«Bizdiń elimizde jerlerdiń 90 paiyzy himikattarmen lastanbaǵan. Sondyqtan da, búkil álem boiynsha úlken suranysqa ie bolatyn taza organikalyq aýylsharýashylyq ónimderin ósirýge múmkindik bar»
Nursultan NAZARBAEV, QR Prezidenti.
Egin sharýashylyǵyndaǵy organikalyq eginshilik mádenietin zamanaýi talaptarǵa sai damytý aldymyzdaǵy aiqyn talaptardyń biri bolyp tur. Ony tehnologiialyq talaptar boiynsha oryndai bilsek, ǵylymi turǵydan izdenis pen zertteýdi tereńdete tússek olqylyq ataýlydan da arylamyz. Sondyqtan da, osyǵan orai organikalyq eginshiliktiń búgingi jaiy men erteńi jaily oi tolǵap, ózindik usynys, pikirimdi ortaǵa salýdy jón kórip otyrmyn.
Qazir álemniń kóptegen aimaqtary eginshilikti serpindi júrgizgenimen, jahandyq deńgeidegi ekologiialyq daǵdarysta turǵan aimaqtar qataryna endi. Amerikalyq ekolog Barri Kommonsom «Bári de ózimizdiń úilestire bilýimizge bailanysty» degen túiindi tujyrymdamany durys aitqan. Bizdiń planetamyz qandai úlken bolyp kóringenmen, onda bolyp jatqan protsesterdiń barlyǵy ózara bailanysta. Máselen, Eýropa men Soltústik Amerika elderinde qoldanylatyn pestitsidter (DDT) Antarktidany mekendeitin pingvinderdiń baýyrynan tabylǵan. Al Chernobyl AES radionýklidteri Ýkraina, Belorýssiia men Reseidiń ǵana emes, sonymen qatar Germaniia, Shvetsiia, Norvegiia jáne basqa da batys eýropalyq elderde turatyn áielderdiń sútiniń quramynan tabylǵany tańdandyrmai qoimaidy...
Árine, himiialyq zattardy engizý aýylsharýashylyq daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa aitarlyqtai yqpal etedi. Alaida himiialyq turǵydan tosqaýyl qoiýmen qatar topyraq qunarlylyǵynyń negizin, onyń gýmindi zattaryn buzady. Dál himiialyq amaldardy qoldaný nátijesinde topyraqtyń qaita qurylymy júzege asady. 17-22 paiyzǵa ósimdiktermen óńdeletin, jeńil eritin mineraldyq tyńaitqyshtar jelge qaǵylady jáne topyraqtan shaiylyp shyǵarylady. Al tez erimeitin tyńaitqyshtar topyraqta jinala beredi, ósimdikterge jaisyz syrtqy pishinge ainalady. Qorek elementteriniń jetispeýshilik tapshylyǵyn týdyrady. Sóitip, topyraqty jaisyz pishindegi qorek zattarymen molaitady.
Máselen, 1 tonna fosfor tyńaitqyshynan topyraqqa 150 kele ftor (ótkir iisti, ashyq tústi gaz), 1 tonna kalii tyńaitqyshtarynan – 600 kele hlor túsedi. Kúshála, qorǵasyn, kadmii, strontsii siiaqty mineraldyq tyńaitqyshtar qospasy men basqa da elementter qaýip tóndiredi. Bul qubylysty topyraq qasietiniń ózgerýi retinde ǵana emes, ekologiialyq tepe-teńdiktiń buzylýy retinde qarastyrý kerek. Onyń tez arada qaita qalpyna kelýi qiyn. Nátijesinde topyraq óli bolyp, ósimdikterdiń ósý men damý qajettiligin ótei almaidy. Topyraq qurylymynyń buzylýynyń áserinen onyń ústińgi qabatyn tozańdyq qurylymǵa ákelip soqtyrady.
Organikalyq aýyl sharýashylyǵyn zertteý institýty (FiBL) jáne Halyqaralyq organikalyq aýyl sharýashylyǵy qozǵalysy federatsiiasynyń (IFOAM) málimetteri boiynsha álemde organikalyq eginshilikke paidalanylatyn jerlerdiń kólemi udaiy artýda. Sońǵy 16 jylda olardyń kólemi 4 esege ulǵaidy jáne 2016 jyly 48,7 million gektar alqapty qurady. Organikalyq óndiris týraly statistikalyq málimet 172 elden kelip túsedi. Álemde barlyǵy 2,3 million organikalyq óndirýshiler sertifikattalǵan, olardyń ¾ bóligi damýshy elderde ornalasqan. Iaǵni, álemdik aýylsharýashylyq jerleriniń 1 paiyzy kóleminde. Jalpy, organikalyq aýyl sharýashylyǵyna úlken jer kólemi bólingen. Sonyń ishinde – Avstraliiada – 17,3 mln.ga, Latyn Amerikasynda – 6,6 mln.ga, Eýropada – 11,5 mln.ga, Aziiada – 3,4 mln.ga, Afrikada – 1,2 mln.ga. Eýropalyq elderdiń aýylsharýashylyq jerleriniń quramynda 43 paiyzy egistik jerler, 41 paiyzy jaiylymdyq, 12 paiyzy kópjyldyq ekpe alqaptary.
Organikalyq ónimniń negizgi mólsheri álemniń joǵary damyǵan indýstriialdy elderinde satylady. Jalpy tutyný jaǵynan shamamen 78 paiyzy Batys Eýropa men Soltústik Amerika elderine tiesili. Naryqty taldaý jónindegi halyqaralyq sarapshy Endriý Ýorktyń jáne halyqtaralyq analitik Majid Benjilonnyń pikiri boiynsha, jýyq aradaǵy 10 jyl kóleminde naryqta genomdyq túrlengen bidaidyń úlken partiialary bolady. Qazaqstanǵa da ekologiialyq taza aýylsharýashylyq ónimderin shyǵaryp jáne satýdyń tiimdiligi kóp. Osy baǵytty berik maqsatkerlikti ustanyp, álemdik naryqta nyq orynǵa ie bolýǵa umtylysymyz kerek.
Qazaqstan Respýblikasynda kezinde ekonomikalyq bailanystardyń úzilýi, sharýashylyq júrgizý formasynyń aýysýy, mineraldyq tyńaitqyshtardyń qymbattaýy saldarynan 1990 jyldan bastap respýblikada 672,1 myń tonna mineraldy tyńaitqysh óndirilgen. Óndiris kóleminiń de, tanaptardy paidalanýdyń da aýqymy kúrt tómendegeni baiqalady. Bul úrdis búgingi kúnge deiin saqtalyp keledi. 2015 jyly Qazaqstanda mineraldyq tyńaitqyshtardy paidalaný gektaryna 5 kele áser etýshi zat shamasyna ǵana jetti. Al bul kórsetkish damyǵan elderde 300-400 keleden quraldy. Elbasy N.Nazarbaev óziniń halyqqa arnaǵan Joldaýlarynda bizdiń respýblikamyzda aýylsharýashylyǵyn júrgizýdiń basym baǵyty bolyp tabylatyn, organikalyq eginshilik ekenin únemi aityp júr. Bul sala álem boiynsha qarqyndy túrde damyp keledi.
«Jasyl ekonomikany» qalyptastyrý Qazaqstan damýynyń strategiialyq vektory negizinde Prezidentimiz bylai degen: «Bizdiń elimizde jerlerdiń 90 paiyzy himikattarmen lastanbaǵan. Sondyqtan da, búkil álem boiynsha úlken suranysqa ie bolatyn taza organikalyq aýylsharýashylyq ónimderin ósirýge múmkindik bar. Azyq-túlikke degen suranys 2050 jyly 40 paiyzǵa artady jáne «Jasyl ekonomika» indýstrialdy revoliýtsiianyń negizi bolady». Osy turǵydan birqatar mindetter de aldymyzǵa qoiyldy: eginshilik mádenietin ózgertý, mal sharýashylyǵyn jandandyrý, et, sút jáne ósimdik sharýashylyǵy ónimderiniń iri eksporttaýshysy bolý. Qabyldanǵan sharalardyń nátijesi retinde 2050 jylǵa deiin aýylsharýashylyǵy ónimi elimizdiń JIÓ úlesinde 5 esege artýy tiis.
Qazirgi kezde elimizde organikalyq ónimderdi óndirýdiń statistikalyq habarlamasy júrgizilmeidi. Bul baǵyt Qazaqstanda endi damyp kele jatyr. Degenmen, zertteýler barysynda anyqtalǵandai, jalpy kólemi 300 myń gektar alqapta ósimdik sharýashylyǵynyń organikalyq ónimderiniń eksporty júzege asyrylady. Bidai, raps, maiburshaq, zyǵyr jáne taǵy basqa ónimderden. QR UǴA akademigi, ekonomika ǵylymdarynyń doktory V.V.Grigorýktyń málimetteri boiynsha Qazaqstanda eko ónimderdi shyǵarýǵa jaramdy egistikterdiń kólemi keleshekte 13 mln. gektar astam jerdi alýy múmkin. Jaǵdaidy túzeý jáne shikizat pen azyq-túlik óndirisiniń kólemin arttyrý maqsatynda kelesi mindetter sheshilýde:
Ósimdik sharýashylyǵy salasynda: keńinen ártaraptandyrý, aýylsharýashylyq ónimderi óndirisiniń kólemin arttyrý, topyraq qunarlylyǵyn arttyrýdyń negizgi jaǵdailaryn jaqsartý, sýarmaly jerlerdiń ónimdiligin arttyrý jáne ekologiialyq taza ónim alý, aýylsharýashylyq ainalymyna qazir qoldanylmaityn jáne qordaǵy 6,8 mln.gektar jerlerdi tartý, buryn paidalanylǵan 60 myń gektar sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirýdiń mańyzy zor.
Mal sharýashylyǵy salasynda ettiń eksporttyq áleýetin arttyrý, otarly mal sharýashylyǵyn órkendetý, jem-shóp óndirisin damytý, azyp ketken jaiylymdyq jerlerdi qalpyna keltirý. Paidalanylyp jatqan 63 mln.gektar jaiylymdyq jerlerden 20 mln.gektar jerlerdi sýlandyrý josparlanyp otyr. Al qaita óńdeý salasynda: sapanyń halyqaralyq standarttaryna kóshý, óndiristiń tehnikalyq jáne tehnologiialyq jaǵynan qaita jaraqtandyrýda.
Osyǵan bailanysty 2015 jyldyń sońynda «Organikalyq ónimdi óndirý» týraly zań qabyldandy. Ol ekologiialyq taza óndiristi damytý úshin múmkindikter ashty. Osy zańdy qabyldai otyryp, Qazaqstan organikalyq óndiristi qoldaityndyǵyn kórsetti jáne ony óndiriletin ónimniń tazalyǵyna kepil berýge qabiletti memleket retinde álemdik naryqta ornyqty.
Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI-da 1996 jyldan bastap eginshilikti biologizatsiialaý baǵytynda kezinde aýylsharýashylyq daqyldaryn ósirýdi zertteý boiynsha keshendik synaqty zertteýler júrgizildi. Ol eń aldymen topyraq qunarlylyǵyna orai óndiristi qarqyndatý yqpalynyń negativti áserin tómendetýdi, sonymen qatar zamanaýi jer paidalaný jaǵdailarynda keńinen paidalaný múmkindigi men ońtaily júzege asyrýdy qamtamasyz etý. Institýt ǵalymdary sideraldy daqyldardy, ósimdik qaldyqtaryn jáne biologizatsiia amaldaryn (biogýmýs, kóń, saban jáne t.b.) qoldaný negizinde eginshiliktiń organikalyq júiesin, Qazaqstannyń Ońtústik shyǵysyndaǵy sýarmaly jáne tálimi topyraq jaǵdailarynda eginshiliktiń organikalyq júiesinde topyraqtyń qunarlylyǵyn retteýdiń ǵylymi negizderin ázirledi.
Ekologiialyq taza ónim alý jáne topyraq qunarlylyǵyn jańǵyrtýdy qamtamasyz etetin, eginshiliktiń biologiialyq júiesinde áleýeti múmkin ónimderdi alý agrokesheniniń algoritmderi men tehnologiialyq modeli, ǵylymi aýyspaly egistikter daiarlandy. Institýt zertteýleriniń nátijeleri aýyspaly egistikte daqyldardy almastyrý men ratsionaldy quramy esebinen topyraqtyń qunarlylyǵynyń nasharlaýyn, onda gýmýstyń tómendeýiniń aldyn alyp qana qoimai, sonymen birge ainalymnan ainalymǵa deiin tanaptyq daqyldardyń ónimdiligin arttyrýǵa bolatyndyǵyn kórsetti. 1993 jyldan bastap mineraldyq tyńaitqyshtar qoldanylmaǵan sýarmaly eginshilik statsionarynda osy júieni zertteýshiler jyl saiyn gektarynan 60 tsentnerden astam kúzdik bidai, 40 tsentnerden maiburshaq, 70 tsentnerden dándik júgeri, 400-450 tsentnerden qant qyzylshasynyń tátti tamyr jemisin alýda.
Qazaqstannyń jyrtylatyn jerleriniń qoryn 80 paiyzdan astam tálimi jerler quraidy. Qazaqstannyń Ońtústik shyǵysynda tálimi jerler sur topyraq jáne ashyq-sur topyraqtardan turady. Olar tómen tabiǵi qunarlylyǵymen sipattalady: ashyq sur topyraqtardaǵy gýmýs quramy shamamen 0,6-1,2 paiyzdy quraidy. Kádimgi sur topyraqta – 1,5-1,8 paiyz, al ashyq qońyr topyraqtarda 1,9-2,4 paiyz shamasynda bolady. Institýt ǵalymdarymen alǵash ret topyraqtyń minimaldyq jáne nóldik óńdeý amaldary zertteldi. Onda sideraldy daqyldardyń biologiialyq massasy jyrtylatyn qabatqa salynyp, olar ózderiniń qasietterimen topyraq qunarlylyǵyna oń áser etti. Siderattar retinde burshaq daqyldary men astyq – burshaq qospalary (12 túri) paidalanyldy. Olar ózderiniń qasietterimen topyraq qunarlylyǵyna oń áser etti.
Kelesi kórsetkishter boiynsha topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrý men onyń ekologiialyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etetin, topyraq qunarlylyǵynyń negizgi elementterin tiimdi retteý amaldary men tásilderi daiyndaldy. Jalpy gýmýs quramy 0,06-0,12 paiyz, labildi gýmýs – 420-970 mg/kg, jeńil gidrolizdeletin azot – 12-20 mg/kg, jyljymaly fosfor – 6-14 mg/kg, aýyspaly kalii – 45-105 mg/kg, agronomiialyq qundy agregattar – 6-13 paiyz, sýǵa turaqty agregattar – 6-12 paiyz, sý ótkizbeýshilik- 0,2-0,4 mm/min birinshi saǵatta, tyǵyzdyqtyń tómendeýi – 0,03-0,08 g/sm3, topyraqtyń ylǵalmen qamtamasyz etilýiniń artýy – 25-35 paiyz jáne dándi daqyldarydyń ónimdiligi gektaryna– 3-5 tsentnerden.
Úsh jyldyq daqyldardyń egistikterinde paida bolǵan burshaq shópteri men shóp qospalarynyń oń yqpaly baiqaldy. Osylaisha alynǵan málimetter negizinde aýyspaly egistikterdegi biologizatsiialaý amaldary ekonomikalyq jáne ekologiialyq turǵydan ózin-ózi aqtady. Biraq bizdiń respýblikamyzda organikalyq óndiristi keńinen damytý úshin mynalardy ázirleý jáne bekitý qajet:
- Organikalyq ónim men shikizat óndirisiniń tehnikalyq reglamentteri;
- Organikalyq ónimdi óndirý, tasymaldaý, saqtaý, satý sýbektileriniń jumysyn memlekettiń baqylaý akreditatsiiasynyń, sertifikatsiiasynyń ulttyq júiesi;
- Organikalyq ónimdi markerleýdiń talaptary men tártibi;
- Organikalyq ónimdi óndirý úshin topyraq jaramdylyǵyn baǵalaý tártibi. Sonymen qatar:
- Áleýetti eksporttyq naryqqa marketingtik zertteý júrgizý;
- Azamattyq qoǵam uiymynyń jumysyn belsendendirý;
- Bilikti kadrlardy daiyndaýdy uiymdastyrý;
- Organikalyq ónim men shikizat óndirisi salasyndaǵy ǵylymi zertteýlerdi tereńdetý jáne t.b.
Mine, osy bir mańyzdylyǵy joǵary máseleler ómirdiń ózinen týyndap otyrǵan qajettilikter. Osylardy is júzinde óndiris aýqymynda paidalanatyn bolsaq, kóp ýaqyt ótkizbei-aq qol jetkize alatynymyz anyq. Buǵan tek a
ýadai ynta men yqylas qajet. Sonda ǵana taza organikalyq eginshiliktiń atap aitýǵa turarlyq biik deńgeiinen k
órinetin bolamyz. Bul búgingi osy sala mamandarynyń mazasyn alyp júrgen maqsatty murattary ekenin biz jaqsy bilemiz.
Serik Kenenbaev, Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǴZI Bas direktory, a.sh.ǵ.doktory, professor, QR AShǴA jáne MAǴA akademigi
