Búginde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń áleýmettik-ekonomikalyq jaǵdaiy qarqyndy damyp, respýblika boiynsha aldyńǵy qatarlardy ielenip keledi. «El bolashaǵy – jastardyń qolynda» demekshi, oblysymyzdaǵy jastar saiasatyna qatysty ózindik baǵyt-baǵdary kópshilik tarapynan qoldaýlarǵa ie bolýda. Jastarǵa sapaly bilim berý sharalarynyń kidirissiz júzege asýyna oblystyq bilim basqarmasynyń eńbegi ólsheýsiz.
Memlekettiń órkenietti damýy, álemdik arenada aldyńǵy qatarly elderdiń birine ainalýy onyń bilim berý salasyna tikelei táýeldi ekendigin álemdik tájiribe aiqyn dáleldep keledi. Jiyrma birinshi ǵasyr – bilekke emes, bilimge súiengen ǵasyr. Olai bolsa, qazirgi kúni Qazaq eli de bilim berý salasyn qarqyndy damytyp, aldaǵy jiyrma-otyz jyldyq perspektivaǵa naryqtyq básekelestik talaptaryna jaýap bere alatyn sapaly mamandar daiarlaý isin jetildire túsýi tiis. Óitkeni, jiyrma-otyz jyldan keiin búgingi berilgen bilim sapasy qoǵamnyń búkil salasyna óz yqpalyn tigizbek. Sáikesinshe, búgingi qoǵamdaǵy keleńsizdikter, keshegi mektep jibergen qatelikterdiń kórinisine ainalady.
Aǵymdaǵy jyly 4 balabaqsha qoldanysqa berildi (Ridder qalasynda – 140 oryndyq, Shemonaiha qalasynda – 280 oryndyq, Zyrian qalasynda – 280 oryndyq jáne Abai aýdanynyń Qaraýyl aýylynda 140 oryndyq balabaqsha). Taiaýda 140 orynǵa arnalǵan bir balabaqsha Aiagóz qalasynda qoldanysqa berilmekshi. Al 2016 jyly Ridder qalasynda taǵy bir balabaqsha bóbekterge esigin aiqara ashpaqshy.
2015 jyly memlekettik-jekemenshik áriptestik aiasynda 1 mlrd. teńge biznes qarjysyna 2142 oryndyq 29 jekemenshik balabaqsha ashylǵan. Osylaisha memleket pen jekemenshiktiń áriptestik aiasynda qolǵa alynǵan jumystar óz nátijesin berdi. Osyndai irgeli jumystardyń arqasynda 2014 jyly 1-den 6 jasqa deiingi balalardy mektepke deiingi bilim berýmen qamtý – 74,2%, 3 jastan 6 jasqa deiin 98,3%-dy quraǵan. Barlyq 5-6 aralyǵyndaǵy balalar mektepke deiingi daiarlyqpen qamtylǵan.
Respýblika boiynsha alǵash Shyǵys Qazaqstan oblysynda Memleket basshysy N.Á. Nazarbaevtyń bilim berý júiesinde aǵylshyn tilinde bilim berýge satyly kóshýde berilgen mindetterin júzege asyrý maqsatynda 2015-2018 jyldarǵa arnalǵan kóptildikti damytýdyń Aimaqtyq baǵdarlamasy jasaldy. Atalmysh baǵdarlama aiasynda tildik pánderdiń ustazdaryn 100% aǵylshyn tiline úiretýdi uiymdastyrý maqsatynda Nazarbaev Ýniversitetiniń ustazdary men halyqaralyq mamandar kelip, tájiribe almasýynan da aita ketýimiz kerek.
Jalpy bilim beretin mektepterde bilim sapasyn arttyrý jáne shynaiy patriottar daiarlaý úshin, eń birinshi, erteńgi mekteptiń tutqasyn ustaityn jas pedagog mamandar boiyna tereń bilim jáne ulttyq tárbie bastaýlaryn qatar sińirý qajet. Al ony júzege asyrý úshin pedagogikalyq oqý oryndarynyń jaǵdaiyn jaqsartýǵa erekshe nazar aýdarý kerek, iaǵni bilimdi, tárbieli urpaq ósiremiz desek, bilikti pedagog mamandar daiyndaý úrdisin durys jolǵa qoiýǵa tiispiz. Sondyqtan pedagogikalyq orta jáne joǵary oqý oryndary túgeldei memleket menshigine berilip, oǵan talapkerler qatań irikteý arqyly ǵana ótkizilýi tiis jáne olarǵa memleket esebinen tegin bilim alýǵa múmkindik berilýi kerek.
Óskemen qalasynda 100 oryndyq múmkindigi shekteýli balalarǵa arnalǵan internat qurylysy bastaldy. Onda balalarǵa turýǵa jáne tolyq ońaltýdan ótýge jaǵdailar jasalmaq. Sonymen qatar pansionatta turatyn balalar býhgalter, programmist, dizainer mamandyqtary boiynsha qosymsha kásibi bilim jáne áleýmettik ońaltý qyzmetterin alý múmkindikterine ie bolady.
Aimaqtaǵy 41 bilim berý mekemesi dýaldy bilim berý júiesine kóshirildi. Modýldi baǵdarlamalar negizinde oblystyń 166 kásiporny kolledjderdiń áleýmettik áriptesi retinde 36 mamandyq boiynsha bilim berip, 2517 stýdentti (jalpy kontingenttiń 8,2%-y) qamtydy.
Balabaqsha qurylysy keshenderiniń kontsessiialyq jobalary boiynsha 2015 jylǵy 5 tamyzda «Óskemen qalasynda 6 balabaqsha qurylysyn júrgizý jáne paidalanýǵa berý» kontsessiialyq jobasy boiynsha ShQO Bilim basqarmasy men «Global Construction Technologies» kompaniiasy arasynda 4,1 mlrd. teńge sommaǵa kontsessiialyq kelisim jasaldy.
2015 jylǵy 30 qarashada ShQO Bilim basqarmasy «Semei qalasynda 6 balabaqsha qurylysyn júrgizý jáne paidalanýǵa berý» kontsessiialyq jobasy boiynsha «KAZ–AZMECO (KAZ-AZMEKO)» JShS kelisimge qol qoidy.
Patronattyq uiymdarmen 1600-ge jýyq áleýmettik kelisimder jasalyp, jyl basynan beri balalardyń «Turǵyn úi qurylys bank» esep shottaryna 237,7 mln. teńge aýdaryldy.
Búginde Óskemende dýaldy oqytý júiesi arqyly bilim alyp jatqan jastar kóp. Olar bolashaqta ózderiniń jumyssyz qalmaitynyna senimdi. Qazaqstanda tuńǵysh bolyp dýaldy oqytý júiesi Shyǵys Qazaqstannan bastaý alǵanyn bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. Mamandardyń pilottyq joba óziniń ómirsheńdigin dáleldegenin alǵa tartýda. Oqýynyń 65%-yn kásiporyndarda, tájiribe túrinde ótkizgen stýdentterdiń aldy búginde bilikti maman atanyp, jumysqa ornalasqan.
Dýaldy oqytý bul – bilim men tájiribeni bir mezgilde ushtastyrýdy kózdeitin júie. Búginde óńirdiń ár joǵarǵy oqý orny kásiporyndardyń tapsyrysy boiynsha mamandar daiyndai bastaǵan. Sondyqtan bolar, tabaqtai diplomǵa ie bolsa da jumysqa ornalasa almai júrgen mamandar az. Kásiporyndar bolsa tehnikalyq baǵyttaǵy mamandardyń kóbeiip kele jatqanyna qýanyshty.
Dýaldy oqytý júiesi bastaý alǵan 2011-jyly joǵarǵy oqý ornynyń 35% túlekteri jumysqa ornalassa, al byltyr bul kórsetkish 50%-dan asqan. Óz kezeginde Shyǵys Qazaqstan oblysynda sátti iske asqan dýaldy oqytý júiesine qyzyqqan QR Bilim jáne ǵylym ministri Aslan Sárinjipov:
– Biz bul jobany Shyǵysta budan ári damytamyz. Ózge óńirlerge tájiribe almasý arqyly engizemiz. Bilim berý týraly Zańǵa dýaldy oqytý boiynsha ózgeris engizip, aldaǵy besjyldyqta bilikti maman daiarlaýǵa kúsh salamyz, – dep aǵynan jarylǵan bolatyn.
Shyǵys Qazaqstan oblysynda turaqty ekonomikalyq damý kásiptik-tehnikalyq mamandarǵa degen suranysty arttyrǵanyn baiqaý qiyn emes. Qazirgi tańda Shyǵystaǵy irgeli kásiporyndardyń ózderi dýaldy oqytý júiesi boiynsha maman daiarlaý isine bel býyp, bilek sybana kirisip otyr. Osy rette «AES Óskemen JEO» kompaniiasy kásiptik baǵdar berý jumysyna basa mán berip otyrǵanyn atap aitýǵa bolady. Óz kezeginde «AES Óskemen JEO» bas direktory Georgi Ilchovskige bul baǵyttaǵy jumystarǵa bylaisha baǵa berdi.
– «AES Óskemen JEO» – bul jas kadrlardyń kásiptik-tehnikalyq daiarlyǵyna úlken nazar aýdaratyn serpinmen damyp kele jatqan kásiporyn. Biz ShQO Kásipkerler palatasynyń belsendi aralasýymen tehnikalyq jáne kásiptik bilim berý júiesindegi jergilikti oqý oryndarymen yntymaqtastyqtamyz. 2014 jyly Qazaqstan Respýblikasy Bilim jáne ǵylym ministrliginiń Óskemen JEO-ǵa «Seriktestik kóshbasshysy-2014» ataǵyn berýi jetistigimizdiń moiyndalǵanyna kýá. AES kompaniiasy Shyǵys Qazaqstan oblysy Kásipkerler palatasymen jáne oblystyń bilim berý basqarmasymen birge qala mektepterinde keń kólemdi kásiptik baǵdar berý jumysyn júrgizedi. 2014 jyly «Nur Orda» halyqaralyq mektebinde kásiptik baǵdar berý kabinetin ashty. 2014-2015 oqý jylynda stýdentter, oqý oryndarynyń túlekteri, sonymen qatar oqý oryndarynyń oqytýshylary úshin 35 ekskýrsiia ótkizildi. Kásipkerler palatasymen birge daiyndalǵan keste boiynsha qala mektepteri oqýshylary úshin AES kompaniiasy kásiporyndaryna ekskýrsiialar uiymdastyrý jumysy jalǵasýda. AES kompaniiasynyń Óskemendegi oqytý ortalyǵy qazirde Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy iri korporativtik oqý ortalyǵy bolyp tabylady. Ortalyqta oqytý protsesine qajet quraldarmen jabdyqtalǵan oqý aýditoriialary bar. Kompiýter synyby, qaýipsizdik tehnikasy synyby, eki oqý poligony (elektr jabdyq jáne jylý energetika jabdyǵy), zamanaýi konferents-zal jasaqtalǵan. Atalmysh ortalyqta jylyna Kompaniiamyzdyń, merdiger uiymdar men seriktesterimizdiń 3 myńǵa jýyq qyzmetkeri bilim alady, – dep dýaldy bilim berýdiń mańyzyna qatysty oiyn ortaǵa salǵan bolatyn.
Dýman Tanabasov
