Túrikterdiń bulai isteýiniń sebebi túsinikti. Onyń artynda «Túbi bir túrkimiz!» degen oi jatyr. Ortalyq Aziiadaǵy túrkitildes respýblikalar táýelsizdigin jariialaýymen qosa soǵan deiin beti ashylmai kele jatqan bir jai kómeskiden kórneýge shyqty. Adamzat mádenietiniń damý tarihynda ózindik orny bar túrik mádenieti san taraý bolyp aǵyp kelip, ýaqyttyń búgingi kezeńine kelgende qaitadan bir arnaǵa toǵysýǵa múmkindik alǵanyn ańǵartty. Meili, bizder – Túrkiia men Ortalyq Aziiadaǵy elder – tarihi sebepterden saiasi júiemiz ben jasap otyrǵan qoǵamymyzda, el qurýdaǵy ustanymymyz ben júrer jolymyzda qanshama erekshelikter bolǵanymen, báribir bizdegi ortaqtyqtyń ornyn basa almady. Buny kári ýaqyttyń ózi dáleldep ótti. Saiasat bizdi bólip turǵanymen, mádeniet bizdiń ajyramas birligimizdi saqtady. Jańa kezeńdegi túbi bir túrkilerdi tarihi mádenieti sabaqtap tur desek, onyń arqaýy arydan kelgen tili men ádebietinde jatyr. Birneshe myń jyldan beri Ortalyq Aziiada ainala qorshaǵan imperiialardyń ashylǵan arandaryna jutylmai, jutylsa da qorytylmai aman qalý qandai erlik bolsa, osy erlikti taný, osy erlikti jasaǵan mádenietti moiyndaý da – sondai erlik.
2006 jyly Shvetsiia Ádebiet akademiiasy sol jylǵy Nobel ádebiet syilyǵyn Túrik jazýshysy Orhan Pamýkke berip, dál sondai erlik jasady. Buǵan deiin Nobel syilyǵy Batys órkenietiniń ókilderinen tys, úndi (1913 j), japon (1967 j, 1994 j), qytai (2000 j), Latyn Amerikasyndaǵy úndistermen aralas mádeniet (1945 j, 1967 j, 1982 j, 1990 j), arab (1988 j), slavian (1933 j, 1958 j, 1970 j) syndy órkenietter men mádenietterdiń ókilderine berilgen bolatyn. Osylardan keiin joǵarydaǵy órkenietterdiń birazynyń qaq ortasynan oiyp oryn alyp, neshe ǵasyr boiynda sol órkenietterdi bir-birine sabaqtap kelgen túrki mádenietiniń ókiline Nobel syilyǵyn berý kezek kútip qalǵan edi. Keiin Ortalyq Aziiadaǵy túrkitildes elderdiń óz aldyna el bolýy bul ustanymǵa tipti de túrtki boldy. «Jas qazaq» gazetiniń 2005 jylǵy №26 sanynda «Qazaqqa Nobel syilyǵy kerek» degen maqalamyzda sheteldiń Nobel syilyǵyn zertteitin oqymystylarynyń birer kózqarasyna oryn bergen edik. Onda zertteýshiler Nobel syilyǵynyń ótken bir ǵasyrlyq tarihyna paiymdaý jasai kelip, Nobel ádebiet syilyǵy «Osy ýaqyt aralyǵynda (XXI ǵasyrdyń aldyńǵy shireginde) Ortalyq Aziiadan (túrki mádenietine qatysty) bir aqyn, endi bir jazýshyǵa berilýi múmkin» degen boljam aitqan. Arada jyl ótkende Túrik jazýshysy ótken bir ǵasyrda qalǵan sol bostyqty toltyryp, Nobel syilyǵynyń iegeri atandy. Bulardy tek qana sáikestik deýge bolmaidy.
Budan soń «Shvetsiia Ádebiet akademiiasy alǵashqy Nobel ádebiet syilyǵynyń iegeri etip nelikten túrik jazýshysy Orhan Pamýkty tańdady?» degen zańdy saýal týady. Bizdińshe, munyń tómendegidei sebepteri bar.
Birinshiden, Túrkiia – túrkitildes elderdiń ishinde Keńes Odaǵy qulaǵanǵa deiin táýelsiz bolyp turǵan birden-bir túrkitildes el nemese túrki mádenietin memleket formasynda saqtap, dúniege tanytqan jalǵyz memleket.
Ekinshiden, Túrkiia – batys mádenietine dos bolmasa da, qas bolǵan joq, qaita belgili deńgeide batys mádenietimen aralastyq qalyp tanytty, tipti ainalasyndaǵy ózge mádeniettermen (aitalyq, arab, parsy) salystyrǵanda batys mádenietimen úndese bildi. Ortalyq Aziiadaǵy túrkitildes elder táýelsizdik jariialaǵannan keiin batys órkenieti úshin Túrkiianyń bundai «jaqyndastyq» orny tipti de kórnektilene tústi. Batystyqtar Ortalyq Aziia elderine Túrkiiany úlgi etip kórsete otyryp, ózderine tartý baǵytyn ustandy.
Úshinshiden, Orhan Pamýk – túriktiń ózge aǵa býyn qalamgerlerimen salystyrǵanda ádebietke 1980 jyldardan keiin kelgen jas býynnyń ókili. Túrkiia úshin de, Ortalyq Aziiadaǵy túrkitildes elder ádebieti úshin de bunyń simvoldyq máni óte zor. Endigi jerde Nobel syilyǵynyń tuńǵysh iegeri retinde Orhan Pamýk birden túrkitildes elderdiń ádebietke táýelsizdikten keiin kelgen urpaǵynyń týyn ustaýshyǵa ainalady. Bul Ortalyq Aziiadaǵy túrkitildi elder ádebietiniń buǵan deiin basa bilegen orys ádebietiniń ileýinen shyǵýyna jetekshi kúsh tabyldy degen sóz.
Al bul bulqynystyń artynda naǵyz rýhani táýelsizdikke umtylý – saiasi, ideologiialyq senimniń ómir súretini ózinen ózi túsinikti. Orhan Pamýktyń jasampazdyǵyna nazar salsaq, onyń túrik ádebietindegi jańa býyn ekenine birden kóz jetkizemiz. Shyǵarmalary álemniń 40 tiline aýdarylǵan (Nobel syilyǵyn alýdan buryn) osy jazýshy týrasynda batystyń ádebiet synshylary qashanda bir aýyzdan «M.Prýst, T.Mann, H.L.Borhes, I.Kalvino, Ý.Ekostardyń izbasary» degen marapat aitady. Joǵarydaǵy qalamgerler búgingi álem ádebietiniń jańa deńgeiin kórsetip turǵan tulǵalar sanalatyny belgili. Nobel syilyǵy buǵan deiin joǵarydaǵy qalamgerlerdiń topyraǵynan shyqqan eń jas býynǵa berilmei kelgen edi. Al, Orhan Pamýkke kelgende ádebiette modernizm men postmodernizmdi ózara sińire bilgen eń jańashyl osy urpaqtyń ókili Nobel syilyǵynyń iegeri atandy jáne bul qalamger túriktildi ádebietten shyǵyp otyr.
Jazýshy kelesi «Qara kitap» (Kara Kitap, 1990 j) romanynda óz dáýiriniń eń jańa ádebiet uǵymdaryn shyǵarmashylyǵyna sińirýge tyrysqan. Bul romandy modernizm men postmodernizmdik dúnietanym ár qyrynan aishyqtap tur. Avtordyń taqyryp jaǵynda joǵarydaǵy «Batys pen Shyǵys qatynasyna» soǵa otyryp, dástúrlik prozanyń sheńberinen shyǵyp ketken jańa roman jazý umtylysynyń túp maqsaty – adamzattyń osyzamandyq sanasyna tereń úńilý syndy qajettilikten týyndaǵan.
Bir kúni advokat úiine oralǵanda inisi men áieliniń jazym bolǵany týraly habardy estidi. Bul romanda jýrnalistik stil, barlaýshylyq romandarǵa tán qoltańba bar, janrlyq shektemelik joiylǵan, ýaqyt pen keńistik jii buzylady. Bul roman qai jaǵynan qarasań da aty zatyna sai búgingi «Jańa romandardyń» talǵamynan shyǵady. Batystyń bir synshysynyń bul roman týraly «Qara kitap» oqiǵany baiandamaidy, qaita oqiǵany qalai baiandaýdy baiandaidy» degeni bar. Roman – Túrkiia qoǵamynyń búgingi mádeniettik bolmysyn turaqsyzdyqtan izdegen. Bul kitapqa kezinde Túrkiianyń solshyl baǵyttaǵy qairatkerleri qatty shúilikken eken.
Romannyń oqiǵasy qarapaiym: jas advokattyń áieli joǵalyp ketedi. Sharq uryp áielin izdegen advokat áieli ózimen ákesi bir, sheshesi basqa inisiniń etegin ustap ketkenin biledi. Bul adam alys-jaqynǵa belgili jýrnalist edi. Sonymen advokat jýrnalist inisiniń deregin ol jazǵan maqalalardyń izimen kesýge kóshedi. Osy barysta advokat áieli men inisiniń «Jaryq sarai» degen úide turyp jatqanyn biledi. Advokat ol araǵa barǵanda qashqyndar áldeqashan iz jasyryp úlgergen bolyp shyǵady. Sonymen advokat inisiniń atymen gazetterde maqala jariialai bastaidy. Alaida ol inisiniń maqalasyn oqymasa óz jumysyn júrgize almaidy... Bir kúni advokat úiine oralǵanda inisi men áieliniń jazym bolǵany týraly habardy estidi. Bul romanda jýrnalistik stil, barlaýshylyq romandarǵa tán qoltańba bar, janrlyq shektemelik joiylǵan, ýaqyt pen keńistik jii buzylady. Bul roman qai jaǵynan qarasań da aty zatyna sai búgingi «Jańa romandardyń» talǵamynan shyǵady. Batystyń bir synshysynyń bul roman týraly «Qara kitap» oqiǵany baiandamaidy, qaita oqiǵany qalai baiandaýdy baiandaidy» degeni bar. Roman – túrkiia qoǵamynyń búgingi mádeniettik bolmysyn turaqsyzdyqtan izdegen. Bul kitapqa kezinde Túrkiianyń solshyl baǵyttaǵy qairatkerleri qatty shúilikken.
1998 jylǵy «Meniń atym – Qyzyl» (Benim Adim Kirmizi) romanynda «Batys pen Shyǵys qatynasy» máselesi qaitadan kóterilgen. Romannyń oqiǵasy 1591 jyly Stambulda týǵan sýretshiniń qastandyqpen ólýinen órbidi. Synshylar bul kitaptyń tetigi «islam dúniesindegi zer sýret óneriniń batystyń realistik sýretiniń áserinde daǵdarystarǵa urynyp, óz álsizdiginiń shyrmaýynda matalyp qalǵan bolmysy arqyly búgingi túrik qoǵamynyń kózge kórinbeitin tasadaǵy qaishylyqtaryn ashqandyǵynda» dep qaraidy. Romanda túrik sultanynyń ámirimen erekshe bir sýret syzý tapsyrmasyn alǵan áigili sýretshiniń denesi qudyqtan tabylady. Bul adam ózge eki sýretshimen birlese otyryp, Eýropada sol tusta jańadan boi kóterip kele jatqan sýret óneriniń artyqshylyqtaryn qabyldai otyryp, túrik sultanynyń ómirin beinelemek bolady. Biraq olardyń bul mindetti oryndaýy bireýlerge jaqpaidy. Sonymen sýretshi óltiriledi. Bul qastandyqty tekserýdi qolǵa alǵandar bar syrdyń sheshýi sýretshiniń artynda bitpei qalǵan sýrette ekenin ańǵarady. Ol sýrette qarapaiym ǵana jylqy sýrettelgen edi. Biraq úńile kelgende, ol jylqynyń boiynda ózgege uqsamaityn ózindik ereksheliktiń bar ekenin baiqaýǵa bolatyn. Ol jylqy ásilinde, jylqy balasyna uqsamai syzylǵan – tanaýy ekige aiyrylǵan edi...
Ka bulardyń báriniń kýási bolady. Tórt jyl boiynda jyr jazbaǵan aqyn kenetten shabyty kelip, 19 jol óleń jazyp tastaidy. Joǵarydaǵy túrli-tústi dańǵaza aiǵailardan keiin Ka jaýyp turǵan qarǵa qarap adam men tabiǵattyń úndestiginen qiialǵa berilip «Shirkin, kirlegen qap-qara sanamyzdy mynaý qar tap-taza qylyp jýyp ketse ǵoi» degen oi keshedi... Joǵarydaǵy tórt romannan biz Orhan Pamýktyń Shyǵys pen Batystyń ádebiet dástúrin tolyq meńgergenin baiqaimyz. Bunyń ózi budan keiingi túrki tildi ádebiettiń osy baǵytta damýyna qozǵaýshy kúsh bolatyny aidan anyq.
Ardaq NURǴAZYULY
