Dalanews.kz Orta Aziia taqyrybyn tereń zerttep júrgen sarapshylarǵa habarlasyp, ilgeridegi saýaldyń jaýabyn izdeýge tyrysty.
Shynar Esengúl (Qyrǵyzstan), saiasattanýshy:
– Orta Aziia elderi áli kúnge jahandaný protsesine at qosyp, aralasqan joq. Aimaq elderindegi turmys túzý emes. Tútini túzý ushatyn elderdiń qataryna ózimizdi qosa almaimyz. Teńiz porttarynan jyraqta ornalasqandyqtan ekonomikadaǵy alys-beris az. Naryqtyq ekonomika jabaiy jolmen damýda, jekeniń múlkin qorǵalmaidy.
Menińshe, Orta Aziia tolyq demokratiialanbai odaq qura almaidy. Avtoritarlyq júieden tolyq arylǵanda ǵana aimaqtaǵy integratsiia týraly aitýǵa bolady. Sebebi, avtokrat basshylar bir ózi bilep-tóstegendi jón kóredi.
Aimaq elderiniń birde-birinde salmaqty saiasi reformalar júrgizilgen joq. Áli kúnge deiin postkeńestik júieniń oilaý daǵdysynan arylmai kelemiz. Áli kúnge deiin KSRO tusynan taǵynan taimaǵandar basqaryp otyr aimaqty.
Osy sebepti de korrýptsiia tizgindelmei otyr, zań atymen joq, áleýmettik kómek júrek jalǵaýǵa da jetpeidi, infraqurylymdardyń siqy da, sapasy da joq, ekonomikalyq ósim kópjaǵdaida kózaldaý úshin kóbeitilip kórsetiledi, halyq bilikke, bilik halyqqa senbeidi. Orta Aziiadaǵy búgingi jaǵdai osyndai.
Endeshe jýyr arada aimaqta Odaq qurylady dep aitýǵa áli óte erte. «Memleket pen qoǵam» arasynda bailanys joq. Memleket pen memleket arasynda qandai bailanys ornaidy mundaida? Erkindik kerek, demokratiia kerek, avtokratiiadan azattyq alyp, eskiliktiń sarqynshaǵyn sypyryp tastaǵanymyz jón. Sonda da ǵana odaq týraly sóz qozǵaýǵa bolady.
Arystan Joldasov (Ózbekstan), áleýmettanýshy:
– Orta Aziia birigýi kerek degen bastamalar Ózbekstan biligine Shaýqat Mirziiaev kelgeli belsendi túrde aityla bastady. Birigýge Mirziiaev qarsy emes. Kerisinshe, qoldap, qolpashtap otyr.
Menińshe, bizdiń birigýimizge basty kedergi syrt kúshter. AQSh, Resei, Qytai...
Olardyń múddesi men bizdiń ustanym sai kelmese bizdiń birigý týraly bastamamyzdy búldirip, araǵa ot salýy ǵajap emes. Máselen Resei Orta Aziianyń birtutas qurylymǵa birigip, qýatty kúshke ainalýyn qalamaidy. Jáne oǵan kedergi keltirý úshin qoldan kelgendi jasaidy.
Qytaidyń da qulqyny jaman. Aimaqtaǵy Qytaidyń yqpaly kún ótken saiyn kúsh alyp keledi. Bul, týrasyn aitý kerek Orta Aziianyń qaýipsizdigine qanjar suǵýy múmkin qaterli kúsh. Qytaidan irgemizdi aýlaq salǵymyz kelse de, ekonomikalyq turǵydan táýeldimiz. Al ekonomikalyq táýeldilik bilinbei ekspantsiialaityn táýeldiliktiń eń qaýipti túri.
Orta Aziia óz múddesi men óz printsipterin qalyptastyrsa deimin. Aimaq elderi kúltóbeniń basyna jinalyp, búgini men bolashaǵyn talqylasa, tarazylsa artyq etpes edi. Dál ázir jolaiyryqta turmyz. Táýelsizdik tusynda ómirge kelgen urpaqqa osy birigý týraly qundylyqty sanasyna sińdire bilsek, aǵa urpaq bastaǵan isti solar aiaqtaidy dep senemin.
Salamat Malybaev (Qyrǵyzstan), tarih ǵylymdarynyń doktory, J. Balasuǵyn atyndaǵy Qyrǵyz Ulttyq ýniversitetiniń aǵa oqytýshysy:
– Orta Aziia elderiniń aýyzbirshiligi az bolyp tur. Sebebi, áli kúnge deiin shekarany anyqtaý máselesi tolyq sheshilgen joq. Máselen Qyrǵyzstan kúni búginge deiin Ózbekstan jáne Tájikstanmen aradaǵy shekara daýyn sheshe almai otyr. Qazaqstanmen de osy másele boiynsha az-kem kikiljiń týyndaǵan-tuǵyn.
Saýda salasynda da aimaq elderiniń ortaq ustanymy joq. Qyrǵyzstan men Ózbekstannyń saýda saiasaty bir-birine keraǵar. Alys-beriske kelgende bizdiń el Qazaqstanmen de qabaq shytysyp qalǵan.
Eń basty másele, aimaq elderiniń basshylarynda birigýge degen erik-jiger az. Barlyǵy soǵan tirelip tur. Áleýmettik-mádeni bailanystar da joqtyń qasy.
Bahtiiar Álimjanov (Ózbekstan), tarih ǵylymdarynyń doktory, táýelsiz zertteýshi:
– Aimaqta ortaq odaq qurýǵa kelgende qoldan jasap alǵan fobiialar bar. Sonyń birin dini ekstremizmen bailanystyrady. Aýǵanstanmen irgeles otyrǵan Orta Aziia elderi tym dinshildengen, tym radikaldanǵan degen túsinik qalyptasqan. Muny aimaqtaǵy Qazaqstan sekildi elder qaýipsizdikke qater tóndiretin faktor dep esepteidi.
Ortaq odaq qurý úshin ortaq tarih jazylýy kerek. Táýelsizdik tusynda ómirge kelgen urpaq aimaq elderiniń almaǵaiyp jyldary bastan keshkenderin oqyp-tanysýy tiis edi. Alaida Orta Aziiadaǵy bes memleket tarihty óziniń qalaýyna qarai oqytyp jatyr. Bizdiń ortaq tarihymyz bar, alaida ol oqytylmaidy, dáriptelmeidi.
Aimaq elderi egemendik ala sala ortaq odaq, baýyrlastyq, birigý máselesin belsendi kóterýi qajet edi. Al bizder qaittyq? Ár memleket óziniń «ulttyq» jáne «memlekettik» identtiligin izdep ketti.
Áýelden osy baǵyttaǵy saiasi baǵdardy anyqtaý qajet edi. Al qazir kesh sekildi...
Ortaq mádeni keńistik qalyptasqanda ǵana Orta Aziia integratsiiasy týraly aitýǵa bolady.
Láila DELAÝAROVA (Qazaqstan), saiasattanýshy, ál-Farabi atyndaǵy «Halyqaralyq qatynastar» fakýltetiniń aǵa ustazy:
– Menińshe ortaq odaq týraly aitýǵa áli erte sekildi. Sebebi aimaq áli de bolsa turaqsyz. Eń aldymen ekonomikasy shatqaiaqtap tur. Daǵdarystan bas kótere almai jatyrmyz. Aldymen áleýettik-ekonomikalyq máselelerdi sheshpei, aimaqtaǵy túbi bir túrki ulttary odaq týraly oilana almaidy.
30 jyl ótti. Orta Aziia áli ońalǵan joq. Ekonomikasynyń baǵdary joq, turaqty emes.
Aimaqtaǵy bilik tranziti de bútin bir memlekettik shaiqaltyp ketýi múmkin.
Syrtqy faktordy da shetke shyǵara almaisyz. Aimaqtaǵy Qytaidyń yqpaly kúnnen-kúnge kúsheiip keledi. Qytaidyń bizge qatysty qandai jospary ázirge belgisiz. Sonysymen de qaýipti.
Aimaqtaǵy Resei faktory da Orta Aziianyń áleýmettik-ekonomikalyq jáne saiasi damýyn aiqyndaityn sebeptiń biri. Eýraziia ekonomikalyq odaǵyna múshe Qazaqstan men Qyrǵyzstan jipsiz bailanyp otyrǵany jasyryn emes. Mundai jaǵdaida Orta Aziia odaǵy týraly aitýdyń ózi orynsyz.
Kárimov ketkeli Ózbekstannyń reńi ózgerdi. Ózbekstan men Túrkmenstan dál ázir ortaq odaq qurýǵa yntaly. Osy ýaqytqa deiin bul máseleni shetqaqpailap kelgen edi. Tashkent bastama kóterer bolsa, bul ideianyń júzege asýy júrdekteýi múmkin.
Ánisa Sabyr (Tájikstan), kinorejisser, jazýshy:
– Óz basym Orta Aziia degen ataýǵa qarsymyn. Bul ataý aimaq elderin jaqyndatýdyń ornyna, arasyn alshaqtatatyn sekildi. Mádeni bailanystardyń shekarasyn shektep, tynysyn taryltatyndai kórinedi.
Syrt kúshterdiń aralasýy saldarynan aramyz alystap ketkeni ras. Qazirgi qoldan jasalǵan shekaralar sonyń belgisi.
Orta Aziiada ortaq odaq qurý úshin kóptegen máseleler sheshimin tabýy tiis. Onyń ishinde shekaralyq, mádeni, lingvistikalyq, antropologiialyq, tabiǵi jáne ekonomikalyq máseleler shash etekten. Odaqqa birigý úshin aldymen aiaǵymyzdyń astynda oratylǵan myń-san máseleniń túiinin tarqatýǵa tiipsiz. Onsyz odaq týraly aitý orynsyz.
Odaq bolǵymyz kelse, ótkenge úńilý qajet. Búgingi jasandy ideologiialyq ustyndar birigýge irgetas bola almaidy.
Aimaq elderi bir-birin kinálaýdy, tyrnaq astanyn kir izdeýdi toqtatyp, geosaiasi múddelerin toqailastyrǵany abzal. Syrt kúshter úshin Orta Aziianyń mesheý, kemtar qalpynda qalǵany kerek.
Orta Aziia ataýy bizdi biriktirmeidi, bizdi biriktiretin kúsh Túrkistan.
Daiyndaǵan, Aiaýlym ShAIMARDAN
