– Ótken jiyrma jyl Qazaqstan úshin ne berdi? Tarihqa ainalǵan táýelsizdiktiń jiyrma jylyna tarihshynyń kózimen qandai baǵa berer edińiz? Neni durys istedik, sonymen birge qai tustan qatelik jiberdik?
– Jiyrma jyl tarih úshin az ýaqyt qoi. Sóz joq, osydan jiyrma jyl buryn qazaqtyń memlekettik táýelsizdigin alýy – halqymyzdyń basyna qonǵan baqyt dep bilemiz. Álemdik qaýymdastyqqa tanyldyq, memleketimizdiń irgetasy qaitadan, jańasha qalandy.
Qalandy degende 1991 jyldan buryn qazaqta memleket bolǵan joq degen sóz emes.
Qazaq memlekettiliginiń tym áriden bastalatyn tarihy bar. Al, táýelsizdiktiń jiyrma jyldyq tarihy – óz aldyna bólek tarih.
– Qazaq memlekettiliginiń tarihy tym aryda ekenin aittyńyz. Qai kezden bastalady?
– Bizdiń zamanymyzdan burynǵy V ǵasyrdan, Saq dáýirinen bastalady. Odan keiin tek memleketterdiń aty ózgergeni bolmasa, aýmaq tutastyǵy, mundaǵy mádeniet, salt-dástúr únemi jalǵasyn taýyp otyrǵan.
Bizdiń jerimizde birinen keiin biri sabaqtasqan otyzǵa jýyq memlekettik qurylym bolǵan.
Biraq olardyń aty ártúrli. Biz Orys han qurǵan Aq Ordadan bastap qazaq memleketi dep esepteimiz. Odan keiin Qazaq handyǵy 300 jyldai ómir súrdi. Odan bergi memlekettiń jańasha túri osy – táýelsiz Qazaqstan. Iá, táýelsizdiktiń barysynda bizdiń tapqan tabysymyz, kýá bolǵan jańalyqtarymyz da jeterlik. Sonymen birge jibergen qateligimiz de kóp dep oilaimyn.
Jaqsylyǵymyz: ekonomikamyzdyń negizin qaladyq, sheteldegi qazaqtar kóship keldi, halyqtyń sany ósti. Mádenietimizge kóptegen jańalyqtar ákeldi. Qazaqtyń tili óziniń biik dárejesine jetpese de, birshama kemeldendi.
Aiyrylǵanymyz: taǵy da ekonomikaǵa bailanysty.
Bizdiń bailyǵymyz jeke adamdardyń qolyna túsip ketti.
Olar qazaq bolsa bir sári, kóbi basqa ult pen memleketterdiń ókilderi. Kapitalymyz sheteldikterdiń qolynda ketti. Jerimiz satyldy. Bul másele túbinde bizdi óte qiyn jaǵdaiǵa ákelýi múmkin. Qaryz alý kóbeidi, syrqty qaryz jaǵynan elimiz álem boiynsha joǵarǵy satyda tur. Ár qazaqstandyqtyń basynda jeti myń dollar qaryzy bar. Buny keleshekte óteýge týra keletini sózsiz. Iaǵni, bul kelesi urpaqqa jaqsylyq ákelmeidi. Osy jait meni jii tolǵandyrady.
Sosyn, biz egemendigimizdi alyp, orystyń shekpeninen bólinip shyqpai jatyp, qaitadan solardyń qoltyǵyna kirip bara jatyrmyz. Máselen, «EýrAzEQ», Keden odaǵy, Eýraziialyq odaq t.b. Jalpy, aimaqtyq deńgeide ekonomikalyq odaq qurý quptaýǵa bolatyn jaǵdai. Biraq, bul biz úshin óte asyǵys jasalǵan qadam boldy.
Osy asyǵystyqtyń qiynshylyǵyn keler urpaq bastan keshedi.
Bul – Reseidiń yqpalyna túsýdiń eń tiimdi joly.
– Eýraziia uǵymy qaidan shyqty, tereńdete túsindirip ótseńiz?
– Eýropa men Aziiany bólip jatqan syzyq bar. Onyń boiynda Kaspii, Oral taýy, Oral ózeni jatyr. Mine osy bólinisten Úndi túbegine deiingi uly dalany Eýraziia dalasy dep atap keldi. Buryn bul dalada tórt imperiia bolǵan.
Birinshisi, Attilanyń imperiiasy, ekinshisi, Batys túrik qaǵanaty, úshinshi, Mońǵol imperiiasy, tórtinshisi, Resei imperiiasy.
Aldyńǵy úsh imperiia qazir memleket retinde joq. Tórtinshi imperiianyń aty ózgergeni bolmasa qazir tiri. Eger,
Eýraziianyń iesi kim degen suraqqa jaýap tabylmai júrse, onyń iesi – Resei. Qazaqstan emes, biz oǵan ie bola almaimyz.
Sondyqtan bul da asyǵys jasalǵan qadam. Eýraziialyq odaq bastap quryldy, ol ári qarai tereńge tamyr tartatyn bolsa, mańaiyndaǵy elderdi Reseidiń yqpalyna bailap beredi. Árine, Keńes Odaǵynyń túrimen emes, otarlaýdyń basqa tásilimen burynǵy Resei imperiiasynyń quramyna kiredi.
– Biz qazir Reseimen qatysy bar túrli odaqtardyń quramyna kirýge umtylyp otyrmyz. Eger olardyń bári Qazaqtsan úshin tiimsiz, tipti, qaýipti bolatyn bolsa, ondai qadamǵa nege baramyz? Álde, májbúrlilik, bolmasa strategiialyq turǵyda durys oilastyrmaýdyń saldary ma?
– Men muny májbúrlilikten dep oilamaimyn. Orystar jaǵynan eptep qysym bolýy múmkin. Biraq, keiingi jiyrma jyldyń ishindegi osyndai odaqqa, túrli salada birigýge qatysty 16-17 bastamanyń bári bizdiń tarapymyzdan boldy.
Jýyqta Pýtin "EýraZES-tiń" de, odaqtyń da avtory sizsiz" degen sóz aitty ǵoi bizdiń basshylyqqa. Al bul másele bizdiń durys oilastyrmaýymyzdan ba, joq álde basqa sebebi bar ma, ol belgisiz. Qysqasy, "nege orysqa jaqyndai beredi?" degen saiasattyń syry áli ashylǵan joq, jumbaq.
– Eýraziia imperiiasynyń sońǵy iesi – Resei dedińiz. Al, bilikke qaita kelgen Pýtin osy Eýraziiaǵa ielikti kúsheitip, ainalasyna yqpalyn tipti arttyra túsetini anyq. Negizi, Pýtinniń Resei prezidenttigine qaita kelýi jaily óz tolǵamyńyz qandai?
– Pýtin – uly imperiialyq, shovinistik kózqarastaǵy adam. Onyń "Keńes odaǵynyń ydyraýy joiqyn apatpen birdei" degeni bar edi. Sondyqtan Pýtinniń saiasaty Reseidiń uly derjavalyq deńgeiin kóterýge negizdeledi. Biraq, tapqa bólinetin, jumysshy-sharýa deitin qyzyl kommýnistik baǵytpen emes. Pýtin bastaǵan Reseidiń saiasi elitasy, ziialy qaýymy imperiialyq nietke qulash urýda jáne bizdi eptep soǵan tartyp bara jatyr. Olar kúshpen de tartyp jatqan joq, biz ózimiz jetekke erip baramyz.
– Eýraziialyq aýmaqta konservatizm baǵyty ornaýy múmkin degen joramaldardyń qanshalyqty jany bar?
– Pýtin – konservator emes. Ol – orystyq, uly derjavalyq kózqarastaǵy adam. Konservatizm degenimiz – úlken filosofiialyq uǵym. Negizinde turaqty, baiypty, aspai-saspai jasalatyn saiasatty konservatizm baǵytyna jatqyzady. Pýtin bolsa Reseidiń burynǵy aiyrylǵan yqpalyn qaitaryp alý úshin birshama asyǵys ketip bara jatqan saiasatker.
– Búginde álemniń damý betalysy jańasha, zymyraǵan ýaqyt qoǵamnyń bet-beinesin de sát saiyn ózgeriske túsirýde. Al, osy talaby qatal, synaǵy mol jańalyqshyl qoǵamdaǵy qazaqtyń ómir súrý formýlasy qalai bolmaqshy?
– Dúniejúzilik deńgeiden alyp qaraǵanda qazaqtyń dál búgingi hali, ishki tynys-tirshiligi, ásirese, basqa ulttarmen salystyrǵanda óte kúshti dep sanamaimyn. Biz birshama ulttyq qundylyqtardan buryn-aq aiyrylyp qaldyq. Dál qazir aiyrylyp jatyr dep aita almaimyn. Qansha degenmen jetilý bar. Biraq, álemdik jahandanýdan qorǵaný óte qiyn. Óitkeni, qazir búkil dúnie informatikalyq bir keńistikte ómir súrýde. Áskerdiń strategiialyq turǵysy da, ǵylymi-tehnikalyq sala da, mádeniet jaǵynan da bir keńistikte, bir aýamen tynystap otyr.
Mundai jaǵdaida tek qazaqtyń óziniń "mynaý meniki" dep alyp shyǵatyn qundylyqtary bolý kerek. Sol qundylyqtarymyzdy jańasha órkendetýimiz tiis. Mádenietimizdi, eldiń bolashaǵy jastardy dúniejúzilik úrdisterge beiimdep, olardy kimmen bolsa da teń sóilese alatyn, dúnie júzinde qazaq degen halyqtyń osyndai qýaty, múmkindigi bar ekenin sezindiretin deńgeige jetkizýimiz shart.
Bizde ulttyq potentsial asa kúshti emes. Syrttai qaraǵanda ózimiz qoldan jasaǵan "myqtylyǵymyz" ǵana bar.
Eger, shyn máninde ishimizge úńiletin bolsa, qazaqta osaldyq óte kóp.
– Al, osy osaldyqtarymyzdy kim túzetedi, istelýi kerek dúnielerimiz kóp eken. "Iselýi kerek, jasalýy tiis" dep az aitylyp jatqan joq ekenin bilesiz. Osynyń bári qashan iske asady? Memleketti basqarýshy elita, ulttyń, eldiń jaýapkershiligin arqalaýshy bilik qashan iske kirisedi?
– Táýelsiz jiyrma jyldyń ishinde týǵan jańa zamannyń jastary áli kemeline kele qoiǵan joq. Tájiribesi jetkiliksiz. Endi-endi býyny qataiyp kele jatyr. Al, úlken býynnan jańalyq kútý qiyn. Mysaly, meniń jasym jetpisten asty. Bizdiń potentsialymyz azaidy. Qoǵamǵa degen kózqarasymyz, dúnietanymymyz keńestik kezeńde qalyptasqan, jáne ol tolyq ózgergen joq. Sondyqtan, jaqsylyqty tek jastardan kútý kerek.
Dál qazir kommýnistik júieden shyqqan el basqarýshy qurylym ult pen memleketke qatysty tyń bastama, ómirsheń reforma jasai almaidy.
– Sizdiń Mońǵoliia memleketinde Úkimet basshysynyń orynbasary, Parlamenttegi Uly hýral spikeriniń orynbasary sekildi laýazymdy qyzmette bolǵanyńyzdy el biledi. Tipti, sol eldegi saiasi-ekonomikalyq reformalardyń negizin qalasyp, demokratiialyq úrdisti engizýshi tulǵalardyń biri retinde tanidy. Dál qazirgi Mońǵoliia men Qazaqstandy salystyra otyryp, eki jaqtaǵy demokratiianyń damý baǵytyna qandai pikir aitar edińiz?
– Árine, ekonomikalyq áleýeti jaǵynan Mońǵoliia Qazaqstanmen qara talastyra almaidy. Biraq,
qazirgi saiasi júie, demokratiialyq betalys turǵysynan Qazaqstan Mońǵoliiadan kóp artta.
Mońǵoliiada parlamenttik basqarý júiesi 1991 jyly zańmen bekitildi. Sodan beri konstitýtsiiaǵa eshqandai ózgeris kirgen joq. Zańdy jasaqtaityn komissiianyń tóraǵasy Mońǵoliianyń prezidenti, men orynbasary boldym. Sol negizgi zańnyń jasalǵanyna jýyqta ǵana jiyrma jyl toldy. Soǵan orai Mońǵoliia memleketi jibergen tósbelgini, mine, búgin alyp otyrmyn. Aitpaǵym, Mońǵoliiada demokratiialyq túzim jaqsy qalyptasyp úlgerdi. Parlamentte eki partiia otyr. Iaǵni, Uly hýraldaǵy jetpis úsh depýtattyń otyz segizi burynǵy kommýnistik negizdegi partiiadan, al qalǵany jastardan quralǵan demokratiialyq partiianyń ókilderi. Sailaý kezinde árbir sailaý komissiiasynda toǵyz adam bolsa, eki partiianyń adamy tórt-tórtten teń otyrady. Bir adamdy Parlament usynady.
Máselen, bizdegi Konstitýtsiialyq keńes olarda Konstitýtsiialyq sot dep atalady. Ol da solai, toǵyz adam tepe-teń dárejede eki partiiadan jinalady. Sosyn, ishinen ózderi jasyryn daýys berý arqyly basshylaryn sailap alady.
Sailaý kezinde halyqtyń baqylaýy da óte kúshti. Onshaqty kúnnen keiin Mońǵoliiada parlamenttik sailaý bastalady. Sál ǵana aiyrmashylyq bolǵanymen, eki partiianyń adamdary birdei deńgeide Parlamentke ótedi. Tóraǵa qai partiiadan bolsa da meili, ony da demokratiialyq jolmen óz ishterinde ótetin jasyryn daýys berý arqyly sailaidy. Sailaý kezinde daý-damai týyndai bermeidi. Sailaýshylar adal bolǵandyqtan qatelik ketse daý qatty týyndaidy. Osydan úsh jyl buryn bir okrýgta sailaýdan qate ketkeni úshin burynǵy partiianyń ordasyn órtep jibergenin bilesizder.
– Mońǵoliiaǵa qaraǵanda bizdiń demokratiiamyz alda sekildi ǵoi. Parlamentte eki emes, úsh birdei partiianyń ókilderi otyr?
– Onyń aty ǵana úsheý ǵoi. Bir aýyzdan daýys beredi, bir qulaqpen tyńdaidy, sóileitin aýyzdary bireý. Bizdiń Parlamentte memlekettiń taǵdyryn sheshetindei úlken másele qaralmaidy. Tek zań shyǵarady, jáne ony álsin-álsin ózgertedi.
"Myna Parlament eshqandai jańalyq ákelmedi" desip qaita sailaý júrgizdi de alpys-jetpis paiyzy báribir qaityp óz oryndaryna qaita jaiǵasty. Sondyqtan, bul Parlamentten men óz basym eshqandai jańalyq kúte almaimyn.
– Memleketti quraýshy ult retinde, ainalamyzǵa toptasqan basqa etnikalyq toptardyń ókilderin ózimizge sińirýdiń qandai joldary bar? Osy baǵytta qandai da bir is-qimyl júrip jatyr ma?
– Dál búgin olardyń bárin sińirip, qazaq qylyp alaiyq dep aita almaimyn. Áitse de, olardy memleket qurýshy ultqa jaqyndata túsý kerek. Ol úshin bizdiń qazirgi júrip jatqan saiasatta ózgeris bolýy tiis. Mysaly, bizde 130 ulttyń ókili bar deimiz. Tórt-bes adamnyń basyn qosyp, "sen cheshensiń, sen uiǵyrsyń, sen anaýsyń, sen mynaýsyń" dep mańdaiyna uryp kórsetemiz. Olardy jaqyndatý bylai tursyn, kerisinshe jat qylyp, bir-birinen alystatyp baramyz.
Bulai aita bergennen keiin árine, olardyń da ishki jan-dúniesinde túisikter paida bolady, psihologiiasynda ózgeris týylady. Men mynalardan bólek ekenmin ǵoi degen ishki táýelsizdigi ulǵaia túsedi. Bul bizdi ydyratýǵa aparatyn jol.
– Múmkin, Qazaqstandyq ult ideiasynyń tóńireginde toptasqanymyz jón shyǵar?
– Ol da túkke turmaityn saiasat. Ol bárin bir jerge biriktirý, biraq, qazaqtyń atyn ataýsyz qaldyrý degen sóz.
– Qazaqtyń tili men salt-dástúrin negiz etken Qazaqstandyq ultty biriktirýge bolmai ma?
– Basynda aitqanymdai, ol úshin bizdiń ult qýatty bolýy kerek. Ekonomikalyq deńgeii biik, rýhy myǵym, ulttyq qundylyq ornyqqan jaǵdai qalyptasýy qajet. Máselen, Amerikadaǵy amerikalyq ulttyń ekonomikasy álemge, álemdik strategiialyq saiasatqa yqpal jasap otyr. Adamdardyń ómir súrý deńgeii óte joǵary.
Mysaly, itter nege súiekke talasady. Árqaisysynda óz mújýiri bolmaǵandyqtan. Bizde árkimge óz úlesi jetpegendikten ortaq úleske talasady. Adamnyń da, ittiń de izdegeni tamaq. Sol sekildi, bizdiń jan basyna shaqqandaǵy kirisimiz az, ziialylyq, bilimdilik, mádeni-saiasi saýattylyq deńgeiimiz ósip-jetilgen joq. Bireý toq, bireý ash, bireýi toiyp kekiredi, bireýi ash qarynǵa tamaq taba almai otyr.
Qazir Qazaqstandaǵy mańdaialdy milliarderiniń denin ózbek, káris, evrei quraidy.
Al Qazaqstanda kim kedei? Qazaq kedei! Kóshede júrgen on kezbeniń (BOMJ) bir-ekeýinen basqasy qazaq.
– Bizde Mońǵoliiadaǵydai emes, Prezidenttik basqarý júiesi ornyqty. Qazirgi jaǵdai úshin osy basqarý tásiliniń qandai artyqshylyqtary bar?
– Iá, bizde prezidenttik basqarý zańmen bekitildi. Máselen, Mońǵoliiada prezidenttiń zańda belgilengen erekshe quqyǵy on tórt bolsa, bizde ol jiyrma bir-jiyrma ekiniń ainalasynda. Negizi, parlamenttik basqarý júiesindegi elderde ol on tórtten, on bes, on altynyń mańynda bolady.
Bizde parlament óz betinshe eshteńe sheshe almaidy. Áitse de, basqa jaǵynan syn kózben qaraǵanymyzben, dál qazir Qazaqstan úshin óz deńgeiindegi, álemdik klassikalyq formadan aýytqymaǵan prezidenttik bilik kerek.
Óitkeni, Qazaqstan halqy – óte buratana halyq.
Eger, parlamenttik bilik júzege asatyn bolsa, parlamentte basqa ulttardyń sanynyń basymdyǵy artyp, memleket quraýshy ult óz yqpalynan aiyrylyp qalý múmkin.
– Buǵan rý-júz, jershildik sekildi traibalizm daǵdysyn súiretip, ózimizdiń qazaqy faktor da aralasýy múmkin ǵoi?
– Árine, bizde tek qazaq birligi turǵysynan ǵana oilaityn biik deńgeili sana áli qalyptasqan joq. Sondyqtan, bul faktordy da esten shyǵarmaǵan durys.
– Ondai deńgeige qashan jetemiz?
– Onyń bári eldiń myǵym órkendeýine ǵana bailanysty. Áleýmettik jaǵdai jaqsarǵan kezde usaq-túiek nárseler umyt qalady. Demokratiialyq damý da kerek. Demokratiiasy ornyqqan, turmys jaǵdaiy jaqsy qoǵamda ondai keleńsizdikter ekinshi orynǵa ysyrylady. Jurt basqa biik deńgeilerge jetýge tyrysady. Alǵa qoiylatyn maqsat ta basqasha bolady. Biraq, oǵan jetý úshin áli birshama ýaqyt kerek shyǵar...
– Ózińiz aityp otyrǵan áleýmettik jaǵdaidyń tómendigi, órt tutandyratyn jaǵdaiǵa jeteleitinin Jańaózen oqiǵasy ashyp berdi. Múmkin, sodan alǵan sabaǵymyz ult deńgeiin kóterýdiń joly - áleýmettik jaǵdaidy jaqsartýda óz jemisin beretin bolar?
– Men Jańaózennen sabaq ala qoidyq dep aita almaimyn. Álemdik tájiribede jumysshy, qarapaiym adamdar eń iri quqyq qorǵaýshy ujym - kásipodaqtarǵa súiený arqyly óz quqyn qorǵai alady. Al, Qazaqstanda kapitalizm deńgeiindegi kásipodaqtardy kórip otyrǵanym joq.
– Bizde bar ǵoi.
– Iá, aty bar ǵoi. Kapitalizm men sotsialistik kezeńdegi kásipodaqtardyń aiyrmashylyǵy jer men kóktei. Búgingi bizdiń kásipodaqtyń basshylyǵynda sol keńestik kásipodaqtyń jetekshisi bolyp jumys istegen adamdar otyr.
Máselen, Jańaózenniń jumysshylary kúnge qaqtalyp jeti ai jatty.
Sol ýaqytta kásipodaqtan adam barǵandy qoiyp, jumysshy qaýymnyń talabyn alǵa ustaǵan jergilikti kásipodaqtyń belsendi basshysy Sokolovany sottaýǵa deiin bardy ǵoi. Kásipodaqtar quqyǵyn qorǵamasa halyq qaida barady?
Áleýmettik jaǵdai jaqsarmaiynsha Jańaózen oqiǵasy budan da kólemdi jaǵdaida qaitalanýy múmkin.
Onyń aldyn alý úshin halyqtyń muqtajyna qulaq asý kerek. Halyq nege mitingige shyǵady, nege ashtyq jariialaidy degenniń astaryna úńilgen kim bar? Halyq bunyń bárine amaldary taýsylyp, úmitteri úzilgen soń baryp otyr.
– Bizdiń bilikte kommýnistik júiede qyzmet istegen adamdar otyr dedik, Al, kommýnister eń bastysy qarapaiym halyqty jarylqaýdy uran etti emes pe?
– Olardyń kezinde barlyq bilik Úkimettiń qolynda boldy. Mádeni-rýhani sala, ekonomikalyq resýrstardyń bárin óz qolynda ustady. Kez-kelgen taýarǵa qandai baǵa qoiý kerektigin ózderi sheshti. Al, qazir Úkimettiń qolynda salyqtan jinalǵan aqshadan basqa eshteńe joq. Baiyp alǵan jeke adamdar tek salyǵyǵyn tóleidi, al halyqtyń tynys-tirligimen isi joq. Bizdiń bailar aqshany óz eńbegimen ter tógip tappaǵandyqtan áli de ashkóz, ala bergisi keledi, ala bergisi keledi.
– Bizdegi klandyq júie týraly ne aitýǵa bolady? Bolashaqta úlken tartystardyń ortasynda qaldyrmai ma eldi. Basqa elderdegi jaǵdai qalai?
– Klandyq júie eń myqty damyǵan el – Úndistan. Olar óz ishinen bálenbai júz klanǵa bólinedi. Qarapaiym adamnyń joǵarǵy klannyń sý ishetin qudyǵynan bir tamshy sý alýǵa quqy joq. Ondai jaǵdai bolyp qalsa, qatty jazaǵa ushyraidy.
Arab elderinde de klandyq toptar damyǵan. Biz de qarajaiaý emespiz. Negizinen jerlestik, týystyq, rýlyq, ózge de sebepter negizinde qurylǵan klandyq júiemiz bar. Biraq, bul óte qaýipti. Buryn qazaqta rýlyq júie bolǵan. Ol kóshpendi qazaqtyń turmysyna sai edi.
Rý iesi óz rýynyń múshesin eshqashan dalaǵa qaldyrmaǵan.
Barlyǵy sonyń ainalasynda, malyn baǵysyp, otyn jaǵysyp qaýymdasyp kún kórgen. Qazir onyń óńin ainaldyryp aldyq. Tek belgili bir múdde turǵysynan ǵana, bóten piǵylda (sailaýda jeńý, basqamen kúresý, bilikke talasý siiaqty) paidaǵa jaratýǵa tyrysamyz.
– Mádeni-rýhani taqyryptardan birer suraqqa jaýap alǵymyz keledi. "Jaýjúrek myń bala" filimine keńesshi retinde qalai shaqyryldyńyz jáne kino túsirý barysynda qandai qatelikterdi túzete aldyńyz?
– Bul kinonyń túsirilý jumysyna bastan-aiaǵyna deiin qatystym. Tarihshy retinde jazýshy, tarihshy Qairat Begalin, Alma Ordabaev úsheýimiz jumys istedik. Biz stsenarii jazylǵan kúnnen kino túsirilip bitkenge deiin basy-qasynda boldyq. Kinoǵa men jońǵar faktory arqyly shaqyrylǵan shyǵarmyn. Jońǵarlardyń etnografiiasy, tili, salt-sanasy, tarihyn kino jasaýshylar bilý kerek boldy. Bul barysta óte kóp material jinadyq. Onyń bári tiisti jerinde qoldanyldy. Kino rejisseri Aqan Sataev qazaq, orys tilderin jaqsy biletin, ultyna jany jaqyn jigit eken. Buryn ony jaqsy bilmeitinmin. Bul kinoda meniń qoltańbalarym az emes. Máselen, úlken kilemge mońǵolsha jazylǵan jazý ol - Ǵaldan Serenniń jer kartasy. Ondaǵy jazýlardy óz qolymmen jazdym. Jáne fýtliarǵa salynǵan jońǵardyń hattary men ruqsat qaǵazdaryndaǵy jazýlardy da men óz qolymmen jazdym. Jońǵar bolyp oinaǵan qazaqtyń balalaryna jońǵarsha sóz úiretýge kómektestim. Qazaqqa qatysty da barlyq tarihi derek-dáiekterdi sáikestendirýde atsalystyq.
Máselen, keiipkerge ártis tańdaǵanda olardyń jas-shamasyna qarai laiyqtaýǵa kómektestik.
Mysaly, ol kezde Ábilqaiyr han otyz jeti jasta, Bógenbai qyryq toǵyzda, Naýyryzbai jiyrma tórtte, Abylai on segiz jasta degen máselelerdi, olardyń túr-tulǵasyn anyqtaý jaǵyna shamamyz kelgenshe qolǵabys ettik.
Jalpy, biz úsh júzden asa eskizderge qol qoidyq.
– Stsenariide ýaqyt jaǵynan, oqiǵa bolǵan jerge qatysty aýytqýlar, sáikessizdikter bar ma eken?
– Ondai boldy dep aita almaimyn. Bul kórkem film ǵoi. Ol belgili bir tarihi roman, nemese tarihi derektiń negizinde jazylǵan stsenarii emes. Halyqtyń kókireginde júrgen «Myń bala» týraly ańyzǵa negizdelgen shyǵarma. Bul derekti film emes. Biraq, sol zamandy durys túsinip, zamana kelbetin shynaiy kórsete bilý kerek boldy. Jońǵardyń, qazaqtardyń saýyt-saimany, qazaqtyń kóshin kim jetekteidi, ondaǵy báibisheniń, kelinniń, qyzdyń róli qandai degen dúnielerdiń bárin durys qoldanǵan jón árine. Úsh ai kóleminde túsirý alańynda júrip, Qapal, Qapshaǵai, Almaty kóli sekildi jerlerde boldym.
– Filmniń halyqqa berer eń basty dúniesi ne dep oilaisyz?
– Eń birinshi ol qazaqqa rýh beredi. Ondaǵy qazaqtyń rýhy tiri, ólmegen. Qazaqtyń batyr, erjúrek, qairatty jastarynyń shyn beinesi somdalǵan. Jaýymen kúresip, otany úshin jan bergen qaisarlyǵyn pash etken kino. Óz basym qazaq kinolarynan birinshi ret "Alash" "Qazaq" dep uran salýdy osy kinodan estidim. Soǵys kezinde "Árýaq" degen uran da qoldanyldy. Mýzykasy da jaqsy jazyldy.
Sosyn, qazirgi kino túsirýdegi tehnologiia óte qatty damyǵanyna kózim jetti. Kún men túnniń qai ýaqytynda da kórinisterdi sapaly túsiretin múmkindikter bar eken. Sondyqtan da kartina sapaly shyqqan bolý kerek. Aqan Sataev ta mádenieti joǵary, biiazy, óz isiniń shyn mamany deýge laiyq azamat eken. Jalpy, kinonyń bas-aiaǵyna jarty jyldai ýaqyt ketti. Alǵashqy ailar senarii, eskizderin jasaý, qurylystardy saýlǵa ketti. Al, film úsh aida túsirildi. (Bul týraly Aqan aitty ǵoi).
– Qazaq tarihynyń aitylý men jazylýynda ádildik pen shynshyldyq qanshalyqty saltanat qura alyp otyr?
– Táýelsizdik kezinde qazaq tarihyna dańǵyl jol ashyldy. Burynǵydai taptyq, ideologiialyq qysym joq. Kezinde Reseidiń imperiialyq qaqpaiynyń saldarynan orys otyrǵan jerde qazaqtar aýyz asha almaityn jaǵdailar qalyptasty. Rasynda biz tarih salasyndaǵy arheologiialyq, antroplogiialyq, petrogliftik t.b derekterge baimyz. Al, jazba tarih az.
Mysaly, Ámir Temir soǵysyp júrgen kezde de janyna úsh tarihshy erip júrip, kúndelikti ómirin jazyp júrdi.
Al bizdiń handarda ondai múmkindik bolmady, óitkeni olar otyryqshy emes edi. Jerimiz keń, jan-jaǵymyz qaýmalaǵan jaý, kúnde soǵys, qazaq handarynyń kóbi at ústinde júrip ómirden ótti deýge bolady. Bir aitarlyǵy, "Mádeni mura" baǵdarlamasy aiasynda tarihtyń biraz shiki materialdary daiyndaldy. Bizdiń handarda buryn tańba bolǵan joq dep kelgen edi. Qazirge deiin talai tańba tabylyp otyr. Shyǵystaný institýty Qytaidan, basqa elderden sondai jazbalar, Abylai hannyń mórin alyp keldi. Sosyn, Qytai, Mońǵol, Iran elderinen kelgen tarihshylar kóp material ákeldi. Men óz basym Mońǵoliianyń muraǵattaryndaǵy qazaqqa qatysty degen derekterdiń bárin derlik alyp keldim.
– Oǵan qalai ruqsat etti?
– Qalai aitýǵa bolady, men kezinde sol eldiń basshylyq oryndarynda júrgende, oraidy qoldan bermei ózimizge qatysty dúnielerdi alýǵa qol jetkizdim. Sonyń arqasynda Mońǵoliianyń qazaqtary týraly tórt kitap jaryq kórdi. Keibir materialdar áli de qoldanylǵan joq. Jeke men emes, bári tarih jazyp jatyr, betburys jaqsy. Qazir Qazaqstan tarihynyń jiyrma tomdyǵyn bastap jazyp jatyrmyz. Onyń mońǵol dáýirine qatysty bir tomyna men jaýap berýim kerek. Iaǵni, mońǵol ulystary biligi taqyryby.
Bizde "qazaqtyń tarihy jazylǵan joq, bári ótirik, tarihymyz qashan jazylady" dep baibalam salatyn adamdar da bar.
Qazir tarihqa qatysty jazylǵan monografiialardyń sany óte kóp. Demek, álgindei pikirdi jaryq kórgen monografiiamdy oqymaǵan adamdar ǵana aitady. Áitpese, tarihshylar qarap jatqan joq.
«Ózińdi óziń syilasań jat janynan túńiledi» deidi qazaq. Basqanyń eńbegin joqqa shyǵarý arqyly ózińnen qudai jasai almaisyń, osyny da esten shyǵarmaý kerek.
– Jiyrma tomdyq tarih qai dáýirden bastalady?
– Ertedegi tas dáýirinen búginge deiin. Buiyrtsa úsh jyldyń ishinde aiaqtalýy kerek. Oǵan sheteldik tarihshylary da shaqyrylýda. Bul – taza úkimettik baǵdarlama. Oǵan qazaqtyń belgili tarihshylarynan ózderine tiisti taqyryptaryn tereń zerttegen mamandar qatysatyn bolady.
– Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan,
Murat Almasbekuly
