[caption id="attachment_9399" align="alignright" width="500"]
Burynǵy jyldardy aitpai-aq qoialyq, ótken 2014 jyly elimizden 20 myń adam shetelge birjola ketse, elge oralǵandardyń sany bar-joǵy 12 myń adam eken. Munyń bar-joǵy 40 paiyzy óz qandastarymyz. Osy kórsetkish qazaq kóshiniń toqyraǵanynyń birden bir aiǵaǵy. Al bilik tarapy kóshi-qon týraly zańdy az jyldyń ishinde qyryq qubyltty. Ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilgeli otyrǵan jańa zańda biraz tiimdilik bar kórinedi. Aitalyq, azamattyqty aldyndaǵy zańda 4 jyldan keiin alýǵa bolady dese, bul joly bir jyldyń ishinde alýǵa múmkindik berilgen. Budan bólek, oralmandardyń qai óńirge barý erkindigi ózderine tiesili. Budan burynǵy zańda tek Soltústik aimaqtarǵa ǵana barýyna bolatyny aitylǵan bolatyn. Jańa mzań boiynsha kóship kelýshiler Soltústik aimaqtarǵa barsa kvota jáne basqa jeńildikter beriledi. Ózge aimaqtarǵa óz erkimen tirkelip, azamattyq ala alady, biraq olarǵa kvota berilmeidi. Bul zańnyń burynǵy zańdardan kóp aiyrmashylyǵy joq. Budan buryn da kvota berý, baspanamen, jermen qamtamasyz etý kóp sóz bolǵan. Adam basyna myń dollar kóleminde beriletin kvotanyń ózi talai daý týdyrǵan. Ony alǵandar da, almaǵandar da kóp. Bir esepten, dál osy kvotaǵa tirelip turǵan da kóp dúnie joq sekildi. Eger elge oralǵan qandastarǵa ýaqtyly azamattyq berip, jergilikti turǵyndarmen birdei deńgeide kóńil bólse, jergilikti tirkelgen orynnan úi salatyn, sharýashylyq pen egin egetin jer, mal ósiretin óris berse, sonyń ózi oralmandar úshin eń úlken jeńis bolǵaly tur. Osydan 20 jyl buryn elge kelip, aýylda turǵanymen, áli kúnge deiin mal baǵatyn jailaý-qystaý ala almai, ósirgen malyn kóbeite almai júrgender óte kóp. Munyń arǵy jaǵyna úńilseńiz, biik tarapynan kúsheigen qysymnyń uzaq jyldyq qordalanǵan másele ekenin uǵasyz.
Jýyrda ǵana Orazov degen bir depýtat: «Oralmandardyń 70 paiyzy saýatsyz. Olar kóbeie berse, áleýmettik teńsizdik tereńdei túsedi. Onsyzda halqymyz jetisip otyrǵan joq» degendei baibalamyn dál kóshi-qon týraly zańdy talqylaý kezinde jaiyp saldy. Eger dál osy sózi basqa bir elde aitsa, meili ol kim bolsa da, jaýapqa tartylar edi. Mysaly, belgili bir dini top týraly osylai oǵash pikir bildirse, sottyń aldynda jaýap berer edi. Eger elimizdegi uiǵyr, káris, túrik, dúngen sekildi bir ultty saýatsyz dese, qansha jerden shendi bolsa da, tizerlep turyp keshirim surar edi, bolmaǵanda mandatynan aiyrylyp, qoǵami aldynda masqarasy shyqqan bolar edi.
«Olar - saýatsyzdar»
Jasyrýdyń túk qajeti joq, qoǵamda oralmanfobiia qalyptasty. Bunyń shyǵý sebebi, qazaq kóshiniń áý bastaǵy josparynyń durys jasalmaýy jáne naqty tiianaqty jumysty emes, «Álemde óz ultyn jinap jatqan sanaýly eldiń birimiz» degen jalǵan urannyń tym asyra dáriptelýi turǵylyqty jurtqa keri áserin tigizdi. «Biz jarymai turyp, olardyń úi, jer alýǵa qandai quqylary bar?» degen qarabaiyr suraq birte-birte kúrdelene tústi. Oralman stýdentter óz kúshimen UBT-ǵa qatysyp, grant utyp alsa da, kásipkerlikpen ainalysyp, shaǵyn biznesin dóńgeletse de, aýylda mal ósirip, qora-qopsysyn túzese de – bárine jaǵdai jasap otyrǵan Qazaq Úkimeti. Kóp adam dál osylai uǵyndy jáne ol túsinikterinen áli aiyryla qoiǵan joq. «Oralmanǵa jasalǵan jeńildik bizge nege jasalmaidy?» degen qarapaiym suraq únemi qandastardyń aldarynan shyǵa berdi. Qarapaiym jurtshylyq qana solai oilasa, oǵan eshkim bas aýyrtpas edi. Ókinishtisi sol, bul birte-birte iri laýazym ieleriniń, sheneýnikterdiń aýzynan shyǵa bastady. «Oralmandar – ońbaǵandar», «oralmandar – satqyndar», «qashyp ketkender» degen kádýilgi jalpaq túsinik nyǵaiyp, ár jyl saiyn úlken minberlerden, telearnalardan, baspasózden oqtyn-oqtyn kóterilýmen keledi. Munyń elge kelgen bir emes, júz emes, 1 million qandasty kemsitý, bólý, namysyna tiiý ekenin oilaýdan qalǵan atqaminerler qansha ret syn aitylsa da, baiaǵy jyryn qaitalaýyn qoiǵan joq. Jýyrda ǵana Orazov degen bir depýtat: «Oralmandardyń 70 paiyzy saýatsyz. Olar kóbeie berse, áleýmettik teńsizdik tereńdei túsedi. Onsyzda halqymyz jetisip otyrǵan joq» degendei baibalamyn dál kóshi-qon týraly zańdy talqylaý kezinde jaiyp saldy. Eger dál osy sózdi basqa bir elde aitsa, meili ol kim bolsa da, jaýapqa tartylar edi. Mysaly, belgili bir dini top týraly osylai oǵash pikir bildirse, sottyń aldynda jaýap berer edi. Eger elimizdegi uiǵyr, káris, túrik, dúngen sekildi bir ultty saýatsyz dese, qansha jerden shendi bolsa da, tizerlep turyp keshirim surar edi, bolmaǵanda mandatynan aiyrylyp, qoǵam aldynda masqarasy shyqqan bolar edi. Óitkeni, «tatýlyǵy jarasqan» elimiz úshin odan artyq saýatsyzdyq bolmas edi. Mundai kózqaras jyl ótken saiyn tereńdep, únemi ártúrli minberden san qubylyp aitylyp kele jatqany oralmanfobiianyń belgili deńgeide qalyptasyp úlgergenin aiǵaqtaidy.
[caption id="attachment_9400" align="alignleft" width="342"]
«Olar - masyldar»
Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tóraǵasynyń birinshi orynbasary Talǵat Mamashev bular eńbek etpesten, bárine ie bolǵysy keledi degen syńaida pikirin jii qaitalaidy. Arǵy oiy qandastarǵa qarata «sender jatyp isher jalqaýsyńdar, masylsyńdar» degeni. Oilap kórińiz, shynymen de oralmandar masyl bolsa, 1 million halyq baiaǵyda ereýildetip, eldiń zyqysyn shyǵarmas pa edi? Ondai birde bir oqiǵa bolǵan emes. Bolmaidy da. Iia, aýyldy jerde jańadan kóship kelgen, jumys tappaǵan, jer ala almaǵan qandastar aýyl, aýdan ákimdiginiń esigin tozdyryp júrse, bul ózi azamattyq alǵan soń konstitýtsiialyq quqyn paidalanýdyń bir kórinisi ǵana. Ony dabyraityp aitýdyń ne jóni bar? Jergilikti bilik ókilderi oralman kórse keri iterip, keýdelerin basýǵa tiisti emes. Sondai kóriniske bola, suramshaq, jatyp isher deýi baryp turǵan aǵattyq.
«Olar - paidasyzdar»
Bir jyldary úlken laýazym iesi «Oralmandar Táýelsizdikke eshqandai úles qosqan joq» dep málimdedi. Sonaý 1992 jyly nebary Qazaqstan halqynyń 42 paiyzy ǵana memleketti quraýshy ult bolǵanyn eskersek, qazir ol kórsetkish beiresmi derekter boiynsha 72 paiyzǵa ósse, basqasyn aitpaǵan kúnniń ózinde, munyń ózinde oralmandardyń aitarlyqtai úlesi bar. Taǵy bir kishkentai mysal aita ketelik, oralmandar ishki kóshi-qonnyń turaqtaýyna da zor yqpal etti. Almaty oblysynyń keibir aýyldarynda turatyn halyqtyń 90 paiyzy shetelden kelgen qazaqtar ekenin bilemiz. Demek, aýyldardyń qańyrap bos qalmaýyna, qalaǵa kóshetin turǵynnyń az da bolsa qaltasyna aqsha túsýine, belgili bir óńirlerde saýdanyń, eginshiliktiń, kásipkerliktiń damýyna yqpal etti. Muny eshkim joqqa shyǵarmaidy. Kezinde saiasattanýshy Ázimbai Ǵali myrza bir suhbatynda: «1962 jyly Qytaidan kelgen kósh Shyǵys óńirlerdiń orystanýyn baiaýlatty. Qazaqsha mektepter ashylyp, halyq ana tilinde sóileitin boldy» degen edi. Bul jaǵdai dál Táýelsizdik kezinde de qaitalanǵany anyq.
Eger tize bersek, oralmanfobiianyń san salaǵa bóline bastaǵanyn baiqaimyz. Bul tutas qoǵamdyq sipat alǵan úrdis deýden aýlaqpyz, biraq jyl sanap qordalanyp kele jatqany bilinedi. Eger bilik es jiǵysy kelse, kóshi-qon saiasatyn tezirek rettep, bir izge túsirýge tiis. Qazaqqa Qazaqstan, Qazaqstanǵa qazaq kerek! Bul – aksioma!
Ahmet Saǵyndyq.
Oi qozǵar...
Jańa kóshi-qon týraly zańda bir shikilik bar. Shetelden kelgen qandastar turaqty tirkeýge turyp, azamattyq alý úshin kelgen elinen sottalmady jáne sol eldiń azamattyǵynan shyqty degen eki anyqtama ákelýi kerek. Bul basy artyq qujat. Qytaidan kelgen qandastardyń bas aýrýy dál osy eki anyqtama bolyp otyr. Sebebi, ol elde sottalmaǵandarǵa shetelge shyǵatyn pasport bermeidi jáne azamattyǵynan bas tartý úshin ózge eldiń azamattyǵyn alýy kerek. Mundai kereǵarlyqty joimaiynsha, sheteldegi kóshtiń toqtaǵany toqtaǵan.
