Bile bilseńiz, tarihta dinaralyq tatýlyqqa qol jetkizgen memleketterdiń sany sanaýly ǵana. Al biz buǵan ainalasy 26 jyldyń ishinde qol jetkizdik. Ońai bolǵan joq. Synaqtardan, qiyndyqtardan óttik. Kúsh-qýatymyzdy, qajyr-qairatymyzdy jumsadyq.
Osydan nebary 30 jyl buryn bir kezgi KSRO-nyń qol astyndaǵy halyqtar dinnen birjolata qol úzýge shaq turǵan. Dini ómirden alystap, ateizmge qaýyshýǵa az qalǵanbyz.
Egemendik alýymyz Qazaqstanda turatyn ondaǵan ult pen ulysqa 70 jylǵa sozylǵan ateistik ómirden keiin óz dinderimen qaita qaýyshýǵa múmkindik berdi. Bul Táýelsizdiktiń bizge bergen syiy, baqyty dep sanaimyz.
Ilgeride aittyq. Dinaralyq tatýlyqtyń kiltin tabý ońai emes. Bul óte názik másele. Salǵyrt qaraǵandy kótermeidi.
Osy 26 jyldyń ishinde Qazaqstan – kelisimdi dini qatynastardyń joǵary deńgeiine qol jetkizdi. Osynyń nátijesinde biz konfessiialyq san alýandyǵymen erekshelenetin álemdegi azyn-aýlaq elderdiń sanatyna kirdik.
Bul óz aldyna. Bizdiń jolymyzben júrgisi keletin memleketter paida boldy. Elimizdiń konfessiiaaralyq kelisimdegi asa qajetti tájiribesi álemge tanymal bolyp otyr qazirgi kúni.
Dinaralyq tatýlyq degenimiz ne? Bul ári-beriden soń teńdik. Dindegi teńdik. Arazdasý joq, túsinisý bar.
Baiqasańyz, osy ýaqytqa deiin memleket saiasi-áleýmettik ómirdegi dinniń igilikti rólin arttyrýǵa kúsh saldy. Onyń imandylyq, rýhani jáne áleýmettik fýnktsiialaryn kúsheitti.
Bir dindi shetke shyǵaryp, kelesisin tórge ozdyrǵan joq. Teń qarady. Osynyń arqasynda elimizde dinge senýshiler men dini nanymdaǵylar kóbeiip, dini birlestikter qyzmet atqarýda. Olardyń qoǵamdaǵy ishki saiasi turaqtylyq pen ultaralyq, dinaralyq kelisimdi nyǵaitýǵa, qoǵam men memlekettiń damýyna óz úlesterin hal-qadirinshe qosyp otyrǵandary bárimizdi qýantady.
Yntymaqty bolýdyń bir joly
Búgingi tańda Qazaqstanda tatýlyǵy men yntymaǵy jarasqan, maqsaty men muraty ortaq 120-dan astam ult pen 20-ǵa jýyq konfessiia ókilderi tatý-tátti ǵumyr keship jatyr.
Qatelespesek, 2006 jyldan beri elimizde qasietti Qurban aittyń birinshi kúni men Pravoslavie Rojdestvosy 7-shi qańtar demalys kúnderi bolyp bekitildi.
Osy arada tilge tiek eter bir jait bar. Iá, resmi deńgeide din memleketten bólek dep jariia etilgen. Alaida, shyn máninde, biz olardy bir-birinen oqshaýlaý almaimyz.
Bizdińshe, bular bir-birimen tyǵyz bailanystaǵy túsinikter, tipti ózara seriktes dep aitsaq artyq emes.
Mine, atalǵan úsh shart, jalpy alǵandaǵy, Qazaqstandaǵy dinge senetin azamattardyń din ustaný bostandyǵy printsipin, olardyń quqyǵyn jáne eldegi rýhani birlikti nyǵaitýdy iske asyrý úshin qajetti jaǵdailardy qamtamasyz etedi.
Elimizdegi ar-ojdan bostandyǵy baǵytyndaǵy zaiyrly memlekettik saiasattyń negizgi 3 printsipin de atap aitýymyz kerek, bular: beitaraptylyq, taǵattylyq jáne tepe-teńdik printsipteri.
Dinaralyq tatýlyqqa qalai qol jetkizdik?
Bizdiń tájiribemizden úlgi alǵysy bar álem elderin osy saýal qyzyqtyrady eken.
Osy oraida sarapshy mamandardy mazalaityn bir saýal bar. Bizdiń el qandai printsipterge basymdyq berdi?
Aitaiyq. Bul birinshi kezekte eldegi dini birlestikterdiń ishki is-sharalaryna tumsyq tyqpaý, qandai da bolmasyn dini ustanymdy bir-birimen sáikestendirmeý jáne de teńdik, teń múmkindik máselelerin qamtityn memlekettiń dúnietanymynda beitaraptylyq (nemese neitralitet) printsipine basymdyq berý.
Toleranttylyq máselesin de memlekettik táýelsizdik alǵaly beri nasihattap keledi. Tegin emes. Osy túsiniktiń máni men mazmunyn túsinbeitin áli de bar. Kópshiligi tózimdilik degen túsiniktiń sheńberine syiǵyzyp qoiady.
Al anyǵynda toleranttylyq degenimiz ózgelerdiń dini senimine shydamdylyqpen, tózimdilikpen qaraý ǵana emes, sonymen qatar olardyń senimine syi-qurmetpen qaraý degendi bildiredi.
Eger beriden alsaq bul ustanym, azamattardyń dinge senýshiler men ateisterdiń bir-birine degen qarym-qatynastaryna, al áriden alsaq, tutas memlekettik tártip sheńberinde ártúrli dinder men zaiyrly uiymdardyń bir-birimen tize túiistirip, beibit ómir súrýine de qatysty.
Al tepe-teńdik printsipi degenimiz ne? Muny da túsindire ketelik. Tepe-teńdik nemese paritettik printsipi zańda kórsetilgendei, ózge dinderdiń de quqyǵy birdei bolatyndyqtan, memleket qandai da bir bolmasyn dini birlestikke basymdyq bere almaidy. Nege? Óitkeni, dini birlestikterdiń barlyǵy zań aldynda teń. Mine, solai.
Táýelsizdik alǵaly Úkimet dindi ustanatyn jáne ony ustanbaityn azamattardyń arasynda, budan syrt túrli deńgeidegi dini birlestikter arasynda ózara tózimdilik pen qurmet qatynastaryn ornyqtyrýǵa járdemdesti, járdemdesip te keledi.
Taǵy bir jait...
Maman bolǵannan keiin túrli sharalarǵa qatysasyń. Halyq dinge qatysty saýaldardy kóp qoiady. Aitalyq, din búgin kimge kerek, din tek din qyzmetkerlerine, iia bolmasa, dindarlarǵa ǵana qajet pe degen suraqty jii estimin.
Negizinde qazirgi tańda din bizdiń búkil qoǵamǵa, bárimizge qajet. Dinsiz adam bolýy múmkin, biraq dinsiz qoǵam áste bolmaidy. Sebebi, din –qoǵamdyq qubylys. Endeshe memleket te odan shet qala almaidy.
Kereń deseńiz, tarihqa úńilelik. Áigili Napoleon Bonapart imperatorlyq taqqa kelgende frantsýz halqyna óz dinin qaitaryp, din jolyna ruqsat bergende, “dinsiz halyq – muhitta kompassyz júzip júrgen kemege teń” – degen eken.
Mine, endeshe din – ár kezde, ár ýaqytta ulttyń rýhani-mádeni tiregi, qaýymdy toptastyrýshy qural bolǵan jáne bolyp qala da bermek. Din – ulttyń qasietti sipaty. Ulttyń eń birinshi qasietti sipaty – til bolsa, ekinshisi – din dep esepteimiz.
Dinaralyq tatýlyqtyń jarqyn kórinisi – Qazaqstan
Qazirgi Qazaqstan – kúlli álemdik dinderdiń: býddizmniń, hristiandyqtyń jáne islamnyń, zoroastrizmniń de, iýdaizm men indýizmniń aitar oiy men jazar pikirin bir arnaǵa toǵystyrǵan ózindik kúltóbege ainalyp otyr.
Osy ýaqyttyń ishinde biz kúlli álemge ózimizdiń dinaralyq kelisim men ultaralyq tatýlyqtyń altyn ordasy ekendigimizdi dáleldedik.
Memleket basshysy N.Á.Nazarbaevtyń uiytqy bolýymen elordamyz Astanada sonaý 2003 jyldan beri Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń sezi turaqty túrde ótkizilip keledi. Bul da bizdegi diniaralyq tatýlyqtyń jarqyn kórinisi ispettes.
Mine, osy sezderge qatysqan álemdik jáne ulttyq dinderdiń basshylarymen tildesken bolatynbyz. Barlyǵy biraýyzdan rýhani yntymaq men dinaralyq kelisimdi ornatýda Qazaqstannan alatyn tájiribe men úlginiń mol ekendigin talai márte atap ótken edi.
Atqarǵan isimizdiń jemisi retinde, naqtylap aitsaq, dinder men mádenietter arasyndaǵy álemdik dialogqa sebepshi bolǵan bizdiń Astana seziniń úlgisi Birikken ulttar uiymynyń bas assambleiasynyń rezoliýtsiialarynda atap kórsetildi. Bile bilgenge, bul – úlken jetistik.
Dinder arasyndaǵy dialogty qamtamasyz etý, dini qurmet pen dini toleranttylyqtyń irgesin nyǵaitý – elimizdiń ishki jáne syrtqy saiasattaǵy sheshýshi basymdyqtarynyń biri.
Ilgeride aityp ótken aýqymdy dini forýmdardyń Qazaqstanda ótýi – halqymyzǵa, Elbasymyzǵa degen úlken qurmet pen zor senim. Bastysy búgindi tańda sol senimdi tolyqtai aqtap kelemiz.
2003 jyldan beri Álemdik jáne dástúrli dinder jetekshileriniń sezi turaqty túrde qabyldap kele jatqan elordamyz Astana shartaraptaǵy kúlli din ókilderiniń basyn qosyp, ortaq igi mámilege shaqyratyn ózindik rýhani ortalyqqa ainaldy. Álemdik jáne dástúrli dinder liderleriniń sezi Qazaqstannyń brendine, “bet-beinesine” ainaldy desek artyq emes.
Sóz sońynda
Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy bizdi jańa kókjiekke bastaryna senimdimiz. Rýhani jańǵyrýdyń astynda úlken mazmun, airyqsha maqsat jatyr. Rýhani jańǵyrý demek, rýhani qýatqa ie bolý.
Dini senimine adal, dindi berik ustanǵan azamattyń boiyna erekshe kúsh-qýat pen jiger bolady. Dini senim óz kezeginde adamnyń júregine ádeptilik pen imandylyqty uialatady, sanasyn tazalyq pen sabyrlyqqa shaqyrady. Naǵyz dindar adamnyń sana-sezimi, dúnietanymy, tipti azamattyq pozitsiiasy ózgeshe de erekshe qalyptasady.
Bastysy, shyn taza dindar azamattar memleketke asa erekshe yqylaspen, qurmetpen qaraidy, bilikke moiynsunady jáne de otanshyl keledi. Mine, osyndai kezde «Rýhani jańǵyrý» túsinigi de ózekti ekenin uǵynamyz.
Toq eterin aitqanda, dinaralyq tatýlyqtyń ózeginde memlekettik deńgeidegi saiasat jatyr. Eldiń birligi myqty bolsa, endeshe onyń bolashaǵy da aiqyn. Memleket basshysynyń saiasatynyń basty baǵyty da osy. Osy sebepti de, biz oiymyzdy tazartyp, rýhymyzdy kúsheitip, rýhani jutańdyqtan arylýǵa barynsha kúsh salýymyz kerek.
Jasyrary joq, din týraly aqiqatty sońǵy jyldary ǵana túsinip bile bastadyq. Dini ustanymdar ómirimizge endi-endi ornyǵyp, yqpaly kúsheiip keledi. Bul óz kezeginde bizdiń turmysymyzǵa da áser etetini anyq. Aqiqaty: bizdiń bolashaǵymyzdyń jarqyn da baiandy bolýy birjaǵynan dinimizge de bailanysty ekenine kózimiz jetti. Endigi maqsat dini nanym-senimimiz, dini saýatymyzdy arttyrý. Jáne osydan týyndaityn dástúrli qundylyqtardy jańǵyrtý jáne rýhani tárbie sharalary aiasynda tolerantty minezdi damytý. Munyń barlyǵy ázirgi qoǵam úshin asa mańyzdy. Elimizde qalyptasqan konfessiiaaralyq kelisimniń saqtalýy da atalǵan faktorlarmen tyǵyz bailanysty.
Amanbek Muhashev
dintanýshy, Mádenietter men dinderdiń
halyqaralyq ortalyǵynyń
bas sarapshysy
