– Eki jyldan keiin Resei ekonomikasy qazirgiden de jaqsy jaǵdaida bolady. Iá, biylǵy jyl aýyr bolady. Biraq, odan keiin órleý bastalýy múmkin.
– Ýkrainanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy qaqtyǵystar jalǵasyn tapqan jaǵdaida bul Resei ekonomikasyna qanshalyqty áser etedi?
– Resei Ýkrainanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy áskeri qaqtyǵystarǵa aralasyp jatqan joq.
Óz tarapymnan Batystyń sanktsiialary Kremlge qalai áser eterin zerttedim. Reseidiń resýrstary, birinshi kezekte adami resýrstary ǵalamat, al tabiǵi resýrstary tipti sarqylmas. Sondyqtan da reseilikter kúsh biriktirip, búgingi problemalardy shesherine senimdimin. Buǵan kúmánim joq.
– Reseidiń bolmysyn sipattaityn úsh reseilik saiasatkerdi atai alasyz ba?
– Úsheýin ǵana ma? Jaraidy. Birinshi kezekte, bul, birge istegen – Mihail Gorbachev, odan keiin Boris Eltsin jáne Vladimir Pýtin.
Menińshe, Pýtin – qazirgi Reseidiń ishki jáne syrtqy saiasatyn eń joǵary deńgeide aishyqtap otyrǵan birden-bir tulǵa.
– 2005 jyly otanyńyzdy tastap ketýge májbúr bolǵanda nelikten Reseidi tańdadyńyz? Aitalyq, Qazaqstanǵa nemese Batys elderiniń birine ketkińiz kelmedi me?
– Mende budan basqa tańdaý bolǵan joq. Sebebi, Resei – meniń ekinshi otanym. Ómirimniń eń qyzyqty sátterin osy elde ótkizdim. Ómir kórdim, tájiribe jinadym.
Meniń Reseiim – bul orys ǵylymynyń, orys mádenietiniń jáne qoldanbaly matematikanyń álemi.
– Joq. Ózgergen joq. Munyń saiasi jáne basqa da sebepteri bar. Ol Belorýske beker ketken joq. Lýkashenkonyń ózi Bakievti rýhtas, saiasattaǵy ustanymdary bir, bilikke degen kózqarastary uqsas adam retinde ataǵan. Onyń Belorýsti tańdaǵany da sodan.
– Qyrǵyzstanda Resei prezidenti Pýtinniń reitingi óte joǵary eken. Muny nemen túsindirer edińiz?
– Bul – zańdylyq ári ádiletti reiting der edim. Sebebi, Vladimir Vladimiruly – myqty, tájiribeli saiasatker. Ony joǵary baǵalaǵan jerlesterimdi jaqsy túsinemin.
Pýtin Reseidiń egemendigin erekshe qorǵaidy, qyrǵyzdar óz kezeginde óz prezidentinen Qyrǵyzstan múddesin dál Pýtin siiaqty qorǵaýyn qalaidy. Sosyn qazirgi Qyrǵyzstan ekonomikasy aýyr halde. Kópshilik «eldiń damýyna Resei yqpal etedi» degen senimde.
Pýtinniń Qyrǵyzstandaǵy reitingisiniń joǵary bolýyna bir jaǵynan osy jaǵdai yqpal etip otyr.
– Ýkraina, Belorýs, Moldovada ári ketse eki tańdaý bar. Ol – Eýroodaq nemese Resei. Al Qyrǵyzstanda qalai? Aziia qurlyǵynda ornalasqan memleket retinde sizderge Qytai da qyzyǵýshylyq tanytýy múmkin ǵoi?
– Men ýkraindyqtardy jaqsy bilemin. Baltyq elderin qospaǵanda, qazirgi Ýkrainanyń baǵyty halyqtyń emes, saiasi elitanyń tańdaýy.
1991 jylǵy referendýmda KSRO halqynyń kóp bóligi Keńes Odaǵyn saqtap qalýǵa daýys berdi. Iaǵni, Reseidiń jaǵyna qarai tańdaý jasady.
Qyrǵyzstannyń aldynda mundai tańdaý turǵan joq. Bizdiń tarihymyz eki uly derjava – Resei jáne Qytaimen tyǵyz bailanysty.
Jalpy sońǵy 200 jylda biz Reseimen birge boldyq. Atake Baatyr degen ataqty ámirshi bolǵan. Mine, sol Baatyr Ekaterina patshaiymǵa Reseidiń quramyna qosylý úshin óziniń elshilerin jiberedi. Ol tustary qyrǵyz biligi ár tustan antalaǵan jaýdyń shabýyldarynan ábden álsiregen bolatyn. 2015 jyly Ekaterina patshaiymnyń Baatyr ámirshi jibergen elshilerdi barsha saltanatpen qabyldaǵanyna 230 jyl toldy. Ol tustary Resei orys-túrik soǵysymen basy qatyp, Orta Aziiaǵa kóńil aýdaratyn jaǵdaida emes-tuǵyn. Alaida 80 jyl ótkesin Qyrǵyzstan óz erkimen, qaitalap aitaiyn, óz erkimen Resei imperiiasynyń quramyna qosylady.
– Sarapshylar sizdi jáne Ýkrainanyń burynǵy prezidenti Viktor Ianýkovichti jii salystyrady. Ekeýińiz de ázirgi kúni Reseide turasyzdar...
Al menimen ony salystyrmańyzdar! Aramyzda eshqandai uqsastyq joq. Ekeýmiz eki álemniń adamymyz. Men – ǵylymnyń, ǵylymi ortanyń adamymyn. Ianýkovich sheneýnikter áýletinen shyqqan.
– Qyrymdy annektsiialap, Ýkrainanyń shyǵysyna basyp kirgennen keiin sizdiń Reseige qatysty kózqarasyńyz ózgerdi me?
– Ózgerse de oń baǵytqa qarai ózgerdi. Túsindire keteiin. Ýkrainanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy ahýalǵa prezident Poroshenko bastaǵan qazirgi Ýkraina biliginiń ózi kináli. Olar óz halqyna qarsy soǵys ashty.
– Al Qyrym she?
– Qyrym deisiz be? Qyrym – Reseidiki. Álemdik tarihty, Resei memleketiniń tarihyn jaqsy biletin adam sizge osylai aitady. Qyrym – uly Ekaterina patshanyń jobasy. Demek, Reseidiń jobasy.
Hrýshevtiń Qyrymdy Ýkraina quramyna qosý týraly sheshimi KSRO-nyń Konstitýtsiiasyna sai jasalǵan joq.
Eger ázir Ýinston Cherchill men Rýzvelt tirilip kelse, olar Qyrymnyń orysqa tiesili ekendigin aitar edi. Cherchill sonymen qatar Sevastopoldi orys qalasy dep ataǵan.
– Siz prezident kezińizde amerikalyq áskeri kúshterdi Qyrǵyzstan territoriiasynda ornalastyrýǵa kelisim berdińiz. Biraq keiin, AQSh-ty «qyrǵyz jerinde revoliýtsiia jasady» dep aiyptadyńyz. Qyrǵyzstan men Amerika Qurama Shtattarynyń qazirgi qarym-qatynasyna qandai baǵa beresiz?
– 2001 jyly NATO-nyń áýe kúshterin ornalastyrýǵa kelisim berdim jáne bul durys sheshim boldy. AQSh ol tustary halyqaralyq antiterroristik koalitsiianyń basynda turdy.
Ol kez Qyrǵyzstanǵa Aýǵanstan territoriiasyndaǵy lańkesterden qaýip tónip turǵan kez edi...
Shyny kerek, ol tustary biz bárimiz de Amerikanyń nieti adal dep oilaitynbyz. AQSh-tyń Orta Aziia elderinde demokratiialyq qundylyqtardy ornatpaq umtylysyna senetin edik. Biraq, búgingi zamanda kúlli álem demokratiianyń «amerikalyq úlgisi» qandai bolatynyn jáne onyń arty qandai tragediiaǵa alyp keletinin óz kózimen kórdi.
Aitalyq, Irakty alaiyq. Bul eldiń ishki-syrtqy saiasatyna Amerika aralasqan soń haos bastaldy. Qazirgi Irak jer betinen joǵalýdyń aldynda tur. Ýaqyt óte kele Liviia, Siriia, Aýǵanstan da álem kartasynan óshedi.
Amerikandyqtar demokratiiamen ainalysqan barlyq aimaqtarda atys-shabys, kóterilis bolady, haos bastalady. «Túrli tústi revoliýtsiia» bolǵan memleket órkeniet kóshinen qalyp, birneshe ǵasyrǵa keri sheginedi.
Ýkrainany alyp qaraiyq. Qazir bul elde azamattyq soǵys júrip jatyr. Bir kezderi, bul el KSRO-nyń eń qýatty elderiniń biri edi. Onyń ǵylymi-tehnikalyq potentsialyna kúlli álem qyzyǵatyn. Qazirgi jaǵdaiy qalai?
Grýziiadaǵy ahýal da sondai. Óz basym Qyrǵyzstan men AQSh-tyń arasyndaǵy jaǵdai jaqsara túsedi dep oilamaimyn.
– «Orys tilin – týǵan tilim» dep aita alar ma edińiz?
– Árine. Men – ǵylymnyń adamymyn. Ǵylym týraly oilaǵanda oryssha oilaimyn. Ras, qyrǵyzsha da oilaimyn. Qyrǵyzstan prezidenti bolǵanda men orys tilin nasihattadym, orys tili resmi til retinde bekitildi. Iá, ultshyldar tarapynan synǵa ushyraǵanym ras.
Reseide bilim alyp jatqan qyrǵyz jastary osyndai sheshim qabyldaǵanym úshin talai ret alǵys aitqan. Olar orys tilin jaqsy biledi. Orys tilin bile otyra, kez kelgen jaǵdaida, kez kelgen salada básekege túse alaryn jaqsy túsinedi.
– Otanyńyzǵa oralatyn oiyńyz bar ma? Qyrǵyz biligimen osy týraly sóilestińiz be?
– Sóilestim. Biraq, elge qaitqannyń ózinde qyrǵyz biligi meniń qaýipsizdigime kepildik bere alaryna senbeimin. Qyrǵyzstan osydan on jyl buryn quqyqtyq memleket degen ataýynan aiyrylǵan. Osy ýaqyttyń aralyǵynda bilikke kelgen Bakiev, Otýnbaeva, Atambaev – barlyǵy da revoliýtsiianyń kóshbasshylary. 2005 jylǵy memlekettik tóńkeristi uiymdastyrǵan da osy úsheýi.
– Sizdiń prezident qurdastaryńyz kóp. Nursultan Nazarbaev pen Aleksandr Lýkashenko 20 jyldan asa bilik quryp keledi. Burynǵy prezident retinde aitalyq, Lýkashenkoǵa qandai keńes berer edińiz?
– Lýkashenko keńeske muqtaj emes. Ol – kóregen prezident. Eger uzaq bilik qurǵan prezidentterdi halqy súietin bolsa jáne ornynda qalǵanyn qalaityn bolsa, olarǵa ketýdiń ne qajeti bar?
Aýdarǵan, Dýman Tanabasov
