Ashyǵyn aitqanda...
Qazaqstan memleketin qazaq halqynyń múddesine jáne qazaq mádenieti men tarihyna sai memleket etip qursaq deimiz. Bul – meniń armanym, oiym. Bul eshqandai dúniejúzilik tájiribege qaishy kelmeidi. Óitkeni qai halyq bolsyn ózine sai memleket quryp otyr.
Keibireýler Qazaqstanda basqa ult ókilderiniń turatyndyǵyn kóldeneń tartyp, jalpy Qazaqstandy basqa halyqtardyń ortaq mekeni siiaqty elestetedi.
Al meniń aitarym, «bul kóp ulttar ókilderiniń ortaq mekeni emes, qazaqtyń mekeni». Biraq qazaqtyń mekeninde bizden de basqa ulttardyń ókilderine tura berýine múmkinshilik bar. Men «ulttardyń ókili» degendi ádeii aityp otyrmyn.
Al qazirgi oppozitsiiadaǵylar da, biliktegiler de «ulttar, etnostar» degen termindi qoldanady.
Shyn mánisinde, Qazaqstanda tek bir ǵana halyq, etnos ómir súredi, ol – qazaqtar. Qalǵandary etnikalyq toptardyń ókilderi, basqa ulttardyń diasporalary.
Ári bizdiń aityp júrgenimiz tek qana «qazaq» maqsaty emes, Qazaqstandaǵy saiasi júieni demokratiialandyrý, prezidenttiń ókilettigin shekteý, prezidenttiń qolyndaǵy quzyr zań shyǵarýshy bilik pen atqarýshy bilikke bólinip berilýi kerek. Onyń ústine, sottarymyz sailanýy kerek. Bul – birinshiden.
Ekinshiden, ekonomika salasynda shikizat shyǵaratyn salalardan basqa, sol shikizatty óndirý, qoldan kelgen ónimderdi Qazaqstanda jasaý, óndiristerdi damytý, sondai-aq shaǵyn jáne orta biznespen shuǵyldanatyndardyń salyǵyn jeńildetý, tipti biraz ýaqytqa toqtata turý arqyly ózimizdiń ulttyq kapitalymyzǵa demeý jasaý.
Sonymen qatar bilik bolsyn, basqa da demokratiia ornatamyz deýshi saiasi kúshter bolsyn, barlyǵy memlekettik tilge kelgende jaltaq. Osy oraida bizdiń qozǵalysymyz, «memlekettik til – qazaq tilin búkil Qazaqstan azamattary meńgerýi kerek» degen talap qoiyp, bilik osyǵan qulaq assa dep otyr.
Onyń ústine, qazaq emester qazaq tilin meńgerýmen qatar óz tilderin de bilýi qajet. Óitkeni tek qana qazaq tilin bilý kerek desek ol baiaǵy orystandyrý saiasatynyń basqa túri bolar edi. Bizdiń naqty maqsattarymyz – osy.
Múmkin emes
Qazaqstandy Reseidiń qol astyna qaita engizý múmkin emes. Bundai oi-pikir Máskeýden shyǵyp jatsa da, Qazaqstannyń ózi sol Orys imperiiasyna jaqyndasyp, qoltyǵyna qaita kirý áreketterin jasap jatqany qupiia emes. Reseilik basylymdardy qarasańyz, ekonomika salasyn, saýda salasyn, basqa salany alǵanda Qazaqstan men Resei birigip aldy, endi qalǵany saiasi integratsiia dep jazady. Onyń negizi de joq emes. Óitkeni biz saýda-sattyq ekonomikalyq bailanystarymyzdy tek Reseige ǵana buryp jatyrmyz. Aqparat keńistiginde de solai.
Reseidiń tarapynan Qazaqstannyń táýelsizdigine til tigizgen kez kelgen áńgimelerge toitarys berilýi qajet.
Saiasattanýshylar bolsyn, saiasi biliktegiler bolsyn, Syrtqy ister ministrligi bolsyn, ekinshi ret mundai áńgime qaita kóterilmeitindei shara qoldanýy qajet.
Resei bul minezinen arylmaidy
Qazaqstannyń kórshi eldermen jáne alystaǵy memlekettermen ekonomikalyq qarym-qatynas jasaýy durys. Biraq ta ol qarym-qatynas eki jaqty qarym-qatynastyń damýynyń nátijesinde júzege asýy kerek. Al BEK, EýroAzEQ siiaqty uiymdardyń barlyǵy túbinde Reseidiń aýzyna qaratatyn jobalar. Bul jobalarda Resei basty ról oinaidy. Onyń halqynyń sany da, ekonomikalyq múmkinshilikteri de basym ekeni anyq. Bundai jaǵdaida qaidaǵy teń quqyqty, teń múmkinshilikti Odaq týraly aitýǵa bolady.
Demek, Reseimen eki jaqqa da paidaly ekonomikalyq saýda qarym-qatynasyn qurýǵa bolady. Al BEK sekildi Reseimen birge odaq qurýǵa, uiym nemese keńistik qurýǵa umtylýdyń túp negizi – Reseige burynǵy imperiialyq ornyn qaitaryp berýmen birdei.
Onyń ústine, Resei buryn qol astynda bolǵan memleketterge teń dárejede emes, shovinistik piǵylda kóz tastaidy.
Eýraziia ideiasy 1922 jyldan bastaý alady. Olardyń túp negizi Reseidiń mańaiyndaǵy elderdi toptastyryp, Reseidiń qol astynda ustaý. Reseidiń negizgi armany – burynǵy Orys imperiiasyn qaita qurý, qalpyna keltirý.
Bizde me? Bizde minez joq
Qyrǵyzdyń shoń jazýshysy Shyńǵys Aitmatov bir gazetke bergen suhbatynda: «Eger Resei imperiiasy Orta Aziia halyqtaryn jaýlap almaǵanda biz Aýǵanstannyń kúiin bastan kesher edik. Bul ult bolyp, el bolyp qalyptasa almas edik» degen oi aitqan eken.
Bundai ideiany quldyq psihologiiadan qutylmaǵan jandar aitady. Men Djavaharlal Nerý, Gamal Abdýnasyrlardyń zamanynda óstim. Tipti keibireýlerimen tikelei aralastym, suhbattastym.
Olar ómir baqi «Eger aǵylshyndar bizdi basyp almasa, adam bolmas edik» degen ideiany aitpaǵan. Tipti solarǵa qarsy topta bolǵan Mahatma Gandidiń ózi bundai ideiadaǵy oidy aitpaǵan.
Ókinishke qarai, bizde «Orystardyń jaýlaǵanynan meshel qalǵanymyzdy» ashyq aitatyn adam áli joq. Tek qana orystar emes, basqa elderdi jaýlap alǵan metropoliialar ózderiniń basyp alǵan elderiniń damýyn, gúldenýin eshýaqytta arman etpegen.
Olardyń basty maqsaty – tabiǵi bailyqtaryn jáne sol eldegi halyqtardyń eńbegin, kúshin paidalaný, bylaisha aitqanda sorý. Eger, ózi jaýlaǵan eliniń kórkeiýi úshin qyzmet etse, onda olarǵa basqa elderdi jaýlap alýdyń qajeti qansha.
Osyny túsiný kerek. Orystyń bizge qatysty saiasatyn alatyn bolsaq, búgin qazaqtar kem degende 60 millionǵa jetýshi edi, qazir elimizdegi qazaqtyń sanynyń 9 millionǵa zorǵa jetýi, bar qazaqtyń úshten biriniń shette júrýi neniń saldary? Árine, imperiianyń saldary.
Orys imperiiasy túý bastan qazaq halqyn qurtý saiasatyn ustandy. Aitalyq, jasandy ashtyqtar, eger dúniejúzinde 2000-nan astam iadrolyq jarylystar bolsa, sonyń 500-den astamyn Orys imperiiasy jardy. Sonyń barlyǵy Qazaqstanda jaryldy.
Nege? Óitkeni qazaqtardy qurtý kerek boldy. Sóitip, olar bizdi ekologiialyq apatta qaldyryp ketti. Endeshe, Orys imperiiasynyń bizge jaǵymdy jaqtary boldy dep qalai aita alamyz? Imperiiany aqtaý — sandyraq.
Bundai pikirlerdi ózimizdiń Oljasymyz da jii qaitalap júr. Eger de, Qazaqstannyń biligine ultshyldar kelip, Oljas ol kezge deiin tiri bolsa, ol sol ultshyldardyń soiylyn soǵar edi.
Iá, ol kisi jaltaqtyǵyn dáleldep otyr.
«Jas tulpardyń» kezinde biz Oljaspen jaqsy aralasqanbyz. Ol kezde Otanyna, halqyna jany ashityndar halyqtyń súiispenshiligine bólendi. Onyń qazaqtyń múddesine sai saryndaǵy «Az i Ia» kitabyn alyńyz, sonymen birge onyń «Taýlardy alasartpai, dalamyzdy biikteteiik» degen de sózderi bar. Qazir Qazaqstanda qazaqtyń bedeliniń tómen ekenin kórip, ol bilikke jaǵympazdanyp, qazaqtarǵa qarsy sóz aityp júr.
Bilik eger qazaqtardy qoldaityn baǵyt ustansa, Oljas olardyń aldyna túsip júgirer edi.
Oralmandardyń Qazaqstanǵa, qazaq halqyna alarynan bereri áldeqaida kóp
Qazir, eń birinshi, Qazaqstanǵa oralmandar kerek. Halyqtyń sanyn kóbeitý úshin;
ekinshiden, qazaqtardyń salmaǵyn arttyrý úshin;
úshinshiden, mádenietimizdiń damýyna;
tórtinshiden, joǵary bilimdi, kózi ashyq, shetel tájiribelerin biletin azamattardyń kelýi arqyly intellektýaldyq deńgeiimizdiń artýy úshin olardyń qosar úlesi zor bolmaq.
Demek, oralmandardyń Qazaqstanǵa, qazaq halqyna alarynan bereri áldeqaida kóp.
Oralmandar Qazaq memleketiniń bolashaǵyn kúsheitýge talpynyp keledi. Olar kedeilenip, ekonomikasy turalap jatqan elderden kelip jatqan oralmandar emes. Sondyqtan olar Qazaqstannan pana izdep kelip jatqan joq. Kerisinshe, onyń memlekettigin nyǵaitýǵa úles qosý maqsatynda kelýde.
Biz oralmandardy jumys kúshi retinde durys paidalana almai otyrmyz.
Men saýatty, jaqsy oralman mamandardyń birazyn bilem. Solardyń kóbi 90-jyldardyń basynda mal baǵyp ketti. Sondai-aq syrtqy saiasatqa paidalanýǵa bolatyn nebir bilikti mamandar jumyssyz júr.
Al biz aqsha shyǵyndap ol memleketterge til úirenýge shákirtter jiberemiz. Biraq olar sol eldiń tilin dál oralmandardai bile almaidy. Demek, oralmanǵa degen durys kózqarastyń qalyptaspaýy saldarynan, biz olarǵa jumys retinde emes, aýa kóshkender retinde baǵa berýdemiz.
Oralmanǵa degen durys kózqarastyń bolmaýy, antiqazaqtyq kózqarastan týyndap otyrǵany anyq.
Taiaqtyń bir ushy sonda baryp tirelip jatyr. Eń aldymen, ulttyq saiasatty sheship almai, oralmanǵa degen kózqaras ońalady deý qiyn.
Qazaq nege narazy?
2006 jyldan bastap Qazaqstanda turyp jatqan turǵyndardyń 60%-yn quraityn qazaq halqy kóp jaǵdaida ishtei narazy. Olardyń kúiinip, ashynyp otyrǵan sebebi, eń birinshi – ekonomikalyq-áleýmettik jaǵdai, olardyń jai-kúii túzelip ketti dep aita almaimyn.
Ekinshiden, namysyna, memlekettiligine nqqsan keltiretin kóp jaǵdailar bar. Ol tek tildik jaǵdai ǵana emes. Ekologiiasy nashar aimaqtardyń kóbi qazaqtar turatyn jerler. Úkimette, Parlamentte otyrǵandardyń qazaqsha sóilemegeni qazaqtyń namysyna tiedi. Onyń ústine, osyndaǵy qazaq emesterdiń qazaqsha úirený qajettigin sezinbegeni, Qazaqstannyń memleket retinde tilge qatysty zańdarynyń oryndalmai otyrǵany, jerinen aiyrylyp qalǵandyǵy olardyń ashý-yzasyn týdyrýy bek múmkin.
Qurmetti oqyrman saitymyzdyń resmi basylymy "Qala men Dala" gazetine jazylýdy umytpaǵaisyz!
