Kúndelikti bir oi mazalaidy da turady. Nege syilasqan kezde ata-ájelerimizdi biz siiaqty ishtei júz suraq mazalamady eken? Meniń toqsanǵa taqaǵan ájem meniń ishki tolqýymdy múlde túsinbeidi. Onyń ómiri bir qalyptan esh aýytqymaǵan: bala júgirip júr, maly toq, tamaǵy daiyn, jumysqa ýaqtyly tússe bolǵany. Árine, qazir bizder sý úshin eki shaqyrym jerdegi qudyqqa barmaimyz. Biraq nege ájeler balanyń ishki jan dúniesine mán bermei ósirgen? Meni mazalaityn suraqtar nege ony mazalamady? Olar soǵys aldy, soǵys kezi, soǵystan keiingi ashtyq kezinde ómir súrdi. Biraq ájem úshin ómir sondai túsinikti. Ol óz aýylynda 35 jyl balabaqshada tárbieshi bolyp jumys istegen. Oǵan bala týralynyń bári ári qarapaiym, ári túsinikti. Nege oǵan túsinikti nárseler maǵan sondai túsiniksiz? Maǵan? Qyzyl diplommen joǵary oqý ornyn támamdaǵan bilikti mamanǵa, bútin, tolyqqandy otbasyda, jaily ómir súrgen adamǵa nege bári túsiniksiz?
Bizdiń ata-analarymyz óz mindetin jetkilikti deńgeide oryndai almaǵandai kórinedi. Nege olar bizdi mahabbatqa qandyryp, tolyqqandy tulǵa retinde, ómirdi súietindei etip tárbielemedi eken? Biz olarǵa renjimiz, ókpeleimiz. Sodan keiin ǵana nege bir býynnyń ata-analyq mindeti aiaq asty qaldy eken dep oilanamyz. Ne sebep?
Taǵy bir túitkil: nege jubaiymyzben túsinisý ylǵi da kúrdeli? Árbir adam ózine jaqsy. Kópshilik toidy eki jastyń súiispenshiligi úshin jasaidy. Nege osyndai qalypty otbasylar az kúnde bir-birin kórmestei taptap, jer qylyp, júrekke salmaq salyp, súiekten óter sózderge jol beredi? Bizdiń ata-ájelerimizdiń arasynda ajyrasqandar neken-saiaq. Olar bir-birin jaqsy kórmese de birge tura beretin.
Taǵy bir túitkil: nege jubaiymyzben túsinisý ylǵi da kúrdeli? Árbir adam ózine jaqsy. Kópshilik toidy eki jastyń súiispenshiligi úshin jasaidy. Nege osyndai qalypty otbasylar az kúnde bir-birin kórmestei taptap, jer qylyp, júrekke salmaq salyp, súiekten óter sózderge jol beredi? Bizdiń ata-ájelerimizdiń arasynda ajyrasqandar neken-saiaq. Olar bir-birin jaqsy kórmese de birge tura beretin. Olardyń arasynda bizge beimálim aralasý máiegi boldy, úzilmeitin jip bar edi. Biz emotsiiaǵa berilgishpiz, tyiym salynǵan nárselerge boiymyz beiim, sony túsinýden ýaiymǵa salynamyz. Tipti súiikti kúieýi ne áieli bola tursaq ta. Olar súimegenderimen qalai birge turǵan? Másele, tek zaman basqa degende emes. Zaman basqa bolǵanmen, adamdar tiri boldy. Sińiri shyqqan kedei bolyp jer úide kúneltip júrseń de, jańa kiim kiip, jii jýynyp turǵyń keledi ǵoi.
Áiel baǵynyp, tek kúieýiniń kúńi bolyp qana ómir súrgisi kelmeidi. Erkek te kútýshi áielge muqtaj emes. Oǵan ózi oilai biletin, qyzyqtyra biletin áiel dos kerek. Degenmen, erkek te, áiel de mundai qalyptaǵy áieldi kórmegen. Erkek syilap, jol berýdi bilmeidi. Eskiniń sarqynshaǵy bolǵan qatygezdikke ara-tura boi aldyrady. Bul áieliniń kóńiline keledi.
Ýaqyt ótti. Otbasy júiesindegi avtoritarly júie ózgeriske ushyrai bastady. Áielder óz quqynyń taptalýyna qarsylyq kórsetti. Bastapqyda tym syńarjaq, qulaqqa túrpidei tietin. Keiin ol tendentsiiaǵa ainaldy. Búgingi tańda bul kúres áiel sanasyn bútindei ózgertti. Otbasylyq júieniń eski qalybyn áiel buzdy. Muny áiel de, erkek te túsinedi. Áiel baǵynyp, tek kúieýiniń kúńi bolyp qana ómir súrgisi kelmeidi. Erkek te kútýshi áielge muqtaj emes. Oǵan ózi oilai biletin, qyzyqtyra biletin áiel dos kerek. Degenmen, erkek te, áiel de mundai qalyptaǵy áieldi kórmegen. Erkek syilap, jol berýdi bilmeidi. Eskiniń sarqynshaǵy bolǵan qatygezdikke ara-tura boi aldyrady. Bul áieliniń kóńiline keledi. Áiel baǵynyp ómir súrgisi kelmeidi. Ol suraǵan erkindikti eri bergisi kelgenmen, onyń tákapparlyǵy oǵan daiyn emes. Áiel óz pikirin bildirýge niettengenmen, ol ádette tym turpaiy ári er adamnyń namysyna tierlik turǵyda ǵana bolyp júr. Óitkeni, bizge eshkim óz sezimimiz týraly erkin, ashyq aitýdy úiretpegen. Biz ony emotsiiaǵa berilip aitamyz. Tózim taýsylǵan kezde jarylamyz.
Aita ketetin jáit: biz qalai sóilesý kerektigin bilmeimiz, qalai kelisý kerektigin de meńgermegenbiz. Biz tek baǵyný qalybyn bilemiz. Mámilege kelý týraly estigenmen, ol eki jaqtyń da kóńilinen shyqpaidy. Ymyralasýǵa kelisken kúnde de, ol bizdi baqytsyz etetin qadam. Odan eki jaqta qinalyp, baqytsyz bolady.
Baiaǵynyń adamdary otbasynyń iesi kim degen suraqqa jaýapty anyq bilse, qazirgi zamanǵylar bile bermeidi. Eń bastysy, biz qandai otbasy qurǵymyz keletinin bilmeimiz. Óitkeni, qiialymyzdaǵy otbasyny eshqashan kórmegenbiz. Biz buryn bolmaǵan nárseniń qurylysyn bastap jatyrmyz. Biz jol bastaýshymyz! Ishimizden adam negizin qalaityn sezimniń barlyǵyn qaita saraptap shyǵamyz. Ata-ájelerimiz mundai suraqtarǵa basyn aýyrtpaǵan. Olar jaýapty onsyz da bilgen. Biz taqtaidai ómirden bos keńistikke ótip bara jatyp, ne isteý kerektigin bile almai, dal bolamyz.
Bizge bári de qorqynyshty. Bizge ata-ananyń aqyly men kórgeni kómektespeidi. Ár suraqqa jaýaby daiyn jannyń qasymyzda joqtyǵy batady. Ózimiz úshin kúnde bir jańalyq ashyp, ony ózdigimizshe qalypqa salyp, ol qalypty sol zamat ózimizdiń jáne jubaiymyzdyń menmendik jartasyna shaǵyp alamyz.
Ázirge otbasyda basshy joqtyǵyn da moiyndaǵymyz kelmeidi. Búgin otbasylar bilikke qurylmaǵan. Búgingi otbasy ózara seriktestikke qurylyp jatyr. Shekten shyǵyp baramyz ba? Áiel kóbine qyzyqty jumysqa turmaidy. Ol karera jasaý saldarynan bala týyp, ony baǵatyn ýaqyt tappaityn jumyspen ómirin ótkizedi. Erkek tabiǵi qýatyn qaida jibererin bilmei, kúizeliske boi aldyrady. Iship ketedi, synady. Bireý illiýziiamen ómir súredi. Otbasyn qurmai, esirtkini joldas etip, ishimdikpen syrlasyp ketedi. Bireý kompiýtermen aýyrady, internet aýyldaryn adalaidy. Adasady sonda kádimgidei. Muny aýrý dep aitýǵa kelmes. Tek týystary túsinedi onyń zardabyn. Bireý káp-kádimgidei úili-barandy sekildi. Biraq jan dúniesinde tynyshtyq joq. Balany jetkizý, osy joldaǵy túrli qiyndyq bizdiń durys ómir týraly basy bútin saýatsyz ekenimizdi kórsetip jatyr.
Ne istemek kerek?
Eshteńeden qoryqpaǵan abzal. Jańanyń irgetasyn qalaýǵa, moiynǵa jaýapkershilik artýǵa. Tereń túisinip, erikti túrde sol jańany óz ómirińizge alaqanyńyzǵa salyp ákelińiz. Óz ómirińizge shyn nietpen, úlken adamgershilikpen qarańyz. Jubaiyńyzdyń qoldaýyna ie bolsańyz artyq etpes.
[caption id="attachment_9393" align="alignright" width="253"]
Birinshiden, eshteńeden qoryqpaǵan abzal. Jańanyń irgetasyn qalaýǵa, moiynǵa jaýapkershilik artýǵa. Tereń túisinip, erikti túrde sol jańany óz ómirińizge alaqanyńyzǵa salyp ákelińiz. Óz ómirińizge shyn nietpen, úlken adamgershilikpen qarańyz. Jubaiyńyzdyń qoldaýyna ie bolsańyz artyq etpes. Bir-birlerińizben shynaiy sóilesip daǵdylansańyzdar saýap bolar edi. Bir-birlerińizdi tyńdap, kóńil bólip, úreisiz súiip, riiasyz qamqorlyq tanytýdy úirenińizder. Qamqorlyq pen mahabbat avtoritarly otbasyda orynsyz erkelik bolyp sanalǵan. Óitkeni, olardyń tárbiesi tek bishik pen táttiden turǵan.
Bishikti qoldan shyǵarsa, onda mahabbatpen kóp nárseni jeńýge bolatyny ras. Jaýraǵan júrekti jylytyp, jan jarany jazyp alar ek. Ol erdiń, áieldiń, meili tipti balanyń da jan-júregi bolsa da.
Óz ómirińe degen jaýapkershiliktiń eń basty qadamy ózińe jaýap berý bolsa kerek. Aitqan sózińe, jasaǵan isińe. Ózińmen tanysyp úirenseń, nur ústine nur. Ózińniń syrtqy jáne ishki tilekterińe sai ómir súrseń. Ózińmen-óziń bolyp ómir súrýge ruqsat etseń. El kórgendei ádepti bolmasańyz da. Betperdeni sheship, ishte ne baryn kórýge umtylsańyz. Ózińdi ózgertýdiń alǵashqy qadamy osyndai bolmaq. Jan dúnieńizdiń tazalyǵyna kóp kóńil bólý kerek.
Erkin bolýdan qoryqpaý kerek. Otbasyda, jumysta, memlekette. Oilaýdan, izdeýden, tabýdan, suraýdan qoryqpańyz. Memlekette demokratiianyń negizin quiǵysy kelgen adam ony óz otbasynan bastaýy kerek. Biraq bizdiń qolymyzdan kelmei jatyr. Óitkeni, ishimizden ózimizdi qul sezinemiz. Onyń ústine qatygez qulmyz. Qýana synaimyz. Ózimiz divanda jatyp alyp, túk bitirmesek te. Sol divan jyly bolsa, bizge eshkim timese eken dep armandap qoiamyz. Jany aýyrmaityn jalqaýmyz. Shekten shyǵar passivpiz. Bizdi tek ózimizdiń máselemiz ǵana tolǵandyrady. Olardy da sheshýge talpynbaimyz. Tek olarmen qalai syiysatynymyzdy oilastyramyz.
Biraq ómir qyzyqty bolý úshin ne isteý kerek dep izdenis jasai bastasaq, million saýal týyndaidy, olarǵa millon jaýap tabylady. Endeshe, divannan turyp, óz ómirimizdi retteýdi bastaiyq. Áitpese, balalarymyzǵa tek shaǵylǵan shyny men synǵan áinek qaldyratynymyz haq.
Aýdarǵan Shynar ÁBILDÁ
