دەڭگەيٸندە قارالىپ جاتىر جەنە بيىل بٸرٸنشٸ توقساندا ول ەكونوميكالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ كەڭەستٸڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلعان.
"مەملەكەتتٸك قارىزدى ازايتۋ ٷشٸن بيۋدجەت تاپشىلىعىن ازايتىپ, سالىق بازاسىن ۇلعايتۋ قاجەت, بۇل جاسالىپ جاتىر. جاڭا سالىق كودەكسٸن ەسكەرە وتىرىپ, بۇل مەسەلەلەردٸ تٷزەتۋگە بولادى", - دەپ تولىقتىردى مينيستر.
Dalanews.kz انىقتاماسى: مەملەكەتتٸك قارىز – مەملەكەت شىعىندارىن جابۋ ٷشٸن باسقا ەلدەردەن, حالىقارالىق ۇيىمداردان, بانكتەردەن نەمەسە ٶز ازاماتتارىنان (وبليگاتسييا ساتۋ ارقىلى) قارىزعا الاتىن قاراجاتى. جاي سٶزبەن ايتقاندا, مەملەكەتتە اقشا جەتپەي جاتقاندا, ول جول سالۋ, مەكتەپ تۇرعىزۋ, جالاقى مەن زەينەتاقى تٶلەۋ سيياقتى ٸستەرگە اقشا الادى. بۇل قارىز ۋاقىتىندا جەنە پايىزىمەن قايتارىلۋعا تيٸس. قارىز كٶلەمٸ ەلدٸڭ ەكونوميكاسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ.
