Orteke – qýyrshaq óneriniń bastaýy
Ǵalym Álkei Marǵulan «Aǵashtan buiym jasaý Qazaqstannyń orman massivteri bar Ortalyq Qazaqstan, Alataý, soltústik-batys jáne soltústik-shyǵys aimaqtarynda keńinen taralǵan. Ásirese, soltústik aimaqtarda qyzyl qaiyń, qyzyl qandyaǵash, úieńki, jańǵaq aǵashy, shaǵan, emen siiaqty aǵashtardy paidalanǵan. Bular ońai kesilip, boialady. Sheberge qiynshylyq týdyrmaidy», ‒ dep jazǵan.
Aǵashtan túiin túigen sheberler «Orteke qýyrshaǵyn» qurastyryp, oiyn-saýyqtarda, jiyndarda dombyra áýenine, saýsaqtardyń perne basý qozǵalysy men yrǵaǵyna qarai biletken.
«Orteke» arnaiy jasalǵan tuǵyrǵa ornatylady da, dombyrashynyń saýsaǵyna jippen bailanady. Kúishi aspapta oinai bastaǵanda, perne basqan saýsaqtardyń qozǵalysymen qýyrshaq ásem bige basa jóneledi.
Qazaqtyń ulttyq qýyrshaq ónerindegi «Ortekeniń» naqty qai ýaqytta, qai zamanda paida bolǵany belgisiz. Qazirgi kezde «orteke» jasaýmen ainalysatyn sheber Jolaýshy Turdyǵulov:
«Ákemizdiń inisi Sibirge itjekkenge aidalǵan eken. Sonda júrip aǵashtan orteke men bilep júrgen aiýdy jasaǵan. El-jurtyn saǵynǵanda ortekeni biletip, án aitady eken», ‒ dedi. Sondai-aq, sheberdiń aitýynsha, «Orteke» biletý, jasaý óneri XIX ǵasyrdyń basynda qazaq dalasynda keńinen taralǵan siiaqty.
Tabiǵatpen syrlas ósken qazaq halqy jaratylystyń ósip-ónýin, túrlenýin, ózgerýin, qimyl-qozǵalysyn jiti baqylap, olardy án men jyrǵa, ertegi men ańyzǵa arqaý etti. Kúishi Abdýlhamit Raiymbergenov: «Qazaqtyń «Jezkiik», «Ańshynyń zary» atty kúileriniń týý tarihy ańyzdan bastaý alady. Eki kúide de ańshylyqty kásip etken mergender jaily aitylady. Toiymsyzdyq boiyn bilegen ańshylardy aqyr sońynda ańnyń kiesi urady delinedi. Ańyzdyń astaryna úńilsek halyqtyq nanym-senimge jaqyndaidy. Osy siiaqty «ortekeniń» shyǵý tarihy da halyqymyzdyń nanym-senimine qatysy bolýy múmkin», ‒ degen boljamdar aitady.
«Ortekeniń» tarihy týraly naqty ǵylymi derekter kezdese qoimaǵanymen búkil túrki halyqtaryna tán. Máselen, týysqan qyrǵyzdarda orteke «taq-teke» degen atpen keń taraǵan.
Bir qyzyǵy, «Ortekeni» tek dombyrada ǵana emes, ishekti aspaptardyń bárinde oinatýǵa bolady. «Orteke ‒ qazaqtyń kóne qýyrshaq teatry. Erte zamanda balalarǵa dombyra úiretýde olardy qyzyqtyrý úshin «Orteke qýyrshaǵy» qoldanylǵan. Qazir kúnde de ortekege degen qyzǵýshylyq joǵary. Áýelde ortekeni dombyrada oinatqan, al keiinen jetigenge qosyp biletken. Ortekeni búgingi qoǵam ystyq yqylaspen qabyldap jatyr. Tek dáripteý kerek», ‒ deidi jetigen aspabynda oinaityn stýdent Áikerim Elemesova. Sondai-aq, ol orteke jasaý men oinatýǵa arnalǵan festivaldardyń da ótkizilip turatynyn aitty.
Orteke ártúrli kólemde jasala beredi. Sheberdiń oi-qiialyna bailanysty túrli ataýlar qoiylyp, aspapta oinatylady. Kúishi Abdýlhamit Raiymbergenov: «Buryn mezette úsh ortekeni ‒ «ata orteke», «áke orteke», «bala ortekeni» oinatqan. Bir adam eń kóp degende tórt ortekeni saýsaǵyna ilingen jipter arqyly basqaryp, kúi yrǵaǵyna bilete alady», ‒ deidi. Al ataqty kúishi, dombyrashy Murat Óskenbaev «Segiz laq» kúiin tartqanda, segiz tekeni tuǵyrǵa ornatpai-aq jerge qoiyp oinatqan eken.
Syrt kózge qarapaiym kóringenimen, orteke oinatýdyń ózindik tehnikasy bar. Ortekeniń birnesheýin oinatqanda olar bir-birine kedergi keltirmei, bir-birine uqsamaityn «bi» qimyldaryn jasaýy kerek. Bul qurastyrýshynyń logikasyna tikelei bailanysty bolyp keletin ereje.
Orteke qoiylatyn tuǵyr aǵashtan qurastyrylady. Betki jaǵyna túrli oiý-órnekter oiylady. Áshekeilengen tuǵyr ishine ortasynan temir sym ótkizilgen taiaqsha qoiylady. Temir symnyń eki sheti iilip, birine qýyrshaq bekitilip, birine dombyrashynyń saýsaqtaryna ilinetin jip jalǵanady. Tuǵyrdy tesip, jip syrtyna shyǵarylady. Jipti tartqan kezde temir sym qozǵalyp, orteke qýyrshaǵy bilei bastaidy. Orteke qýyrshaǵy tepe- teńdigin saqtaý úshin, baýyrynan ilingen sym temir qýyrshaq jan-jaqqa aýytqymaityndai ólshemde qaq ortasyna ornalasýy kerek.
Qýyrshaqty qurastyrý jaǵyna keletin bolsaq, onyń keýdesi men basyn bir bólek, siraqtaryn bir bólek aǵashtan qiyp alady. Materialdyń meilinshe qatty, jeńil ári iilgish bolǵany durys. Ony jasaýǵa qaiyń, terek, sheten, jemis aǵashtaryn qoldanýǵa bolady. Túrli-tústi boiaýlarmen boiap, sándep, kórermen aldyna alyp shyǵady. Orteke úlken sahnalarǵa arnalmaǵandyqtan, kóbine shaǵyn kórermen aýditoriiasyna usynylatyn qyzyqty saýyqtyń túrine ainalǵan. Orteke oiyny sirek oryndalatyn janrlyq qoiylym bolyp sanalady. Ony alǵash ret «Murager» respýblikalyq folklor sazdy ansambli 1984 jyldan bastap el arasynda nasihattai bastady. Qazirgi kúni ulttyq mýzykany dáriptep júrgen «Turan» ansambli 2010 jyldan bastap ortekeni sahnaǵa alyp shyǵyp, biletip júr. Sondai-aq, ansambl ortekeni Vengriia, Qytai, AQSh, Resei, Frantsiia, Ispaniia, Túrkiia elderine tanystyryp keldi. «Sheteldik kórermenderdiń ortekege qyzyǵýshylyǵy basym, jumbaǵyn sheshkisi kep, suraqtar qoiady. Al jas balalar orteke biiniń qyzyǵyna batyp, máz bolady », ‒ deidi ansambldiń múshesi Abzal Aryqbaev.
Elimizde 2007 jyldan bastap qýyrshaq tetrlary aiasynda Halyqaralyq festivaldar uiymdastyrylyp keledi. Atap aitsaq, alǵashqy «Orteke» Halyqaralyq qýyrshaq teatrlarynyń festivali Aqtaý qalasynda ótti. 2010-12 jyldary Almatyda (Ulttyq qýyrshaq óneriniń Halyqaralyq festivali), 2013 jyly Astanada, 2015 jyly Qostanaida uiymdastyryldy.
«Orteke ‒ qazaq qýyrshaq óneriniń bastaýy», – degen belgili ǵalym Ahmet Jubanov. Erte kezden qalyptasqan mádeniet búgingi kúnge deiin jalǵasyn taýyp kele jatqany qýantady. Alaida orteke biletý ónerin úiretý men ony jetildirýdi mýzyka zertteýshileri, qolónershiler men qýyrshaq teatrynyń mamandary shyndap qolǵa alsa. Sonda ǵana, qazaq qýyrshaq óneri aldaǵy zamandarda da jurtty qýanyshqa bólei beretini sózsiz.
Aijan TEMIRHANQYZY, Ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, jýrnalistika fakýltetiniń III kýrs stýdenti.
Derekkózi: turkystan.kz
