«Daǵdarys ortalyqtary odaǵynyń» basqarma tóraiymy Zúlfiia Baisaqovanyń aitýynsha, eń aldymen otbasylyq qundylyqtar uǵymyna anyqtama berip alýymyz kerek. Bul degenimiz – kóbinese ár otbasynda ártúrli túsindiriletin dástúrlerdi bildiredi.
– Meniń oiymsha, tek otbasylyq qundylyqtar men salt-dástúrler týraly aitatyn bolsaq, onda eń aldymen ata-ana ózin-ózi tárbieleýi tiis. Olar otbasylyq qundylyqtardy qalyptastyrýǵa durys mán bere alatyndai deńgeige jetkeni durys. Iaǵni, jaqyndary aldyndaǵy jaýapkershilik deńgeii. Buǵan qiyn kezde qoldaý kórsetý jáne eń bastysy qandai ahýalda da bir komanda bolý kiredi. Negizi, bul dúnie qazaq ultynda ǵasyrlar boiy júielenip, qalyptasyp qoiǵan, alaida sońǵy jyldary biz ony buzyp aldyq.
Máselen, bizdiń kópshiligimizdiń ata-analarymyz alǵashqy úilerin Asar dástúrimen salǵan. Bir top týystarymyzdyń qolǵabys etýge kelip, kirpish qalaǵany, qabyrǵany sylaǵany, taǵy bireýlerdiń terezesin qaǵyp, esigin qoiǵany sol ýaqytty kórgenderdiń esinen kete qoimaǵan bolar. Osyndai tatý-tátti birliktiń nátijesinde úiimiz jazdyń eki-aq aiynda salynyp bitken. Bul otbasylyq qundylyqtardyń salmaǵyn, paidasyn kórsetedi. Otbasy músheleri arasyndaǵy bailanystyń myǵymdyǵyn aiǵaqtaidy. Mine, otbasy qundylyqtary, – dep atap ótti Zýlfiia Baisaqova.
Onyń aitýynsha, bala úide osy ispetti qundylyqtardy qabyldap, ony boiyna sińirý úshin aldymen oǵan úlgi bola bilýimiz kerek. Eger ata-ananyń ózi otbasy qundylyqtaryn bólispese, óskeleń urpaq muny qaidan sezinip, qalai úlgi alady? Demek, otbasy qundylyqtarynda eń bastysy – barlyq otbasy múshelerin biriktirý, olardy ómirdegi kez kelgen qiynshylyqqa daiyn bolatyn ujymǵa ainaldyrý.
Sondyqtan otbasy murasyn qorǵaý, balaǵa belgili bir róldi atqarýǵa múmkindik bere otyryp, oǵan kóbirek kóńil bólý kerek. Osylaisha biz kishkentai adamǵa ózin úlken nárseniń bir bóligi retinde sezindiremiz.
– Otbasylyq salt-dástúrler men ádet-ǵuryptar – salaýatty atmosferasy bar otbasynyń mańyzdy belgisi bolyp sanalady. Sonymen qatar, bul adamnyń kelesi urpaqqa otbasylyq ózara árekettesý zańdylyqtaryn: otbasy ómiriniń barlyq salalaryndaǵy rólderdi bólýin beretin ózindik quraly, erejesi deýge de bolady, dep atap ótti maman.
Daǵdarys ortalyqtary odaǵynyń basqarma tóraǵasy aitqandai, búginde salt-dástúr týraly áńgimelegende, ony árkim óz qalaýynsha túsindiredi, keide, tipti óziniń ikemine qarai aita beredi.
– Máselen, áiel quqyǵyn qorǵaityn adam retinde jańa shańyraqqa kelgen jas kelin týraly aitsam, ol aldymen sol otbasynyń ata-anasynan bastap, bárine belinen iilip, sálem salady. Osyndai betashar dástúri maǵan qai kezde de qatty áser etedi. Kúieýi men týystarynan bastap, kámeletke tolmaǵan balalarmen, naǵashy-jiendermen, kúieý jigittiń aǵalarymen jalǵasatyn sálem salý aqyry búkil aýyl turǵyndaryna iilýmen aiaqtalady. Olardyń bári arnaiy bankige aqsha salady, kim qansha saldy degen másele taǵy bar. Meniń oiymsha, bul – durys túsindirilmegen ádet-ǵuryp. Betashar rásimi jańa otbasynan shyqqan syily adamdarǵa qyzdyń júzin kórsetýdi, sol arqyly olardyń áýletiniń salt-dástúrin jalǵastyrýdy bildiredi. Taǵzym etý arqyly qyz ózi kiretin otbasyna degen qurmetin bildiredi, biraq bul kem degende 25 márte iilý degen sóz emes qoi, – dep túsindirdi Zýlfiia Baisaqova.
Sonymen birge, otbasylyq dástúrler men qundylyqtar ejelden osy otbasynyń jeke jáne biregei kodyna negizdelgen. Máselen, ol áýlettiń arǵy atalary sheber bolsa, óndiristiń keibir qupiialary nemese zergerlik buiymdar jasalǵan metaldyń quramy, munyń bári osy otbasynda saqtalady jáne eshqaida ketpeidi. Al otbasynda árkim bir-birine jaýapty boldy. Zúlfiia Baisaqova munyń da buryn bir shańyraqta birneshe urpaq ómir súrýiniń arqasynda múmkin bolǵanyn, bul otbasy músheleriniń tájiribesi men ónerin úlkenderden úirenýge múmkindik bergenin basa aitty.
– Búgingi jaǵdai sál basqasha, meniń oiymsha, qundylyqtar joǵalyp ketken siiaqty. Otbasy músheleri dáriger nemese sheber bolsa, olardy eńbekteri úshin qurmetteitin. Eńbek adamy qai kezde de aldyńǵy qatarda júrgen, – dedi sarapshy.
Óz kezeginde áleýmettanýshylar qazirgi qoǵamda urpaqtar arasyndaǵy sabaqtastyq álsirep bara jatqanyn atap ótedi. Bul eń aldymen aqparattyq tehnologiianyń qýatty damýymen bailanysty bolýy múmkin. Bul aǵa býyn men jas urpaqtyń dástúrli qarym-qatynas mádenietin ózgertýde, olar bir-birimen sirek aralasady, aqyldaspaidy, sóilespeidi. Mine, qazirgi tańda osyndai qundylyqtardy, onyń ishinde otbasylyq qundylyqtardy qaita baǵalaý joldaryn qarastyrý qajet.
– Árine, bul, bir jaǵynan, balalar men ata-analardyń jeke isi, ekinshi jaǵynan, memleket mundai protsesterge nazar aýdarmaýy múmkin. Biz jalpy qamqorshylyqty aitpaǵanda, otbasyn qoldaý jáne nyǵaitý, otbasylyq qarym-qatynastyń laiyqty úlgilerin nasihattaý sharalaryn myqtap qolǵa alýǵa tiispiz. Al memlekettiń róli dástúrli otbasylyq qundylyqtardy jaqsartý úshin ikemdi jaǵdai jasaýǵa negizdelýi kerek, sebebi otbasy – qoǵamdy turaqtandyrýshy. Eger adam baspanamen, jumyspen jáne qaýipsiz otbasymen qamtamasyz etilse, osy úsh faktor arqyly árbir otbasynyń jaǵdaiyn anyqtaýǵa bolady, – deidi sala mamany.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev óz sóziniń birinde otbasy – eldiń ál-aýqaty men órkendeýiniń negizi, sondyqtan memleket otbasy institýtyna qoldaý kórsetip, ony jan-jaqty júrgizetinin atap ótken bolatyn. Búginde memleket tarapynan otbasy institýtyn qoldaý sharalaryna basymdyq berilýde. Máselen, 2022 jyly Qazaqstan Respýblikasyndaǵy otbasylyq jáne genderlik saiasattyń 2030 jylǵa deiingi tujyrymdamasy jańartyldy. Otbasyn nyǵaitý jáne qorǵaý, otbasylardyń fizikalyq, intellektýaldyq, rýhani jáne adamgershilik damýyna qolaily jaǵdai jasaý: kóp balaly, az qamtylǵan, múgedek balalary bar otbasylardy qoldaý; turǵyn úi máselesin sheshý; ataýly áleýmettik kómek; bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy reformalardy jetildirý sharalary únemi nazarda.
Zúlfiia Baisaqovanyń aitýynsha, konsýltatsiialyq, quqyqtyq jáne psihologiialyq kómek kórsetetin Otbasyn qoldaý ortalyqtaryn damytýǵa da kúsh salý qajet. «Mundai ortalyqtar otbasylardyń bekýinde mańyzdy ról atqarady, otbasylyq janjaldardy sheshýge jáne balaly áielderdi ýaqytsha ornalastyrýǵa kómektesýge yqpal etedi. Mundai uiymdar qiyn ómirlik jaǵdaiǵa tap bolǵan analarǵa psihologiialyq, áleýmettik, quqyqtyq jáne basqa da kómek kórsetedi», – dedi ol.
Otbasylyq qundylyqtardy dáripteý jáne otbasy institýtyn nyǵaitý memlekettiń uzaq merzimdi jáne keleshegi zor basymdyǵy ekenin atap ótken jón. Mysaly, «Mereili otbasy» ulttyq baiqaýy otbasylyq qundylyqtardy dáripteýde jáne baqytty qazaq otbasynyń oń imidjin qalyptastyrýda nátijesin kórsetip jatyr. Joba 2013 jyly Qazaqstanda qolǵa alyndy jáne adamgershilik qundylyqtardy jańǵyrtýǵa, institýtty nyǵaitýǵa, otbasylyq jáne rýhani-adamgershilik normalardy qalyptastyrýǵa, erli-zaiyptylardyń, ata-analardyń bala tárbiesi men otbasynyń mártebesin kóterýdegi jaýapkershiligin arttyrýǵa, sondai-aq olarǵa qamqorlyq jasaýǵa baǵyttalǵan. Jyl saiyn baiqaýǵa Qazaqstannyń júzdegen úlgili shańyraqtary qatysyp, qomaqty syiaqylarǵa ie bolady.
Qasym-Jomart Toqaev baiqaýdyń mańyzdylyǵyn da atap ótken. Onyń aitýynsha, jyl saiynǵy baiqaýdyń arqasynda búkil el kelisim, yntymaq, ózara qoldaý atmosferasy ornaǵan otbasylar týraly biletin bolady. Al mundai otbasylar elimizde óte kóp. «Halqymyz qai zamanda da otbasy dástúrin erekshe qasterlegen. Úlkenge qurmet, kishige qamqorlyq kórsetý – ulttyq mádeni kodymyzdyń bir bóligi. Tulǵanyń biik adamgershilik ustanymdaryn qalyptastyrýda otbasy basty ról atqarady. Ata-ana men ata-ájeler balalardy otansúigishtikke, eńbeksúigishtikke, bilimge degen qushtarlyqqa tárbieleidi», –dedi Memleket basshysy.
Aitpaqshy, otbasy qundylyqtaryn nasihattaý, otbasy institýtyn nyǵaitý, sondai-aq Qazaqstanda áke institýtyn damytý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasy Mádeniet jáne aqparat ministrliginiń Jastar jáne otbasy isteri komiteti eki jańa zań jobasyn engizýdi usyndy. Qazaqstandaǵy merekeler: Analar kúni – mamyrdyń ekinshi jeksenbisi jáne Ákeler kúni – maýsymnyń úshinshi jeksenbisine belgilendi. Bul shara da atalǵan baǵyttaǵy sharýalardy jandandyra túsedi degen úmit bar.
