Otandyq ǵylymǵa jańalyqty jastar ákeledi
– Eldar, sonymen ekzoskelet degen ne?
– Qazirgi tilmen aitsaq, bul – adamdy «terminatorǵa» ainaldyratyn nanotehnologiialyq ónim. Alaida biz jasap jatqan kiimniń japondyqtar oilap tapqan tehnologiiadan ereksheligi bar. Birinshiden, bul soǵys quraly emes, qaita kúndelikti ómirge arnalǵan, adamnyń, onyń ishinde múgedekterdiń júrip-turýyna septesetin jańa tehnologiia. Kiimdi boiyna ornatqanda adamnyń júrisi shirap, kez kelgen isti atqarýda robotqa súienetin bolady. Aldaǵy on jylda ekzoskeletke degen suranystyń ósetini anyq.
– Endigi jerde, óziń qyzmet etetin nanotehnologiialyq ortalyqtyń qurylýy jóninde birer sóz aita ketseń...
– Ortalyqtyń qurylǵanyna biraz ýaqyt boldy. Qazirgi tańda qazaq ǵylymynyń óndirýshilik qýatyn arttyrý maqsatynda aianbai eńbek etýdemiz. Ǵylymi ortalyqta 16 jas ǵalym qyzmet etedi. Bizdiń qarapaiym adamǵa tosyn kóriner jobalarymyzǵa ýniversitet basshylyǵy qoldaý kórsetip otyr. Osynyń ózi otandyq ǵylymdy qanattandyrýǵa, qaryshtatýǵa qosqan úlken úles dep oilaimyn.
– Ǵalymdardyń sózin baqsaq, aldaǵy bolashaqta nanotehnologiia adamnyń minez-qulqyn, túr-kelbetin, sóileý mánerin, oi-nietin túbegeili ózgertpek. Iaǵni, nanotehnologiia arqyly syrttan tónetin qaterge biz de beijai qaramaýymyz kerek qoi?
– Osy arada aitarym, biz damyǵan elder engizgen jańalyqtaryna úrikpei qaraýymyz kerek. Nanotehnologiia álemdik indýstriiadaǵy eń tóńkeristi sala. Qarapaiym tilmen túsindirsek, bul «ergejeili tehnologiia» degen maǵyna beredi. «Nano» sóziniń ózi «myńnan bir bólshegi» degendi bildiretini belgili. Tarqatyp aitqanda, kez kelgen materiianyń myńnan bir bólshegi ǵana bastapqy shyqqan tegine múlde uqsamaityn fizikalyq kúshke ie bolady.
Qazirgi tańda «sandyq tehnologiiamen jumys isteitin búkil elektrondyq dúnieler» nanotehnologiianyń jemisi.
Biz otandyq meditsinaǵa nanotehnologiiany qazirden engize bastaýymyz kerek. Ǵalymdardyń paiymdaýynsha, nanotehnologiia ónimderin meditsina salasyna dendep engizgen kezde adam balasy barlyq dertten aiyǵady.
– Alǵa qoiǵan basqa da iri jobalaryń bar ma? Qazir naqty nemen ainalysyp jatyrsyńdar?
– Búginde naqty belgilep alǵan iri jobalarymyz bar. Máselen, erekshe qabiletke ie ekran, printer jasaý, sondai-aq, gelionasos, nanorobot jasaýdy kózdep otyrmyz.
Bul búgingi ǵylymda zor jańalyq desek te bolady. Atalǵan jańalyqtardy júzege asyrý maqsatynda ózge oblystardyń, sheteldiń oqý oryndary, óndiris oshaqtarymen yntymaqtastyqta jumys jasadyq.
Sonymen qatar jańaǵydai jobalardyń kóbi mikroshemaly bolǵandyqtan oǵan sai qural-jabdyqtardyń, qondyrǵylardyń jetispeýshiligi de bar.
– Óziń atap ótken jobalaryńyzdyń utymdylyǵy, ereksheligi nede?
– Máselen erekshe qabiletke ie ekran kádimgi uialy telefonnyń ekranymen birdei. Úlkeitýge de bolady. Bulardy kóshelerde turatyn alyp ekrandarmen almastyrýǵa da bolady. Osylaisha energiia únemdeimiz.
Sónip turǵan jaǵdaida nanotehnologiialyq ekran móldir shyny tárizdes keiipke enedi. Osy sebepti avtobýstyń terezesi retinde de qoldanýǵa da bolady.
Jalpy alǵanda, jańa ónim jan-jaqty qoldanysqa ie. Al, biz qurastyryp jatqan printerdiń kádimgi qoldanystaǵy printerlerden utymdylyǵy taǵy da energiia kózderin únemdeýi, yńǵailylyǵynda.
Printerler noýtbýktiń betki qaqpaǵyna bekitiledi, sý qosylǵan siia paidalanylatyndyqtan baǵasy qazirgi qoldanystaǵy printerlerden edáýir arzan bolady dep otyrmyz. Sondai-aq, basyp shyǵarǵan qaǵazdarynyń sapasy qazirgi printerlerden artyq bolmasa, kem soqpaidy.
– Aitpaqshy, sender, kókónis ósirýde de nanotehnologiialyq jańa jobalardy paidalandy dep estidik...
– Iá, kókónis ósirýshilermen kelise otyryp, alǵash ret quramynda virýsy joq kartop ektik. Kartopty qurtatyn 30-dan asa aýrý bar ekeni belgili.
Jalpy, jyl saiyn elimizdegi kókónis ónimderiniń 20-30 paiyzy osy virýstardyń kesirinen jeýge jaramyz bolyp qalady. Al jańa tehnolologiia atalǵan aýrýlardyń aldyn alady.
Aldaǵy ýaqytta nanotehnologiiany aǵash kóshetterin otyrǵyzý men mal sharýashylyǵyna qoldanbaq oiymyz bar. Osy maqsatta arnaiy zertteý toby qurylyp, tórt túliktiń uryǵyn saqtaý jáne qoldanýdyń jańa ádisin jasaý ústindemiz.
Eger uryqty kóshirip otyrǵyzý jobasy óz jemisin berse, iri-qarany 3-5 jyl ishinde tutastai jańartýǵa bolady. Sol arqyly árbir siyrdan jylyna orta eseppen 5-6 myń litr sút alýǵa, al olardyń salmaǵy 600-700 kelige deiin jetkizýge múmkindik alamyz.
– Sonda bul innovatsiialardy qarjylandyrý, óndiriske engizý jaǵy qalai júzege aspaq?
– Mundai úlken jobalardy ýniversitet qaltasy kótermeitini anyq. Degenmen, otandyq ǵylymi jańalyqtarǵa qyzyǵýshylyq tanytatyn demeýshilerdiń tabylaryna senimimiz mol.
Óitkeni jańa jobalar el óndirisine zor paida ákeledi. Eskerte keteiin, biz bul salaǵa endi kirispekpiz, al álem alǵa ozyp ketken. Ozyp ketkenderdi qýyp jetip, alǵa shyǵý úshin de qansha mólsherdegi investitsiialyk qarjy qajet ekenin baǵamdaý kiyn emes.
Qazirde «Nanotehnologiia» degen ataýmen grant alam deýshiler kóbeiip ketti. Maqsatty jumysy joq. Menińshe, el Úkimeti eń aldymen jas ónertapqyshtarǵa kómek kórsetýi kerek. Otandyq ǵylymǵa jańalyq ákeletin de jastar.
