Iakýttyń qos baqsysynyń antipýtindik aktsiiasy
«Pýtin senderge ámir emes. Erkin ómir súrińder! Men jurtty ertip Máskeýge barmaqpyn. Men jalǵyz ózim álsizbin. Menimen birge júrińder! Kóp dúnieni úirenesińder. Sonda ǵana biz ómirdi ózgerte alamyz. Pýtindi qýý kerek. Boldy. Meniń jalǵyz mindetim – osy. Sonda ǵana bári ózgeredi. Ázirge biz beibit sherý jolymen kelemiz. Kerek bosla kúsh qoldanamyz», depti iakýt baqsysy.
Baqsy jaiaýlatqan boiy Chitadan ótip, Ýlan-Ýdege jetken. Jol boiy ony qoldaýshylardyń sany kóbeiip keledi deidi orys aqparaty. Onyń jaiaý joryǵyna qosylǵandar bolmaǵanymen, ol júrip ótken eldi meken turǵyndary materialdyq kómek kórsetip, as-sýyn jetkizip otyrǵan kórinedi.
Kremlden Pýtindi qýýǵa bara jatqan iakýt baqsysy Býriatiiaǵa jetkende kúshtik qurylymdar ony quryqtaǵan eken. Jaiaýlatyp joryqqa shyqqan jarymqursaq jalǵyz baqsynyń tutqyndalýy keń masshtabty qoiylym bolǵan.
Baqsyny tutqyndaý úshin arnaiy jasaq federaldy trassany jaýyp tastaǵan. Irkýtski oblysynyń shekarasyna taiaý mańda, ormanda shatyr quryp jatqan baqsyny tutqyndaý úshin qyryq shaqty adam kelgen.
Betperde kigen álgiler baqsy shatyryn ainala qorshap, tutqyndap, belgisiz jaqqa alyp ketken. Tutqyndaýǵa kelgen arnaiy jasaq muzdai qarýlanǵan. Baqsyǵa arasha túskenderge kúsh qoldanyp, keiin olardy da tutqyndaǵan. Endi oǵan «ekstremistik top qurdy» degen aiyp taǵylýy múmkin.
Sóitip, álemge ámir júrgizý deitin imperialistik ambitsiiasyn ashyq ańǵartyp júrgen Kreml qojaiyny Vladimir Pýtinge qarsy joryqqa shyqqan iakýt baqsysy Chita men Ýlan-Ýdeni basyp ótip, Irkýtskiniń shekarasyna jetkende ustaldy.
Aitpaqshy, baqsy Gabyshev týraly orysty qoiyp, «The Guardian», «Deutsche Welle», «The New York Times» sekildi álemdik aýditoriiasy bar basylymdar jazyp, «Amnesty International» deitin Halyqaralyq quqyq qorǵaý uiymy arasha surapty.
Aqyrynda Pýtinmen jekpe-jekke shyqqan jaiaý baqsy jolda quryqtaldy. Áńgime osymen támam bolýy kerek pe edi, biraq, Aleksandr Gabyshevtiń tutqyndalýynan keiin «Pýtin-Ibilisti Kremlden qýamyn» degen uranmen jaiaýlatyp jáne bir baqsy shyqty Iakýtiiadan.
Ol – Aleksandr Barchahov deitin zeinetker. Ol áýeli Iakýtskige ushyp barmaq kórinedi. Ol jaqtan tutqyndalǵan baqsy Aleksandr Gabyshevtiń batasyn alyp, sosyn Gabyshev toqtaǵan jerden, iaǵni Irkýtski shekarasynan ári qarai jalǵastyrmaq eken.
Iakýtiiadan shyqqan bul baqsylardyń Kremlge, Kremldiń qojaiynyna osynsha kektenýine sebep te joq emes. 27 qyrkúiek – Iakýtiia Táýelsizdigin jariialaǵan kún. Basqa emes, dál osy Vladimir Pýtinniń biligi Iakýtiiany sol Táýelsizdiginen aiyrǵan EDI. Eske túsirip, bir sholyp shyǵaiyqshy...
Táýelsizdiktiń 19 jyly
2009 jyly Saha Respýblikasy (Iakýtiia) táýelsizdikten bas tartty. Bas tartýǵa májbúr boldy. Qazir ol Reseidiń quramyndaǵy shaǵyn federaldy aimaq, etnikalyq top.
2009 jyldyń 17 maýsymynda Sahanyń Memlekettik jiyny el Konstitýtsiiasyn ózgertti. Zańnyń jalpy mátininen Iakýtiianyń Táýelsizdigi men azamattyǵy týraly bap alyndy. Dál osylai pýtindik Máskeý Iakýtiianyń 19 jyldyq táýelsizdiginiń túbine jetti.
1990 jyldyń 27 qyrkúieginde, RSFSR Joǵarǵy keńesiniń tóraǵasy Boris Eltsinniń Jarlyǵynan keiin Saha KSR Táýelsizdigi, iaǵni Iakýtiia sývereniteti týraly Deklaratsiia qabyldanǵan.
1991 jyly qabyldanǵan «Iakýtiia-Saha KSR Memlekettik statýsy týraly» zańy boiynsha Iakýtiia respýblika azamattyǵyn berýge, óziniń derbes quqyqtyq júiesin qurýǵa, Reseimen jáne ózge de shet memlekettermen qarym-qatynas ornatýǵa, derbes ishki jáne syrtqy saiasat júrgizýge quqyly boldy.
Sóitip, óz aldyna bólek qoǵamdyq jáne memlekettik júie ornatty. Konstitýtsiia túzdi. Ol boiynsha eshbir syrtqy yqpal etýshi kúsh eldiń ishki sharýasyna Iakýtiia Joǵarǵy keńesiniń ruqsatynsyz aralasa almaityn. Tipti Kremlge de shekteý qoiylǵan edi.
Sóitse de, keibir memlekettik organdar men memlekettik qyzmetter RSFSR biligimen aqyldasyp sheshilip otyrdy. Bul quqyqtyq mindetter federativtik jáne odaqtyq kelisimsharttar negizinde júrgizilip otyrdy.
Al 1991 jyldyń qazan aiynda «Respýblika Prezidenti» laýazymy bekitildi. Iakýtiianyń alǵashqy prezidenti Mihail Nikolaev deitin adam boldy.
Nikolaevtyń tusynda Memleket ataýy ózgerdi. Iakýtiia-Saha KSR endi Saha Respýblikasy (Iakýtiia) boldy.
1992 jyldyń 4 sáýirinde Iakýtiia óz Konstitýtsiiasyn qabyldady. Ol boiynsha Iakýtiia Táýelsiz, halyq tańdaýy men quqyǵyna negizdelgen demokratiialyq jáne quqyqtyq memleket edi.
Konstitýtsiiaǵa sáikes, Iakýtiia Prezidenti óz áskerin jasaqtaýǵa, al memleket óz territoriiasynda ornalasqan tabiǵi ken oryndary men qazba bailyqtaryn ózi igerýge quqyly boldy. Al memlekettiń bir bóligi RF azamattary úshin jabyldy. Sarapshylardyń pikirinshe, dál osy kezeń Iakýtiia memleketiniń gúldengen shaǵy bolǵan.
Konstitýtsiia qabyldanǵannan tup-týra 1 aidan soń, Iakýtiia Joǵarǵy keńesi arnaiy sheshim shyǵaryp, eldiń 34 aýdanynyń 11-ine arnaiy rejim engizdi. Azamattyǵy joq tulǵalardan arnaiy aýdandarǵa kirý úshin ruqsat qaǵazy (propýski) talap etildi. Al ol ruqsat qaǵazyn alý úshin Iakýtiianyń arnaiy aýdanynyń azamattary nemese sol aýdanda ornalasqan kásiporyndardan shaqyrtý talap etildi.
Al arnaiy rejim engizilgen aýmaqtyń jalpy kólemi 1,33 million kvadrat kilometrdi quraǵan. Bylaisha aitqanda, Iakýtiianyń soltústigi men ońtústik-shyǵys bóligi túgel derlik jabyq boldy. Ereje-tártip buzylǵan jaǵdaida elden deportatsiialaityn.
Buǵan árine, Máskeý narazy boldy. Alaida 1993 jyly Iakýtiia Konstitýtsiialyq Soty «Resei azamattary úshin arnaiy rejim engizý – RF Konstitýtsiiasynda kórsetilgendei, olardyń júrip-turýy quqyq shekteý emes, Iakýtiia zańyn oryndaýdyń mehanizmi» dep málimdedi.
Vladimir Pýtinniń bilikke kelýi
Joǵaryda aitqandai, Iakýtiianyń Táýelsizdik jariialap, derbes memleket qurýy Boris Eltsiniń tusynda bolsa, Vladimir Pýtin bilikke kelgen 2000 jyldan bastap Iakýtiia túrli saiasi qysymǵa ushyrai bastady. Iakýtiia biliginiń ken oryndaryna ózi qojalyq jasaýy Máskeýdiń mazasyn aldy.
2000 jyldyń 30 mamyrynda Vladimir Pýtin óńirlik liderlerge RF men óńirler arasyndaǵy shekarany, basqarý júiesindegi shekteýlerdi alyp tastaýdy talap qyldy.
Sol kezde reseilik basylymdar «Iakýtiia men ózge de óńirler Konstitýtsiiasynyń jartysynan kóbi RF Konstitýtsiiasyna qarama-qaishy» dep dabyl qaǵyp, daý shaqyryp jazdy.
Vladimir Pýtinniń basqarýyndaǵy Reseidiń Iakýtiiaǵa shúiligýiniń eń basty sebebiniń biri – Iakýtiia aýmaǵyndaǵy tabiǵi ken oryndaryna jergilikti biliktiń ielik etýi boldy.
Bul Iakýtiia Konstitýtsiiasyna sai edi.
Mysaly, osynyń negizinde eldegi almas óndirýmen ainalysatyn eń iri «ALROSA» kompaniiasy ken ornyn paidalanyp otyrǵany úshin Iakýtiia biligine ai saiyn alym-salyq tólep otyrdy.
Iakýtiia men Kremldiń arasyndaǵy daý jalǵasyp jatty. Máskeýdiń tyqaqtaýymen Iakýtiia ortalyqtyń talabyn oryndaityn boldy. 2001 jyly Iakýtiia prezidenti Mihail Nikolaev jergilikti depýtattarǵa Respýblika Konstitýtsiiasyndaǵy 80-nen astam bapty qaita qaraýdy tapsyrdy.
Bul 80 bapty Kreml RF Konstitýtsiiasyna qarama-qaishy dep tanyǵan edi. Bul 80 bap Reseidiń Iakýtiiaǵa yqpalyn álsiretip, onyń ken bailyqtaryn igerýge shekteý qoiatyn negizgi baptar edi.
Nikolaev bul kelisimge ne úshin bardy? Sol kezde Iakýtiiada prezidenttik sailaý ótkizý josparlanǵan. Mihail Nikolaev úshinshi márte prezidenttikke túspek bolady. Ol úshin Kremldiń qoldaýy kerek. Aqyry eldik múddeni prezidenttik kreslo úshin satyp jiberýge maqul bolady.
Alaida Iakýtiia depýtattary Nikolaev usynǵan 80 baptyń tek 29-yn qaraýǵa kelisedi. Sol kezde Nikolaevtyń kómekshisi bolǵan Svetlana Ohlopkova reseilik «Kommersantqa» suhbat berip, depýtattardyń Nikolaev tapsyrmasyn elemeýi – prezidenttik naýqanmen bailanysty ekenin aityp, bul demarsh depýtattardyń arasynda prezidenttik ambitsiiasy bar birli-jarym adamnyń úgitteýimen bolǵan degen aýandaǵy pikirin aitqan.
2001 jyldyń 3 mamyry kúni Iakýtiianyń Joǵarǵy Soty tek tórtinshi qaralymnan keiin ǵana Respýblika prokýratýrasynyń ótinishin qanaǵattandyryp, federaldy Konstitýtsiiaǵa qaishy delingen 67 bapty zańsyz dep tanyǵan. Bul 67 bap Iakýtiia Konstitýtsiiasyndaǵy baptar edi.
Alaida jergilikti depýtattar Konstitýtsiiadan «Iakýtiia prezidenti óz armiiasyn jasaqtaýǵa quqyly» degen babyn ǵana alyp tastaýǵa kelisedi.
Aiaǵynda el-halyqtyń arasynda Nikolaevtyń imidji túsip, ony prezidenttik dodadan yǵystyryp shyǵarýǵa birneshe márte áreketter jasalady.
2001 jyly Mihail Nikolaev prezidenttik sailaýǵa túsýden óz erkimen bas tartýǵa májbúr bolady.
Sotsialdy memleket statýsy
2002 jyldyń 13 qańtary kúni Iakýtiia prezidenti bolyp «ALROSA» basshysy bolǵan Viacheslav Shtyrov taǵaiyndalady. Ony jergilikti jurt Máskeýdiń adamy dep eseptedi.
Al 2004 jyly Shtyrov Máskeýge qarsy demarshqa shyǵady. 22 shildede Resei Prezidentine, Premer-ministrine, Dýmanyń qos palatasyna aryz-hat jazady. Iakýtiia men Resei arasyndaǵy quqyqtyq mindetterdi bólisýdiń ádil jasalmaǵanyn aityp shaǵymdanady. Resei biligine narazylyq bildiredi.
«Máskeý qarjynyń kóp bóligin memlekettiń ishki aýdandaryna bólip, óńirlerden túsetin salyqtyń basym bóligin federaldy biýdjetke aýdarady. Al shettegi aimaqtarǵa halyqqa áleýmettik tólemder júrgizýdi mindettep, qosymsha júk artady» dep aiyptady.
Shtyrovtyń hatyn Iakýtiiadan bólek bes aimaqtyń basshylary, Býriatiia, Habarovsk aimaǵy men Sahalin, Magadan oblystarynyń basshylary, Koriaks avtonomdy okrýginiń, Kamchatsk, Chita, Amýr oblystary men Evrei avtonomdy oblystarynyń jaýapty tulǵalary qoldap, qol qoiady.
Shtyrov aryzynda «Federaldy zań jobasyna engizilgen túzetýler – Konstitýtsiiada jazylǵan áleýmettik memleket statýsyn teristeidi» dep jazylǵan. Máskeý Shtyrov pen ózge de aimaq basshylarynyń bul shaǵymyn eleýsiz qaldyrdy.
Aqparattyq shabýyl
Shtyrovtyń haty baspasózde jariia bolysymen-aq, Kremldiń aqparattyq propogandasy dereý iske qosylady.
Federaldy BAQ Iakýtiia prezidentin, iaǵni Shtyrovty aiyptap aqparat taratady. Ony korrýptsioner deidi. Ásireultshyl deidi. Iakýtiia biligi men Máskeý arasyndaǵy bul soǵys biraz jylǵa sozylady.
Máskeý bul ýaqyt ishinde aqparattyq hám saiasi qysymdy úzdiksiz júrgizip otyrady. Iakýtiia biliginen jergilikti Konstitýtsiiadaǵy «Táýelsizdik» týraly bapty alyp tastaýdy talap etedi.
2009 jyly Iakýtiia Konstitýtsiiasyna 50-den astam ózgertý engiziledi. Al Iakýtiia depýtattary Konstitýtsiiadan talap etilgen bapty alyp tastaýǵa qarsy bolady.
Iakýtiia Táýelsizdigine sońǵy núkteni Reseidiń Konstitýtsiialyq Soty qoidy. 2009 jyldyń 8 maýsymynda RF Konstitýtsiialyq Soty Tatarstan, Bashqurtstan, Tyva men Saha (Iakýtiia) Respýblikalaryna az ýaqyttyń ishinde Konstitýtsiiadan «táýelsizdik» týraly bapty alyp tastaýdy talap etedi. Sheshim shyqqan soń, 1 apta ótkende Iakýtiia Memlekettik jiyny Resei talabyn oryndaýǵa kelisedi. Osylaisha, Iakýtiianyń 19 jylǵa jalǵasqan Táýelsizdigi joiylady.
Túiin. 27 qyrkúiek – Iakýtiia sývereniteti týraly Deklaratsiia qabyldanǵan kún. Al ótkende antipýtindik aktsiia bastap, Pýtinniń jynyn qaǵýǵa shyqqan baqsy Gabyshev qazir tutqynda. Onyń ústinen qylmystyq is qozǵalǵan. «Ekstremistik áreket jasaýǵa halyqty úgittedi» degen aiyp taǵylǵan.
Nurgeldi Ábdiǵaniuly
Arnaiy «Qala men Dala» gazeti úshin
Osy jáne ózge de qundy, qyzyqty maqalalardy "Qala men Dala" gazetinen oqi alasyzdar!
